Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

słownik


Prowadzący Adam Jan Karpiński
zgłoś naruszenie zasad
Podgląd

słownik.docx

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):

- A POSTERIORI - <łac. = od tego, co późniejsze, z następstw> przyjmowanie zależności poznania od doświadczenia, ale jako zależności logicznej. Nazwa sądów formułowanych na podstawie doświadczenia zmysłowego.

A PRIORI - <łac. = z góry, z założenia> określenie twierdzeń formułowanych niezależnie od doświadczenia; określenie tego, co poprzedza wszelkie doświadczenie, wręcz warunkuje go.

ABSOLUT - <łac. = zupełny, skończony, doskonały, bezwarunkowy, nieograniczony, oddzielny> to jest to, co jest niezależne od czegoś innego; pojęciem tym nazywa się w filozofii byty doskonałe, pierwotne, zawierające przyczyny swego istnienia w sobie; istnienie ich jest tożsame z istotą.

ABSTRAHOWAĆ - <łac. = odciągać, odrywać, oddalać, rozdzielać, oderwać> sposób rozumowania, w którym pomija się (odrywa) jedne elementy rzeczywistości, a koncentruje na innych; w wyniku tego procesu otrzymujemy abstrakcje, czyli pojęcia opisujące te elementy rzeczywistości, które pozostają po abstrahowaniu.

ABSTRAKT - <łac. = odciągnięte, oderwane> to jest to, co jest oddzielone; rozpatrywane w oderwaniu od czegoś innego; które wcześniej zostało oddzielone; abstrakty przedstawia się w postaci mentalnej, przy pomocy poję ogólnych, np. „owoc”, które mają wyraża to, co istotne dla wszystkich owoców.

ABSURD - <łac. = nierozumny, bez sensu, sprzeczny, niedorzeczny> powiedzenie, sąd sprzeczny sam w sobie; sprzeczny z logicznymi prawami myślenia; jest wyrażeniem sensownym, pozwalającym stwierdzić zaistniałą sprzeczność.

AD ACTA - <łac.> do akt, odłoży sprawę.

ADAM - <hebr. = człowiek, ludzkość; z ziemi i do ziemi; „osoba zbiorowa”> człowiek, religijny praojciec rodzaju ludzkiego; w Biblii twierdzi się, że został stworzony przez Boga; jeżeli chodzi o ciało, został wzięty z ziemi, jest również elementem przyrody, a „tchnienie życia” otrzymał bezpośrednio od Boga; kobieta <hebr. Ewa> równa jest mężczyźnie, została jemu przyporządkowana, a on jej, oboje są obrazem ludzkości; stworzona para jest początkiem ludzkości.

AD HOC - <łac.> do tego, ze względu na dany wypadek, w danym celu, specjalnie w tym celu; doraźnie, bez uprzedniego przygotowania.

AD VERBUM - <łac.> dosłownie.

AD VOCEM - <łac.> głos w sprawie, właściwie, stosownie do toczącej się dyskusji.

AGAPA - <gr. = miłość> 1/ filozof.: miłość niebiańska w przeciwieństwie do Erosa, miłości ziemskiej; 2/ uczta pierwotnych chrześcijan chrześcijan charakterze religijnym. Obecnie – miłość do Boga i bliźniego.

AGNOSTYCYZM - <gr. = nieznany, niepoznawalny> stanowisko w filozofii, w teorii poznania, uznające ograniczone zdolności ludzkiego poznania rzeczywistości obiektywnej lub jej poszczególnych wymiarów; mianem a. obejmuje się także twierdzenia o niepoznawalności prawdy.

AGORA - <gr. = miejsce zgromadzeń, rynek> plac, rynek w miastach-państwach staroż. Grecji, na którym odbywały się publiczne zgromadzenia.

AHISTORYZM - <gr. a = nie; historia = badanie, opowiadanie> pogląd filozoficzny zakładający, że rzeczywistość społeczna jest niezmienna i teorie ją opisujące nie powinny się zmienia; świat i żyjący w nim ludzie, tacy, jacy są, tacy zawsze byli i zawsze będą.

AJTIOLOGIA - <gr. = badanie przyczyn> uznanie różnych baśń, legend i mitów jako źródeł religii, tradycji, instytucji społecznych, obyczajów, obyczajów nawet całego świata.

AKADEMIA – nazwa szkoły filozoficznej założonej przez Platona w 387 r. p.n.e. w gaju herosa Akademosa położonego przed bramami Aten; współcześnie pojęciem tym określa się niektóre wyższe uczelnie, instytucje zrzeszające twórców nauki i sztuki; przymiotnik akademicki oznacza wywód, spór jałowy, poprawny logicznie, ale niepraktyczny, nie wnoszący nic nowego do nauki i do życia ludzkiego.

AKATALEPSJA - <gr. nie-ujmowanie> niepojętość świata niemożliwość odnalezienia prawdy.

AKCYDENTALNY - <łac. = przypadłość, cecha nieistotna> terminem tym w filozofii nazywa się zjawiska lub cechy zjawisk jako przypadkowe, przejawowi, od których można abstrahować.

AKSJOLOGIA - <łac. = godny, cenny, mający wartość + słowo, rozum, teoria, nauka> nauka o wartościach, wartościach wartościowaniu; zajmuje się badaniem istoty wartości, kryteriów wartości, rodzajów wartości oraz sposobu powstawania wartości.

AKSJOMAT - <gr. pewnik, zasada, postulat> założenie, zdanie przyjmowane bez dowodu, na podstawie, którego uzasadnia się wszystkie inne zdania; gwarancję prawdziwości aksjomatów odnajduje się w ich oczywistości lub dowodzeniu ich niesprzeczności.

AKT - <łac. = czyn> wszelkie działania człowieka będące urzeczywistnianiem jego świadomej woli; działania ukierunkowane w określonym celu

AKTUALIZACJA – konstytuowanie się treści bytu rozumianej jako skutku określonej przyczyny fundowanej przez akt ograniczającej go możliwości.

AKTUALIZM - < łac. = czynny, działający, istniejący w teraźniejszości> pogląd filozoficzny uznający, że zaistniałe procesy naturalne w historii Ziemi, społeczeństwa są powodowane przez czynniki działające również obecnie; aktualiści twierdzą, że natura, człowiek jest poddawany współcześnie działaniu tym samym czynnikom, z którymi musiał radzi sobie w przeszłości; dlatego prawa rządzące współczesnością są względnie niezmienne; występowały one już w przeszłości.

AKTYWIZM - <łac. = czynny, działający> stanowisko, którego zwolennicy uznają, że rzeczywistość jest w swej istocie dynamiczna i działanie jest pierwotne, sprawcze wobec substancji, a więc od niej niezależne.

ALIENACJA - <łac. = wyobcowanie> określenie procesu, w którym człowiek tworzy „coś”, następnie ten wytwór usamodzielniając się, wyobcowuje się podporządkowując sobie swojego wytwórcę; procesowi temu podlegają zarówno przedmioty materialne, rzeczy wytworzone przez człowieka, jak i rezultaty jego wysiłku duchowego, czyli system poję, wartości, systemy ideologiczne.

ALLELUJA - <hebr. = wysławiajmy Jahwe, chwalmy Pana> wezwanie do wychwalania Boga, które w oryginalnym brzmieniu trafiło do liturgii żydowskiej i chrześcijańskiej.

