Kreowanie pieniądza to proces zwiększania podaży pieniądza w gospodarce. Nie polega wyłącznie na drukowaniu banknotów. Bank centralny tworzy bazę monetarną, natomiast banki komercyjne kreują dużą część pieniądza bezgotówkowego w chwili udzielania kredytu.
Czym jest kreowanie pieniądza?
Współczesny pieniądz ma głównie postać zapisów na rachunkach bankowych. Gdy bank przyznaje klientowi kredyt, zwykle nie przekazuje mu wcześniej zgromadzonych banknotów. Zapisuje kwotę na rachunku kredytobiorcy, a po swojej stronie ujmuje roszczenie o spłatę kredytu. W ten sposób powstaje nowy depozyt, którym można płacić za towary i usługi.
Bank nie jest więc wyłącznie przechowalnią pieniędzy wpłaconych przez klientów. Jego działalność kredytowa zwiększa ilość pieniądza bezgotówkowego w obiegu. Gdy kredytobiorca spłaca część kapitałową zadłużenia, odpowiadająca jej kwota jest wycofywana z obiegu. Kreacja pieniądza wiąże się zatem zarówno z udzielaniem kredytów, jak i z ich spłatą.
Kreacja pierwotna i wtórna – kto tworzy pieniądz?
W systemie dwuszczeblowym wyróżnia się kreację pierwotną, związaną z działalnością banku centralnego, oraz kreację wtórną, dokonywaną przez banki komercyjne. Oba procesy są ze sobą powiązane, ale wykorzystują inne narzędzia i służą innym celom.
| Typ kreacji | Instytucja | Mechanizm | Cel |
|---|---|---|---|
| Kreacja pierwotna | Bank centralny | Emisja gotówki, udzielanie pożyczek instytucjom finansowym, zakup aktywów | Tworzenie bazy monetarnej i prowadzenie polityki pieniężnej |
| Kreacja wtórna | Banki komercyjne | Udzielanie kredytów i zapisywanie środków na rachunkach klientów | Finansowanie gospodarstw domowych i przedsiębiorstw |
Baza monetarna obejmuje gotówkę w obiegu oraz środki banków komercyjnych utrzymywane w banku centralnym. Bank centralny może ją zwiększać między innymi przez emisję banknotów, udzielanie pożyczek bankom albo zakup aktywów finansowych. Nie oznacza to jednak, że każda taka operacja automatycznie prowadzi do proporcjonalnego wzrostu wydatków w gospodarce.
Banki komercyjne tworzą przede wszystkim depozyty, czyli pieniądz bezgotówkowy. Depozyty na żądanie są uwzględniane w agregacie M1, ponieważ można nimi szybko zapłacić kartą, przelewem lub wypłacić je z bankomatu. Szersze agregaty, takie jak M2 i M3, obejmują także inne płynne formy oszczędności.
Jak działa system rezerw cząstkowych?
System rezerw cząstkowych oznacza, że bank utrzymuje tylko część depozytów w formie rezerwy, a pozostałą część może przeznaczyć na kredyty. Rezerwa obowiązkowa zabezpiecza płynność rozliczeń, ale sama nie jest jedynym ograniczeniem działalności kredytowej. Bank musi także spełniać wymogi kapitałowe, oceniać ryzyko kredytobiorców i mieć dostęp do finansowania.
Mechanizm można przedstawić na uproszczonym przykładzie. Załóżmy, że do systemu bankowego trafia depozyt w wysokości 100 zł, a stopa rezerwy wynosi 10%. Przy założeniu, że każda kolejna pożyczka zostaje zdeponowana w innym banku, proces wygląda następująco:
- Wpłata depozytu – pierwszy bank otrzymuje 100 zł i zapisuje tę kwotę na rachunku klienta.
- Odliczenie rezerwy – 10 zł pozostaje jako wymagana rezerwa, a 90 zł stanowi kwotę, którą bank może przeznaczyć na kredyt.
