Pieniądz bezgotówkowy to środki zapisane na rachunku bankowym, a nie banknoty lub monety. Stanowi wierzytelność klienta wobec banku i powstaje między innymi w wyniku udzielenia kredytu przez bank komercyjny.
Czym jest pieniądz bezgotówkowy?
Pieniądz bezgotówkowy, nazywany także pieniądzem bankowym, wkładowym, depozytowym lub żyrowym, istnieje jako zapis księgowy w systemie bankowym. Informuje on, ile środków klient może wykorzystać do zapłaty albo wypłacić z rachunku, ale sam nie ma fizycznej postaci.
Z perspektywy klienta saldo rachunku jest jego należnością wobec banku. Bank zobowiązuje się umożliwić wykorzystanie tych środków, na przykład przez przelew, płatność kartą lub wypłatę gotówki. W tym sensie pieniądz bezgotówkowy przypomina IOU – zapis zobowiązania „jestem ci winien”.
To obecnie najpowszechniejsza forma pieniądza w gospodarce. Gdy płacisz za zakupy kartą debetową, bank nie przekazuje fizycznych banknotów. Aktualizuje zapisy na rachunku płatnika i odbiorcy, a rozliczenie odbywa się w systemie bankowym.
Jak powstaje pieniądz bezgotówkowy?
Głównym mechanizmem jego powstawania jest kreacja kredytowa prowadzona przez banki komercyjne. W uproszczeniu kredyt nie polega wyłącznie na przekazaniu wcześniej zgromadzonych pieniędzy. W chwili udzielenia finansowania bank zapisuje kwotę na rachunku kredytobiorcy, tworząc nowy depozyt.
Proces można przedstawić w kilku etapach:
- Depozyt pierwotny – klient wpłaca gotówkę na rachunek albo przekazuje bankowi środki, które już posiada. Powstaje depozyt będący zobowiązaniem banku wobec klienta.
- Rezerwa banku – bank zachowuje część środków w celu obsługi wypłat i rozliczeń. Nie może dowolnie przeznaczyć całego depozytu na kredyty.
- Udzielenie kredytu – bank przyznaje finansowanie innemu klientowi i zapisuje pożyczoną kwotę na jego rachunku.
- Depozyt wtórny – na rachunku kredytobiorcy pojawia się nowy zapis, mimo że pierwotny depozyt nadal figuruje na koncie pierwszego klienta. Łączna wartość środków na rachunkach rośnie.
W ten sposób kredyt tworzy depozyt, czyli pieniądz bezgotówkowy. Kiedy kredytobiorca wydaje środki, trafiają one na rachunki kolejnych osób lub firm. Spłata kapitału kredytu zmniejsza natomiast ilość pieniądza powstałego w tym procesie. Mechanizm ten podlega regulacjom, wymogom kapitałowym, ocenie ryzyka oraz warunkom ustalanym przez bank centralny i rynek.
Gotówka, pieniądz bezgotówkowy i elektroniczny – czym się różnią?
Najczęstszy błąd terminologiczny polega na utożsamianiu każdego pieniądza używanego w aplikacji lub przy płatności kartą z pieniądzem elektronicznym. Sam fakt, że transakcja odbywa się cyfrowo, nie przesądza jeszcze o rodzaju pieniądza. Płatność kartą debetową zwykle wykorzystuje pieniądz bezgotówkowy zapisany na rachunku bankowym.
| Cecha | Pieniądz gotówkowy | Pieniądz bezgotówkowy | Pieniądz elektroniczny |
|---|---|---|---|
| Nośnik | Banknoty i monety | Zapis na rachunku bankowym | Wartość przechowywana elektronicznie lub magnetycznie |
| Rola banku | Gotówkę emituje bank centralny, w Polsce NBP | Jest zobowiązaniem banku prowadzącego rachunek | Może być wydawany przez bank albo instytucję pieniądza elektronicznego |
| Powiązanie z rachunkiem | Nie wymaga rachunku bankowego | Jest związany z rachunkiem bankowym | Nie musi być związany z rachunkiem bankowym |
Pieniądz elektroniczny ma w polskim prawie odrębną definicję zawartą w Ustawie o usługach płatniczych. Jest to wartość pieniężna przechowywana elektronicznie, wydawana z obowiązkiem wykupu i akceptowana przez podmioty inne niż jej wydawca. Przykładem może być karta przedpłacona, na której wcześniej zapisano określoną wartość.
Różnica dotyczy więc przede wszystkim podstawy prawnej i sposobu przechowywania wartości. Przy pieniądzu bezgotówkowym bank prowadzi rachunek i rozlicza operacje między rachunkami. Pieniądz elektroniczny może być przechowywany na instrumencie prepaid lub w innym elektronicznym nośniku, bez konieczności posiadania klasycznego rachunku bankowego.
Instrumenty i zalety obrotu bezgotówkowego
Pieniądz bezgotówkowy wykorzystuje się za pomocą instrumentów, które pozwalają przenosić środki między płatnikiem a odbiorcą:
- przelewy bankowe i zlecenia stałe
- karty debetowe
- polecenia zapłaty
- bankowość internetowa i płatności mobilne
- czeki rozrachunkowe oraz wybrane instrumenty kartowe
Takie rozliczenia przynoszą użytkownikowi kilka konkretnych korzyści:
- większe bezpieczeństwo, ponieważ nie trzeba przechowywać przy sobie dużej ilości gotówki
- szybkie przekazywanie środków, także między rachunkami prowadzonymi przez różne banki
- wygodę płacenia w sklepie, internecie i aplikacji mobilnej
- łatwy dostęp do historii operacji, który ułatwia kontrolowanie wydatków
Obrót bezgotówkowy ma jednak warunek techniczny – dostęp do rachunku, systemu płatniczego lub urządzenia umożliwiającego autoryzację. Zależność od banku, infrastruktury teleinformatycznej i dostępu do energii odróżnia go od gotówki, którą można wykorzystać bez połączenia z systemem bankowym.
Najprościej zapamiętać, że gotówka jest fizycznym nośnikiem pieniądza, pieniądz bezgotówkowy jest zapisem wierzytelności na rachunku bankowym, a pieniądz elektroniczny jest odrębną kategorią wartości przechowywanej elektronicznie.