ALTERNATYWA - <łac. = odmienia, przeplata, rozważa kolejno, waha się> 1/ zdanie złożone współrzędnie, połączone spójnikiem „lub”, „albo”, które jest prawdziwe tylko wtedy i tylko wtedy, kiedy jedno ze zdań składowych jest prawdziwe; 2/ sytuacja socjologiczna, w której trzeba wybrać jedną z dwóch możliwości; 3/ określenie współczesnej kultury ludzkiej jako alternatywnej, w której jeden z elementów stosunku społecznego podporządkowuje sobie, za pośrednictwem różnych form, drugi element; spełnianie się alternatywnych stosunków społecznych opisuje formuła: zysk - strata.

ALTRUIZM - pojęcie opisujące prospołeczną postawę człowieka, w której centralne miejsce zajmuje troska o dobro innych oraz nieustanną gotowość do udzielania im pomocy; gotowość do zrezygnowania z własnych interesów na rzecz dobra społecznego; przeciwieństwo egoizmu; altruista nie oczekuje za swe czyny nagrody; nagrodą dla niego jest radość z faktu bycia użytecznym dla innych; najchętniej pozostaje nieznany; nie zazdrości sukcesów; swoim postępowaniem zdobywa wielu przyjaciół.

AMFIBOLOGIA - <gr. = dwuznaczność> wieloznaczność wynikająca z niejednoznacznej struktury wypowiedzi.

AMORALIZM – stanowisko negujące wartości etyczne lub niezależność od nich określonych dziedzin życia, np. polityki, ekonomii, sztuki.

ANALIZA - <gr. = rozkładanie, rozbiór> metoda poznawania rozwiązania określonego problemu na drodze odnajdywania drogi, którą osiągnięto wynik; punktem wyjścia jest tu wynik; od niego kroczy się do poszczególnych czynników wynik ów warunkujących; jest to więc metoda „od końca do początku”.

ANAMNEZA - <gr. = przypomnienie sobie> 1/ filoz.: poznawanie świata poprzez przypominanie sobie wiedzy, którą posiadało się jeszcze przed urodzeniem; przyjmuje się, że człowiek zdobywa wiedzę nie dzięki doświadczeniu zmysłowemu, lecz tkwi ona w duszy ludzkiej, która przed narodzeniem się człowieka przebywa w przestrzeniach bytowania idei i tam zdobywa wiedzę, w chwili wtrącenia duszy w ciało ludzkie wiedza ta ulega zapomnieniu, uczenie się jest procesem przypominania sobie wiedzy wcześniej już znanej; 2/ psych.: uświadamianie sobie tego, co zostało zapomniane.

ANATEMA - w chrześcijaństwie, kościelna klątwa, czyli wykluczenie ze wspólnoty członków Kościoła, którzy sprzeciwili się dogmatom; jest publiczną, uroczystą formą wykluczenia.

ANGELIZM - przypisywanie ludziom idealnych cech istot duchowych i na tej podstawie żądanie spełnienia przez nich zbyt wygórowanych, jednoznacznie interpretowanych zasad moralnych; „każda jednostka ludzka powinna być aniołem”.

ANIOŁ - <gr. = posłaniec> duch czysty stworzony przez Boga; występuje w wielu starożytnych religiach bliskowschodnich, oraz w chrześcijaństwie.

ANTROPICZNA ZASADA - hipoteza uznająca Ziemię za centrum wszechświata w sensie biologicznym i intelektualnym, duchowym.

ANTROPOCENTRYZM - pogląd filozoficzny uznający człowieka za punkt centralny całej rzeczywistości; wszystko w świecie dzieje się ze względu na niego i on jest miarą wszystkiego.

ANTROPOLOGIA - nauka badająca człowieka i wyjaśniająca jego biologiczną naturę, pochodzenie oraz dawne i współczesne typy morfologiczne oraz fizjologiczne.

ANTROPOLOGIA FILOZOFICZNA - dyscyplina filozoficzna (filozofia człowieka), której przedmiotem jest człowiek jako istota, która żyje, działa i myśli.

ANTROPOLOGIZM - wyjaśnianie zjawisk poprzez odszukiwanie ich zależności od biologicznych cech człowieka pojmowanych ahistorycznie i abstrakcyjnie.

ANTROPOMORFIZM - człekokształtność, tendencja do wyobrażania i przedstawiania zjawisk pozaludzkich na wzór ludzki, zwłaszcza nadawanie cech ludzkich zwierzętom.

ANTROPOZOFIA - doktryna, w której uznaje się, że najpełniejszą wiedzę uzyskuje się w wyniku intuicji tajemnej; doktrynę przyjmowali artyści i pedagogowie.

ANTYNOMIA - <gr. = sprzeczność, dwuznaczność prawa> sprzeczność szczególnego rodzaju, występująca wtedy, kiedy:
1/ wychodząc z ogólnie znanych, prawdziwych twierdzeń i rozumując w sposób ogólnie uznany za poprawny, dochodzi się do negacji którejś z przesłanek;
2/ wychodząc z przesłanek o jednakowej wartości dochodzi się do zdań sprzecznych;
3/ warunki realizacji jakiegoś celu wykluczają się.

APOKALIPTYKA - rodzaj religijno-społecznej literatury, głównie judaistycznej i wczesnochrześcijańskiej; opisuje współczesne wydarzenia w formie zapowiedzi przyszłości; treścią utworów apokaliptycznych były głównie objawienia dotyczące rzeczy ostatecznych, pośmiertnych.

APOLOGETYKA - <gr. = broniący> dział teologii, poświęcony obronie podstawowych prawd danej religii; apologetyka chrześcijańska ma na celu rozumowe uzasadnienie dogmatów religijnych oraz interpretacji Pisma św. i Tradycji, a także ich obronę przed zarzutami innych wyznań, przed krytyką świecką, racjonalistyczną.

APOREMA - <gr. = kwestia sporna> kwestia sporna dopuszczająca dwa przeciwstawne rozwiązania.

APOTEOZA - <gr. = ubóstwienie> akt uznania istoty ludzkiej za bóstwo

ARBITRALNY - <łac. = rozjemczy, właściwy rozjemcy> samowolny, bezwzględny, nieuzasadniony, narzucający swoją wolę, zdanie, apodyktyczny.

ARCHE - <gr. = początek, przyczyna, prazasada, prapierwiastek> prasubstancja, praelement, z którego powstał świat, element rozpoczynający serię rzeczy.

ARCHETYP - <gr. = oryginał, dzieło autentyczne> dzieło autentyczne, model, będący prawzorem dla urzeczywistnienia dzieła duchowego lub materialnego.

ARGUMENT - <gr. dowód> twierdzenie przytaczane na poparcie tezy celem przekonania kogoś; przesłanka w rozumowaniu.

ARGUMENTUM AD AUDYTOREM - <łac.> argument odwołujący się do słuchacza, jest to odwołanie się, na przykład, do uczuć słuchacza, najczęściej w formie pytania retorycznego w celu demagogicznego przekonania go do jakiejś tezy.

ARGUMENTUM AD BACULINEUM - <łac.> argument odwołujący się do „kija”; próba zastraszenia; jest to chwyt erystyczny odwołujący się do groźby użycia siły fizycznej, środków przymusu w wypadku nie spełnienia żądań wypowiadającego się.