- Udzielenie kredytu – bank przyznaje klientowi kredyt na 90 zł i zapisuje środki na jego rachunku.
- Powstanie nowego depozytu – gdy kredytobiorca zapłaci kontrahentowi, 90 zł trafia na rachunek w tym samym lub innym banku. Z tej kwoty kolejne 9 zł stanowi rezerwę, a 81 zł może posłużyć do następnego kredytu.
Kolejne rundy mają wartości 100 zł, 90 zł, 81 zł, 72,90 zł i tak dalej. W prostym modelu teoretyczny mnożnik kreacji pieniądza wynosi:
1 ÷ 0,10 = 10
Oznacza to, że początkowy depozyt 100 zł może stać się podstawą do powstania depozytów o łącznej wartości do 1000 zł. Jest to jednak maksymalny wynik modelu, a nie gwarantowana wartość w rzeczywistej gospodarce. Zakłada on między innymi brak wypłat gotówkowych, brak nadwyżkowych rezerw, pełne wykorzystanie zdolności kredytowej banków i stały popyt na kredyt.
W praktyce pieniądz nie powstaje dlatego, że bank fizycznie przesuwa konkretny depozyt od jednego klienta do drugiego. W momencie udzielenia kredytu bank jednocześnie nabywa aktywo w postaci wierzytelności wobec kredytobiorcy i tworzy zobowiązanie w postaci depozytu na jego rachunku. To właśnie ten zapis może później krążyć w gospodarce.
Co ogranicza kreowanie pieniądza?
Możliwość tworzenia depozytów przez banki nie jest nieograniczona. Na skalę kreacji wpływają między innymi:
- Poziom stóp procentowych – wyższy koszt kredytu zwykle ogranicza popyt na finansowanie, a niższy może pobudzać akcję kredytową.
- Wymogi kapitałowe i rezerwy – bank musi utrzymywać odpowiedni kapitał oraz płynne środki, dlatego nie może dowolnie zwiększać wartości udzielanych kredytów.
- Popyt na kredyt – nawet bank mający możliwości finansowania nie wykreuje nowych depozytów, jeśli gospodarstwa domowe i firmy nie chcą się zadłużać.
- Zaufanie do systemu bankowego – gdy klienci przechowują pieniądze w gotówce zamiast na rachunkach, środki te nie uczestniczą w kolejnych rundach depozytowo-kredytowych.
Na decyzje banków wpływają także przewidywane spłaty, jakość portfela kredytowego i sytuacja gospodarcza. W czasie recesji instytucje mogą ograniczać kredytowanie oraz utrzymywać większy bufor płynności, nawet gdy formalne regulacje pozwalałyby na większą akcję kredytową.
Jaki wpływ ma kreowanie pieniądza na gospodarkę?
Kreacja pieniądza umożliwia finansowanie inwestycji, zakup mieszkań, rozwój przedsiębiorstw i bieżącą działalność gospodarczą. Kredyt zwiększa płynność, gdy środki trafiają do podmiotów, które wykorzystują je na produkcję, zatrudnienie lub zakup dóbr.
Ryzyko pojawia się wtedy, gdy podaż pieniądza i kredytu rośnie znacznie szybciej niż produkcja dóbr i usług. W takich warunkach może wzrosnąć presja inflacyjna, choć sama kreacja pieniądza nie jest jedyną przyczyną zmian cen. Znaczenie mają także popyt, koszty produkcji, polityka fiskalna i oczekiwania uczestników rynku.
Najkrócej mówiąc, bank centralny tworzy bazę monetarną i wpływa na warunki działania systemu, a banki komercyjne kreują pieniądz bezgotówkowy głównie przez udzielanie kredytów. Mechanizm ten wspiera aktywność gospodarczą, lecz wymaga kontroli, ponieważ nadmierna ekspansja kredytowa może zwiększać ryzyko niestabilności i inflacji.