ARGUMENTUM AD HOMINEM - <łac. = argument do osoby, do człowieka, z którym toczy się spór> jest to metoda argumentowania, w której na potwierdzenie własnego stanowiska używa się racji przeciwnika.

ARGUMENTUM AD IGNORANTIAM - <łac.> argument odwołujący się do niewiedzy słuchacza, audytorium; chwyt polegający na podkreślaniu ignorancji oponenta

ARGUMENTUM AD MISERICORDIAM - <łac.> argument odwołujący się do litości; jest to chwyt polegający na wzbudzaniu litości w słuchaczach – uczestnikach dyskusji, aby pozyska ich dla sprawy.

ARGUMENTUM AD PERSONAM - <łac.> argument adresowany do osoby; jest to chwyt wprowadzający do wypowiedzi, przemówienia lub wykładu, fikcyjnej osoby-przeciwnika i ośmieszania go przed słuchaczami, przez wykpienie lub wytknięcie ośmieszających wad.

ARGUMENTUM AD POPULUM - <łac.> argument odwołujący się do tłumu; odwołuje się do instynktów grupowych słuchaczy, ich dumy, aby uzyska aprobatę dla głoszonej tezy.

ARGUMENTUM AD VENITATEM - <łac.> argument odwołujący się do próżności słuchaczy, najczęściej za pomocą wyrafinowanych zestawień w sferze ambicjonalnej i egotycznej.

ARGUMENTUM AD VETECUNDIAM - <łac.> argument odwołujący się do poważania; chwyt polegający na przywołaniu autorytetu, którego przeciwnicy-słuchacze poważają, szanują i nie przeczą głoszonej tezie, w obawie przed polemizowaniem z ową osobą, uważaną za autorytet.

ARYSTOKRACJA - <gr. = panowanie znakomitych rodów> nieliczna grupa ludzi mająca w państwie specjalne przywileje z racji urodzenia; noszenia znacznego nazwiska i odpowiedniego tytułu, np. książe, hrabia; a. posiada lub dąży do zdobycia przywilejów: dostęp do wysokich stanowisk z odpowiednią gażą, rozporządzanie ogromnym majątkiem itd.; a. występowała w społeczeństwach niewolniczych i feudalnych; feudalnych wyniku rewolucji burżuazyjnych utraciła swe znaczenie.

ASCEZA - stałe, dobrowolne ograniczanie własnych potrzeb, połączenie z samoudręczeniem się, kontemplacją i ucieczką od świata, aby osiągną doskonałość religijną.

ATARAKCJA - <gr. = spokój ducha> zupełny spokój ducha; obojętność mędrca; stan obojętności wobec trosk i zmartwień.

ATEIZM - <gr. = bezbożny> pogląd nieuznający istnienia sił nadprzyrodzonych, świata sacrum (świętego), a w szczególności istnienia Boga osobowego; w społeczeństwie objawia się w postaci zanikania praktyk religijnych i desakralizacji życia ludzkiego.

ATAMAN - <sanskr. = dusza, duch, dech> w upaniszadach występuje jako podmiot widzenia, słyszenia i myślenia, jako „kierownik wewnętrzny” w człowieku i zwierzęciu; element nieśmiertelny, podlega cierpieniu i radości, ale tylko wtedy, gdy przebywa w ciele; będąc poza ciałem jest absolutnie szczęśliwy; z czasem a. stał się zasadą świata, źródłem wszystkiego, wszystkich istot, w tym również bogów; utożsamiany z Absolutem; jaźń, istota osobowości człowieka; w kulturze europejskiej tożsamy z duszą, duchem, a zatem czymś, co nie ulega przemianom w zmieniającym się świecie.

ATOM - <gr. = niepodzielny> w niektórych systemach filozoficznych uznawany za najdrobniejszy element rzeczywistości; niepodzielna arche.

ATRYBUT - <łac. = cecha należąca do rzeczy> trwała, nieodłączna cecha jakiegoś przedmiotu czy zjawiska, której nie można pominą, gdy się mówi o danym przedmiocie czy zjawisku; inaczej, jest to taka cecha jakiegoś przedmiotu, bez której dany przedmiot nie jest danym przedmiotem.

BAZA - <gr. = podstawa> podstawowa cześć, punkt oparcia, element decydujący o funkcjonowaniu struktury.

BAZA I NADBUDOWA - zwrot użyty przez K. Marksa i F. Engelsa dla opisania struktury bytu społecznego; rozróżniali w strukturze bytu społecznego tylko dwie podstruktury: bazę i nadbudowę; ta pierwsza: baza, miała decydować o drugiej: nadbudowie.

BIGOT - człowiek nazbyt gorliwie przestrzegający zewnętrznych obrzędowych form życia religijnego.

BIOGENEZA – proces wytworzenia się nowej organizacji i nowych właściwości – zwanych życiem, układów organicznych, nieożywionych polegający na odpowiednim połączeniu się białek, kwasów nukleinowych nukleinowych innych związków; przejście z materii nieożywionej w stan materii ożywionej; w fil. Przyrody: okres dziejów Ziemi, w którym pojawiło się życie; teorie b. usiłują wytłumaczy fakt powstania zycia od strony przyczynowej.

BIOLOGIZM – rozpatrywanie zagadnień filozoficznych, społecznych, psychologicznych i etycznych z punktu widzenia biologicznych treści człowieka; stanowisko to można dostrzec w teorii ewolucji;; b. nazywa się też te wszystkie kierunki filozoficzne, które koncentrują się na problemach życia, w najrozmaitszych jego przejawach, np. witalizm.

BÓG – istota ponadziemska, osobowa lub personifikowana, będąca twórcą całej rzeczywistości kosmicznej, a przede wszystkim celem życia człowieka; przedmiot wierzeń niemal we wszystkich religiach świata przedstawiany w różnorodnych postaciach; postaciach filozofii Bóg jest Absolutem, transcendentnym wobec świata, w pełni doskonałym stwórcą i ostatecznym celem; pytanie o Boga jest podstawowym zagadnieniem filozofii bytu; każda filozofia, podejmując problemy ontologiczne, w określony sposób odnosi się do Boga; w niektórych koncepcjach uznaje się, że B. ingeruje w bieg życia, w funkcjonowanie kosmosu; w innych filozofiach przyjmuje się koncepcję, że B. stworzył świat, ale nie interweniuje, nie wpływa na jego funkcjonowanie.

BRAHMA - <sanskr. = rzecz, personifikacja mocy> w hinduizmie personifikacja mocy, Absolut, bóg będący czystą abstrakcją; w formie osobowej Brahma jest bóstwem pełniącym rolę stwórcy świata.

BRAHMANY – interpretacje, rozmyślania na temat genezy, sensu i celu ofiar.

BREVE - <łac. =krótki> urzędowy dokument papieski, zawierający dekrety, zarządzenia, nadania praw, przywilejów, odpustów dla pojedynczych osób lub kościołów.

BRZYTWA OCKHAMA – metodologiczny postulat W. Ockhama (ok. 1285 - 1349) wyrażony w zwrocie: „bytów nie należy mnożyć ponad konieczność”; konieczność filozofii współczesnej wykorzystywany szczególnie przez pozytywizm, koncentrujący się na zjawiskowej stronie świata, dla negowania potrzeby tworzenia pojęć opisujących istotę rzeczywistości.

BULLA - <łac. = bańka, bąbel, pieczęć> urzędowy dekret papieski dotyczący spraw ważnych (np. dogmatycznych, kanonizacyjnych, jubileuszowych) napisany na pergaminie, opatrzony pieczęcią ołowianą (rzadziej srebrną lub złotą) – stąd nazwa.

BYT - pojęcie używane w filozofii dla określenia tego, co jest i istnieje samo z siebie; tak rozumiany byt jest tożsamy z istnieniem, egzystencją; jest to przedmiot badań ontologii.

BYT DLA SIEBIE – kategoria filozoficzna opisująca taki etap rozwoju człowieka jako istoty gatunkowej człowieka, na którym człowiek staje się świadomym podmiotem, posiadającym „dookreślony” sens swojego życia, sprecyzowane cele swej działalności, określone wartości uznane i im podporządkowane jego myślenie i działanie; człowiek taki postępuje według tzw. „planu na życie”.

BYT I POWINNOŚĆ – określenie koncepcji bytu społecznego, w której można odnaleźć opis bytu jako istniejącego, bytu jako stającego się i bytu takiego, jaki powinien być w świetle wartości uniwersalnych lub ich konkretyzacji, a więc formalno – symbolicznych; np. wartości konkretnego narodu w określonym czasie historycznym.

BYT SPOŁECZNY – pojęcie umożliwiające holistyczny opis obiektywnej strony procesu historycznego (obok jego subiektywnej strony); jest to strukturalny całokształt rzeczywistości społecznej obejmujący podstruktury: ekonomiczną, prawno-polityczną i ideologiczną.

BYT W SOBIE – 1/ nieświadoma rzeczywistość materialna istniejąca „obok” człowieka i niezależnie od niego; 2/ człowiek istniejący w sobie, tzn. dostrzegający siebie, odróżniający się, ale jest jeszcze nieświadomy swego powołania (nie ma określonego „planu na życie”).

CHAOS - <gr. = rozwarta paszczęka, nieskończona, niezmierzona przestrzeń> kategoria opisująca pierwotną postać świata, przed tym, kiedy miał zostać uporządkowany przez Istotę Najwyższą.

CHARAKTER - <gr. = piętno, znak, rysa, cecha wyróżniająca> moralna natura jednostki ludzkiej; zespół cnót powiązanych ze sobą we względnie trwały układ uformowany zgodnie z przyjętym systemem wartości motywujących indywiduum do określonego, znamiennego dla niego, działania; stanowi stałą dyspozycję jednostki ludzkiej do określonego odczuwania i działania w określonej chwili, sytuacji społecznej, wyrażany wobec innych osób, grup społecznych.

CHIALIZM - <gr. = tysiąc> inaczej milenaryzm; zbiorcza nazwa ruchów społeczno-religijnych opartych na przekonaniu, że powtórne przyjście Chrystusa związane będzie z jego tysiącletnim panowaniem.

CNOTA – uporządkowana postawa moralna pozwalająca spełniać czyny uznane za dobre, godne; cnotą jest: rozumność, roztropność, umiarkowanie, sprawiedliwość, męstwo, twórczość; człowiek poprzez nabywanie i rozwijanie cnót kształtuje się jako osoba odpowiedzialna za swoje czyny i jako osoba, która spełnia się, wzrasta stając się w swoim istnieniu.

COGITO ERGO SUM - <łac.> myślę, więc jestem.

CREDO, QUIA ABSURDAM - <łac.> wierzę, ponieważ niedorzeczne, sentencja przeciwstawiająca rozum wierze.

CREDO UT INTELIGAM - <łac.> wierzę, aby zrozumieć.

CONDITIO SINE QUO NON - <łac.> warunek nieodzowny.

CUISUS REGIO, EIUS RELIGIO - <łac.> czyj kraj, tego religia; władca określa religię; zasada opisująca prawo panującego do narzucania poddanym własnego wyznania religijnego.

CURICCULUM VITAE - <łac.> przebieg życia, życiorys.

CYBERUTOPIA – ideologia opisująca przyszłość człowieka, w której wszystkie przejawy zła i dolegliwości zostaną usunięte w wyniku zastosowania wiedzy i techniki cybernetycznej; wizja raju, ogrodu Eden, którego doskonałość będzie wynikiem stosowania narzędzi cybernetycznych; cybernetycznych owym przyszłym społeczeństwie zostanie urzeczywistniony ład społeczny, w którym decyzje będą podejmowane przez „globalnego władcę świata” – platońskiego filozofa, który dysponując doskonałą siecią informatyczną, będzie mógł wpływać na umysły, uczucia i działania pozostałych ludzi: nie filozofów; filozofów ten sposób będzie można usunąć wszelkie zahamowania ludzkie uznane za złe, niedoskonałe, wynikające z chuci cielesnych; przyrost naturalny, wychowanie zostanie precyzyjnie zaplanowane; wychowywać i kształcić się będzie zgodnie z istniejącym zapotrzebowaniem, np. tylu fizyków, czy lekarzy ilu będzie trzeba; każdy będzie tylko wiecznie szczęśliwy.

CYNIZM - <gr. = podobny do psa> pojęcie to opisuje postawę pogardliwego deprecjonowania ideałów, wartości, norm postępowania i autorytetów uznanych w określonym społeczeństwie.

CZŁOWIEK – pojęcie to oznacza:

1/ egzemplarz gatunku ludzkiego

2/ zorganizowana całość psycho-fizyczna, na którą składa się różnorodność aspektów i procesów biologicznych, społecznych i psychologicznych określających reakcje psychofizyczne jednostki na oddziałujące na nią warunki społeczno przyrodnicze, które z kolei są kształtowane przez gatunek ludzki

3/ zespoloną wszechstronność jednostki ludzkiej.

CZŁOWIEK JEDNOWYMIAROWY – ludzie, którzy podporządkowują się jednej wartości, jednemu celowi nie widząc innych; podporządkowanie to wzmaga w nich nietolerancyjność.

CZŁOWIECZEŃSTWO – treści istotowe człowieka, które są w nieustannym ruchu, wzrastaniu ku wartościom, opisywanym:

- formalno-logicznie, formalno-symbolicznie (wyrażają idealny model człowieka, jakim powinien być każdy tu i teraz i w dalekiej perspektywie)

- teoretyczno-przedmiotowo (sposób urzeczywistnienia ideału w konkretnej rzeczywistości społecznej).

CZYN – jest to system czynności, które doprowadzone do końca uważane są za rozwiązanie (zadowalające lub nie) problemu postawionego na początku; czyn składa się z:

- treści efektu – zamiaru

- realizacji efektu – zamiaru

- zaistniałych zmian w przedmiocie działalności oraz w podmiocie.

DAIMONION - <gr. = bóstwo, duch opiekuńczy> głos wewnętrzny, pochodzący od boga, powstrzymujący od złych czynów; współcześnie może być utożsamiany z głosem sumienia.

DARWINIZM SPOŁECZNY – koncepcja zastosowania teorii Darwina do teorii rozwoju społecznego; w teorii tej przyjmuje się, że gatunek ludzki rozwija się drogą selekcji, przystosowania się i przetrwania najlepiej przystosowanych jednostek oraz najlepiej funkcjonujących systemów społecznych.

DE DIE IN DIEM – z dnia na dzień, koncepcja jednostkowego sensu życia ludzkiego, w której nie ma określonej perspektywy, wyraźnie dookreślonych celów będących podstawą działania.

DEDUKCJA - <łac. = wyprowadzanie> rozumowanie polegające na wyprowadzaniu sądów, twierdzeń, wniosków przesłanek bardziej ogólnych; także: przechodzenie od jednych sądów uznanych za prawdziwe do innych, które z nich logicznie wynikają i są uznawane za prawdziwe.

DE FACTO - <łac.> w istocie, istocie rzeczywistości.

DEIFIKACJA – wyniesienie człowieka, istot żywych lub rzeczy do godności bóstwa; ubóstwienie.

DE IURE - <łac.> według prawa, prawnie, formalnie.

DEIZM – nurt w filozofii uznający stworzenie przez Boga świata, lecz odrzucający jego ingerencję w losy świata; neguje opatrzność, opatrzność wraz z nią wiarę w cuda i objawienie.

DEMAGOG - <gr. = przywódca ludu> polityk wykorzystujący sofistyczne argumenty broniące ludu dla zdobycia popularności i pozycji w społeczeństwie; stosuje fałszywe obietnice, frazesy, pochlebstwa; swój interes prywatny przedstawia jako interes ogólnonarodowy.

DEMITOLOGIZACJA – termin dla określenia programu krytyki mistycznych wyobrażeń Nowego Testamentu sprzecznych obrazem świata i rozumienia współczesnego człowieka oraz metody wykładu Nowego Testamentu, która polega na nie usuwaniu symboli i mitów, ale na ponownej reinterpretacji ich treści.

DEONTOLOGIA – nauka o obowiązkach; najczęściej używa się zawężone rozumienie, a więc jako określenie powinności wynikających z określonego stanu społecznego, np. statusu lekarza; w zawodach o istotnym znaczeniu dla życia społecznego d. staje określonym kodeksem postępowania w danym zawodzie.

DEPERSONALIZACJA – utrata poczucia własnej tożsamości, uczucie obcości wobec innych, otoczenia, utrata sensu życia i pewności własnego istnienia; jest wyrazem wielkiego rozdźwięku pomiędzy stawianymi celami życiowymi a możliwościami ich realizacji.

DESYGNAT - <łac. = naznaczać, obierać, wyznaczać> konkretny przedmiot materialny będący egzemplifikacją jakiegoś pojęcia ogólnego, np. to, oto jabłko jest desygnatem pojęcia „owoc”.

DETERMINIZM - stanowisko w filozofii wyrażające przekonanie o istnieniu w rzeczywistości społeczno-przyrodniczej prawidłowości o przyczynowo-nieuchronnym uwarunkowaniu wszelkich zjawisk.

DETERMINIZM SPOŁECZNY – koncepcja uznająca, że jednostka ludzka rodząc się jest „czystą tablicą” i że dopiero warunki, w jakich żyje kształtują, w sposób decydujący, jej osobowość, indywidualność jej uspołecznienie; krócej: warunki społeczne decydują o tym, kim ktoś będzie, jaką będzie posiadał osobowość.

DEUS EX MACHINA - <łac.> Bóg z maszyny, tj. przybyłej z góry, z nieba; nieoczekiwany wybawiciel; niespodziewany, nienaturalny udział osoby lub wypadku w rozwiązaniu jakiejś sytuacji, powstały z przyczyn nienaturalnych.

DIACHRONIA - <gr. = przez czas> rozwój rzeczywistości społeczno-przyrodniczej w czasie.

DIALEKTYKA - <gr. = sztuka dyskutowania> nazwa metody budowania teorii rzeczywistości w rozwoju; rozwój jest skutkiem pozostawiania zjawisk w jedności, przeciwieństwie i sprzeczności.

DIALOG - <gr. = rozmawiać> rozmowa, której celem jest konfrontacja i zrozumienie poglądów, a także współdziałanie w celu wspólnego poszukiwania prawdy, obrony wartości ogólnoludzkich i współpracy dla osiągnięcia sprawiedliwości społecznej i pokoju; w dialogu uznaje się godność i wolność każdej ze stron, ich prawo do wyrażania poglądów.

DIVIDE ET IMPERA - <łac.> dziel i rządź, tj. siej niezgodę, byś mógł łatwiej rządzić.

DOBRO – wszystko to, co uważa się za wartościowe, pomyślne, pożyteczne i użyteczne dla osiągnięcia celu; w aspekcie duchowym jest to wartość, doskonałość bytu; w aspekcie moralnym, dobro to działanie zgodne z zasadami moralnymi.

DOBRO NAJWYŻSZE – ostateczny cel człowieka.

DOBRO WSPÓLNE – wartość zbiorowa obejmująca doskonałość wielu osób, którą osiągają one we wzajemnym współżyciu i współdziałaniu, jednocząc cele jednostkowe z celami ogólnospołecznymi.

DOCENTO DISCIMUS - <łac.> ucząc, uczymy się.

DOGMAT – 1/ twierdzenie niewzruszone, religijna zasada obowiązująca wszystkich wierzących; nie dopuszcza krytyki i weryfikacji; twierdzenie przyjmowane na wiarę, bez uzasadnienia; 2/ twierdzenie przyjmowane za pewnik tylko na zasadzie autorytetu, bez kontroli krytycznej, bez sprawdzenia jego prawdziwości i bez względu na zgodność z doświadczeniem.

DOGMATYKA – systematyczny układ dogmatów; cześć teologii katolickiej.

DOGMATYZM – wyznawanie poglądów, głoszenie przekonań, teorii jedynie na podstawie autorytetu, ślepej wiary, bez sprawdzenia, weryfikacji empirycznej, a nawet wtedy, gdy doświadczenie im przeczy.

DOGMATYZM TEORETYCZNY – produkt wewnętrznego rozwoju współczesnej epistemologii; wyraża się on w posługiwaniu się w taki sposób i takimi kategoriami, twierdzeniami ogólnymi, które nie zmieniają swej treści, chociaż opisywana przez nie rzeczywistość albo już nie istnieje, albo przekształciła się w nową, diametralnie odmienną; kategorie te i tezy nie wymagają żadnego kontaktu z omawianą przez nie rzeczywistością.

DOKTRYNA - <łac. = nauczanie, wiedza, nauka> system poglądów będący świadomą lub nieuświadomioną konkretyzacją określonej filozofii; poglądy te odnoszą się do jakiejś struktury bytu społecznego lub jego całości, będące postulowanym lub urzeczywistnianym systemem; mogą by one uznawane przez swoich zwolenników za jedyne prawdziwe (fundamentalizm) lub jako jedyne możliwe w danym społeczeństwie społeczeństwie na danym etapie jego rozwoju; rozróżnia się doktryny prawne, religijne, polityczne, wojenne i inne.

DO, UT DES - <łac.> daję (Ci), abyś i ty dał (mnie); zasada modlitwy.

DUALIZM - <łac. = podwójny> pogląd filozoficzno-religijny głoszący, że cała rzeczywistość lub jej każdy wycinek ma dwa sprzeczne, niesprowadzalne do siebie bieguny, dwie zasady, np. idea i materia, duch i przyroda.

DUBITO, ERGO SUM - <łac.> wątpię, więc jestem.

DUCH – określenie tej strony życia jednostek ludzkich, społeczeństwa jako całości, która jest bezcielesna, która jest twórczą zasadą wobec materialności świata (w tym ciała ludzkiego); pojęcie to obejmuje myślenie jako sposób bycia oraz jego wytwory: emocje, namiętności, uczucia, które pojawiają się u ludzi w trakcie spełnienia przez nich swych naturalnych i społecznych powinności; pojęcie ducha umożliwia mówi o człowieku jako istocie nie tylko i wyłącznie racjonalnej, tylko twórczej, tylko pełnej inicjatywy, posługującej się swoistą dla siebie intuicją.

DUM SPIRO SPERO - <łac.> nie tracę nadziei, dopóki żyję.

DUSZA – pojęcie oznaczające, w wielu religiach, bezcielesny i ewentualnie nieśmiertelny element, który stanowi źródło życia ciała i opuszcza je w momencie śmierci.

DYFUZJONIZM - <łac. = rozlewa, rozprzestrzenia, rozsypywać> twierdzenie, że wszystkie kultury rozwinęły się z jednej lub kilku tzw. Kultur zasadniczych, które rozprzestrzeniając się dały początek kulturom wtórnym.

DYLEMAT – konieczność wyboru jednego z dwóch rozwiązań niekorzystnych.

DYSKURS – wnioskowanie na podstawie języka odnoszonego do mówiącego, do jego pozycji czasoprzestrzennej i innych elementów zmiennych służących ustaleniu kontekstu wypowiedzi pozwalającej odnaleźć rzeczywiste przesłanki danej wypowiedzi, a przez to zrozumie jej treść po to, aby móc dialogowa z wypowiadającym się.

DZIŁANIE – realne lub mentalne zachowanie się podmiotu ukierunkowane na siebie lub otaczającą go rzeczywistość materialną lub społeczną; ukierunkowane duchowy wysiłek człowieka zmieniający dostępną mu rzeczywistość mentalną i jego samego jako działającego.

ECCE HOMO - <łac.> oto człowiek; słowa Piłata wypowiedziane o Jezusie Chrystusie.

ECCE SIGNUM - <łac.> oto znak.

EDO, EGO SUM - <łac.> jem, więc jestem.

EDUKACJA - <łac. = wychowywać, kształcić> działalność wychowawcza jak i refleksja nad nią.

EDYP – był synem króla Teb, Laiosa; jemu przepowiedziano śmieć z ręki syna; Edyp wygnany jako niemowlę dorósłszy, zabił nieznanego sobie ojca w potyczce; następnie odgadł zagadkę sfinksa, wyzwalając Teby od tego potwora; za bohaterstwo otrzymał w nagrodę królestwo i rękę własnej matki Iokasty; imię to jest wykorzystywane przy formułowaniu nazwy „kompleks Edypa” opisującej miłość syna do własnej matki, pragnienie seksualne chłopca wobec swej matki.

EGALITARYZM – kierunek myśli społecznej postulujący i uzasadniający eliminowanie nierówności społecznych z podstawowymi ludzkimi wartościami.

EGO - <łac. = ja, jaźń> świadoma część osobowości człowieka.

EGOCENTRYZM – ujmowanie wszystkiego wyłącznie z własnego punktu widzenia wynikające z przeceniania siebie, z nie uwzględniania potrzeb i dążeń innych osób; obojętność i życie „obok” ludzi.

EGOIZM – samolubstwo, wybujała miłoś własnej osoby, sobkostwo, człowiek nieuczynny; postawa motywowana własną korzyścią, przeciwstawna altruizmowi; egoista przedkłada własne dobro, sprawy, pragnienia nad potrzeby bliźniego; nieliczenie się z osobowością i dobrem innego.

EGOTYZM – skłonność do nadmiernego zajmowania się własną osobą i koncentrowanie uwagi otoczenia na sobie.

EGZEGEZA - <gr. = objaśnianie> wyjaśnianie tekstów oparte na ich krytycznym badaniu, także jedna z dziedzin teologii wyjaśniająca teksty biblijne.

EGZEMPLARYZM - <łac. = podobieństwo> stanowisko w filozofii uznające idee za wzór i model rzeczywistości.

EGZOGAMIA – nakaz obyczajowy zawierania małżeństw z partnerem (ką) spoza tej samej grupy społecznej, rodu, kasty, klanu, organizacji religijnej.

EGZYSTENCJA – istnienie, sposób bytowania człowieka.

EGZYSTENCJALIZM – doktryna filozoficzna, która koncentruje się na człowieku rozpatrując go w konkretnej realności, w jego „wrzuceniu” w życie społeczne.

IDOLA - < gr. = podobizna, widmo, obraz, zjawa> błędne obrazy rzeczywistości, jakie człowiek sobie tworzy.

EIDOS - <gr. = wygląd, kształt> cos, co jest widziane, przeczute, idea, forma, esencja; wzór typowy i uznany w określonej grupie.

EIDETYZM – zdolność dokładnego przedstawienia sobie przedmiotu.

EKLEKTYZM – nazwa systemu teoretycznego łączącego ze sobą różne elementy pochodzące z odmiennych systemów; łączenie różnych, nierzadko przeciwstawnych teorii w jedną całość; metoda, polegająca na zapożyczeniu od kilku doktryn zasad, które złożone w całość tworzą system.

EKSPERYMENT - <łac. = próba, doświadczenie> dowolne powtarzanie wywoływanego zjawiska i wpływanie na jego przebieg w warunkach kontrolowanych, świadomie modyfikowanych w celu przeprowadzenia systematycznej obserwacji.

EKSTAZA - <gr. oddalanie się z miejsca, szaleństwo, bycie na zewnątrz siebie> stan duchowy człowieka, w którym umysł wydaje się opuszcza ciało i uczestniczy w wyższej, uniwersalnej rzeczywistości; człowiek w ekstazie traci łączność z otoczeniem i doświadcza zjawiska niedostępne innym ludziom.

ELEKTRA – córka Agamemnona i Klitajmestry, wraz z bratem Orestesem symbolizuje los dzieci, których matka zabija ojca.

EMANACJA - <łac. = wypływa> proces wyłaniania się w hierarchii doskonałości kolejnych postaci (hipostaz) bytu niższego bytu wyższego.

EMOCJONALIZM – pogląd uznający stronę uczuciową człowieka za podstawę lub jedyne źródło poznania.

EMPIRIOKRYTYCYZM – koncepcja filozoficzna postulująca rygorystyczne odrzucenie metafizycznego dualizmu percepcji i świata zewnętrznego, dualizmu, który zaciemnia tylko „czyste doświadczenie”; filozofię trzeba zastąpi naukami przyrodniczymi, których empirycznym uzasadnieniem są dane czystego doświadczenia.

EMPIRYZM - <gr. = doświadczenie> ogół metod poznania rzeczywistości: doświadczenie, obserwacja, eksperyment itp., których istotą jest bezpośredni kontakt poznającego z rzeczywistością poznawczą.

EN BLOC - <łac.> całkowicie, w całości, ogółem.

ENCYKLIKA - <gr. = okólnik, pismo wędrujące> list otwarty papieża do całego Kościoła katolickiego jednego lub kilku krajów w sprawach doniosłej wagi dla kościołą, ludzkości lub społeczności, do której jest kierowana.

EO IPSO - <łac.> tym samym.

EPERCEPJA – proces uprzedmiotowiania członu stosunku przez podmiot i uprzedmiotowiania podmiotu przez przedmiot pozwalający podtrzymywa i rozwija treści stosunku społecznego.

EPIFENOMEN - <gr. = ukazanie się> zjawisko wtórne towarzyszące podstawowym zjawiskom.

EPISTEMOLOGIA – nauka o wiedzy; termin używany na określenie jednego z działów filozofii, w którym umieszcza się rozważania dotyczące procesów zdobywania przez ludzi wiedzy o świecie, o przedmiocie, treści, sposobach, granicach i kryteriach ludzkiego poznania.

EROS – bóg miłości; miłość

EROTOMANIA – przesadne wartościowanie popędu seksualnego, koncentrowanie się na tej stronie miłości; sprowadzenie miłości do seksualności i koncentrowanie się wyłącznie na niej.

ERYSTYKA – sztuka prowadzenia sporów słownych oraz przekonywania przeciwników i słuchaczy o prawdziwości głoszonych poglądów lub nakłaniania ich do określonego postępowania poprzez stosowanie „chwytów” erystycznych.

ESCHATOLOGIA – religijna teoria „rzeczy ostatecznych”, rzeczy, sytuacji, stanów oczekujących na człowieka, społeczeństwo i świat w przyszłości, po śmierci; zawiera w sobie religijną koncepcję śmierci i pozagrobowego życia człowieka lub duszy zmarłego; opis „sądu ostatecznego”, czyli sposobu przejścia ze świata widzialnego do wiecznego, niewidzialnego.

ESENCJA - <łac. = istota, byt> istota rzeczy, ogół cech konstruktywnych, atrybutowych, istotowych.

ESKAPIZM - <ang. = uciekać od czegoś> skłonność do ucieczki od rzeczywistości, szczególnie od siebie samego, polegająca na lokowaniu myśli w sferze marzeń, fantastyce, na uzależnieniu się od tzw. Autorytetów, elit w celu zwolnienia od odpowiedzialności; przyczyną jest lęk w sytuacjach trudnych, sytuacjach „nie do zniesienia”; jest to określony mechanizm obronny psychiki człowieka w niegodnej go sytuacji, w której się znalazł.

ESTETYKA – dział filozofii zajmujący się pięknem i przeżyciami ludzkimi z nim związanymi lub filozoficzną teorią sztuki jako specyficzną formą kreatywnej działalności ludzkiej.

ETNOCENTRYZM – przekonanie, że grupa społeczna, społeczność, do której się należy jest najlepsza, osiągnęła najwyższy poziom rozwoju; inne grupy, społeczności powinny z niej czerpać wzór.

ETOS - <gr. = charakter, zwyczaj, obyczaj, mieszkanie, ojczyzna> uznane i przyswojone przez daną grupę społeczną normy obyczajowo-moralne określające zachowania się poszczególnych jednostek; zachowania, które tworzą styl, wzór życia, wierzenia, mierniki, kryteria, ideały, wartości grupy różniących ją od innych grup; e. nazywa się także ogólnego ducha jakiejś kultury będącego podstawą jedności grupy z wartościami akceptowanymi w grupie.

ETYKA – dział filozofii zajmujący się problemami moralności; inaczej: nauka o moralności; określa istotę powinności moralnej człowieka i ostatecznie faktu moralnego działania.

EUDAJMONIZM – pogląd etyczny uznający, że osiągnięcie szczęścia jest najwyższym dobrem moralnym oraz ostatecznym ideałem i celem życia człowieka.

EWOLUCJONIZM – kierunek uznający ewolucję organizmów żywych, kultury od najprostszych do najbardziej złożonych pod względem struktury, jej organizacji.

EX EQUO - <łac.> na równi.

EX NIHILO NIHIL FIT - <łac.> z niczego nic nie powstaje.

EXPLICITE - <łac.> jasno, bez ogródek.

EX POST - <łac.> po fakcie.

EXPRESIS VERBIS - <łac.> wyraźnie.

EX PROMETU - <łac.> bez przygotowania.

EX RE - <łac.> z okazji, z powodu.

EZOTERYZM - <gr. = wewnętrzny, tajemny, zamknięty> wiedza tajemna, przeznaczona dla wtajemniczonych.

FAŁSZYWA ŚWIADOMOŚĆ – sposób prezentacji bytu społecznego lub jego poszczególnych podstruktur, w którym koncentruje się na jednym elemencie strukturalnej całości, który ma ją zastąpić.

FASZYZM – system społeczno-polityczny, w którym władzę sprawuje jedna partia i jej „wódz” jako niekwestionowany przywódca całego narodu; wszyscy, którzy nie godzą się z takim stanem rzeczy lub są członkami innych narodów uznanych jako wrogich, lub „niższych” są poddawani eksterminacji; w strukturze ekonomicznej państwo przejmuje pełną kontrolę nad przemysłem, instytucjami finansowymi i związkami zawodowymi.

FATALIZM – pogląd, którego przedstawiciele są przekonani, że przebieg zdarzeń w przyrodzie i społeczeństwie jest raz na zawsze ustalony przez siły przyrody lub nadnaturalne (fatalizm religijny) i stąd każda działalność człowieka jest z góry skazana na niepowodzenie, człowiek może jedynie podporządkować się owym siłom.

FENOMEN - <gr. = ukazywać, świecić> zjawisko, przejaw rzeczy.

FATUM - <łac. = „to, co zostało powiedziane”, wróżba> uosobienie losu, konieczności.

FENOMENALIZM – stanowisko, zgodnie, z którym przedmiot poznania ludzkiego zostaje ograniczony do zjawisk (fenomenów), przejawów, przeciwstawionych istocie rzeczy.

FENOMENOLOGIA – kierunek filozoficzny budujący metafizykę jednostkowości, przejawowości istniejącego świata; dokonuje ostrego podziału między własnościami spostrzeżeniowymi a własnościami abstrakcyjnymi.

FETYSZYZM – trwały i powszechnie obecny element wierzeń pierwotnych występujący także w religiach rozwiniętych (np. kult obrazów, relikwii w chrześcijaństwie); kult przedmiotów materialnych, którym przypisuje się nadnaturalne właściwości.

FIDEIZM - <łac. = wiara> postawa światopoglądowa, w której religię, wiarę w ogóle uznaje się za coś wyższego, głębszego od nauki; dlatego akcentuje się role wiary w poznaniu ludzkim.

FIKCJONIZM - <łac. = zmyślenie, tworzenie> pogląd filozofii, który fikcję przyjmuje za podstawową kategorię; fikcją jest wszystko to, co w ludzkim poznaniu nie odpowiada rzeczywistości, a więc wszystkie pojęcia nauki i filozofii (np. wolność, dusza); są one jednak użyteczne życiowo i potrzebne z punktu widzenia praktyki społecznej, albowiem człowiek postępuje tak, jakby one były.

FILOGENEZA – proces powstania nowych linii rozwojowych form żywych od pni form już istniejących; krócej: rozwój gatunkowy człowieka od jego pradziejów do współczesności.

FILOZOFIA – jest to historycznie zmienna, istotowe całość poglądów człowieka na otaczającą go rzeczywistość, rzeczywistość tym jego samego;

- poglądów wyjaśniających istotę, strukturę i sposób istnienia owej rzeczywistości (ontologia)

- możliwości jej poznania i jej przekształcania (gnoseologia)

- poglądów dotyczących sensu bytowania jednostki ludzkiej, społeczeństwa i wartości, ku którym człowiek i społeczeństwo dążą (antropologia).

FILOZOFIA CZŁOWIEKA – pojęcie, którym określamy rozważania dotyczące jednostkowego bytu ludzkiego.

FILOZOFIA HISTORII – HISTORIOZOFIA – dziedzina rozważań filozoficznych podejmująca problemy praw rozwoju historycznego oraz metody poznania tych praw.

FILOZOFIA TRANSCENDENTALNA – filozofia czystej świadomości poszukująca podmiotowych podmiotowych apriorycznych warunków możliwości istnienia zjawisk i poznania.

FILOZOFIA SPOŁECZNA – filozoficzne poglądy dotyczące społeczeństwa jako całości tworzącej byt społeczny.

FORMACJA SPOŁECZNO-EKONOMICZNA – określony, strukturalny stan bytu społecznego w różnym czasie historycznym; kategoria ta opisuje sposoby wzajemnego oddziaływania na siebie następujących podstruktur bytu społecznego: ekonomicznej, nadbudowy prawno-politycznej i ideologicznej.

FORMA I TREŚĆ – współwystępujące kategorie (pojęcia) w filozofii;

- forma – struktura, ogólne zasady konstrukcyjne, trwała kompozycja, zewnętrzny układ elementów określonego tworu;

- treść – całokształt oddziaływań wzajemnych pomiędzy elementami bytu materialnego wywoływanych przez nich zmian zachodzących w danym bycie; będąc strukturą treści, forma jest zawsze wypełniona treścią, a treść jest zawsze uformowana; znaczy to, że nie istnieją jedna bez drugiej.

FORMALIZM - <łac. = dotyczący kształtu, modelu, sposobu> kierunek głoszący, że forma decyduje o wartości ludzkich działań lub wytworów; potocznie: kierowanie się literą prawa.

FUNDAMENTALIZM – pogląd, że na wiedzę o świecie powinniśmy patrzeć jak na gmach zbudowany na solidnych fundamentach, których treść stanowi określony paradygmat; paradygmat ten jest tworem doświadczenia i rozumu.

GENTLEMAN – człowiek zachowujący się nienagannie pod każdym względem, a więc moralnym i towarzyskim; postępujący stosownie do swojej pozycji, statusu społecznego; („godny”).

GNOZA - <gr. wiedza, poznanie> stanowisko filozoficzno religijne w kwestii rzeczywistości, poznania owej rzeczywistości i miejscu człowieka w świecie; g. łączy wiarę i wiedzę.

GNOZEOLOGIA – dyscyplina filozoficzna zajmująca się poznaniem świata przez człowieka, wartości poznania, źródłami poznania i metodami poznawania; w filozofii występuje często jako teoria poznania.

GODNOŚĆ – wartość człowieka jako osoby pozostającej w relacjach duchowych z innymi ludźmi; relacje te stanowią treść wzrastania człowieka w jego człowieczeństwie, ubogacają jego istotę duchową; g. obejmuje: usensownienie życia jednostki ludzkiej, doświadczenie własnej jednostkowości, czyli pozytywny stosunek do siebie samego, pozytywna samoocena; doświadczenie wspólnotowości, czyli uodpornienie na wszelkie formy manipulacji i zniewalania; odpowiednio rozwinięte: spontaniczność, refleksyjność, intuicja i kreatywność pozwalająca umiejętnie radzić sobie w trudnych sytuacjach, poczucie wspólnej wolności, autodeterminacji i odpowiedzialności; nieustanne szukanie równowagi między „mieć” a „być”.

GOSPODARCZA ETYKA – część etyki szczegółowej określająca moralne powinności osoby działającej w strukturze ekonomicznej dla zaspokajania potrzeb materialnych; uznaje, że celem gospodarowania jest zaspokajanie potrzeb człowieka, a nie zysk, jako zysk, który na skutek alienacji, podporządkowuje sobie człowieka.

HARMONIA - <gr. = spojenie, łącze, związek, zgoda> zgodność; takie dopełnianie się poszczególnych elementów tworzących całość, jedność, z których żaden z nich nie przewyższa, nie podporządkowuje sobie innego; wszystkie razem stanowią całość, w której każdy z elementów harmonijnych ma wszelkie warunki istnienia dla siebie, a przez siebie dla całości.

HENOTEIZM – kategoria oznaczająca uznanie nadrzędności jednego bóstwa z określonego panteonu.

HEREZJA - <gr. = branie dla siebie, wybór, wybrana doktryna, sekta>

- w hellenizmie określenie jakiegoś kierunku, „szkoły” filozoficzno-religijnej

- w judaizmie: nazwa wszelkiej fałszywej wiary

- w chrześcijaństwie określenie poglądów sprzecznych dogmatami i Tradycją.

HERMENEUTYKA - <gr. = interpretować, tłumaczyć, wyjaśniać, wykładać> teoria interpretacji znaków, wszelkiego rodzaju znaków pisanych i symboli słownych; refleksja filozoficzna nad religijnymi i innymi formami ekspresji ludzkiej; współcześnie poprzez h. rozumie się wszelkie rozważania na temat interpretacji nie tylko tekstów pisanych, ale także dzieł sztuki, sposobów bycia ludzkiego, przejawów interpelacji, itp.

HIC RHODUS, HIC SALTO! – tu Rodos, tu skacz; nie opowiadaj, pokaż co potrafisz.

HILEMORFIZM – stanowisko w filozofii Arystotelesa, zgodnie, z którym na istotę ciał naturalnych składa się materia pierwsza oraz forma substancjalna (forma i materia).

HILOZOIZM – stanowisko filozoficzne uznające, żę wszelka materia jest ożywiona.

HIPOSTAZA - <gr. = podstawa, istota> kategoria używana dla określenia form przejawiania się istoty, Absolutu; potocznie: określenie przedmiotów uznanych za fikcyjne, którym przypisuje się realność istnienia.

HIPOTETYZM – stanowisko gnoseologiczne uznające pierwszorzędną rolę umysłu przy formułowaniu hipotez i dokonywaniu odkryć.

HIPOTEZA - <gr. = przypuszczenie, założenie> prawda możliwa, ale jeszcze niedowiedziona; wstępne badania określonego zjawiska pozwalają przyjąć określoną hipotezę; nie jest ona jeszcze prawdą, bo została sformułowana na podstawie wstępnych wyników badawczych.

HISTORYZM – stanowisko filozoficzne, zgodnie, z którym rzeczywistość społeczna znajduje się w procesie permanentnych przemian, w ciągłym stawaniu się.

HOLIZM - <gr. = cały> przekonanie uznające prymat całości nad poszczególnymi elementami z osobna w tworzeniu teorii określonej rzeczywistości; a także stanowisko metodologiczne nakazujące rozpatrywanie zjawisk, zwłaszcza społecznych, w ich funkcjonowaniu w układach całościowych.

HOMO ARTIFEX - <łac.> człowiek artysta.

HOMO DEMON - <łac.> człowiek szalony.

HOMO DUPLEX - <łac.> koncepcja rozdwojonej jednostki ludzkiej, u której istnieje trwały antagonizm pomiędzy dwoma aspektami jej życia: strefa potrzeb materialnych, zaspokajanie pożądań, popędów, popędów strefą doznań duchowych, umysłowych, potrzebą poczycia rozumności, praworządności, moralności, zachowań altruistycznych.

HOMO FABER - <łac.> człowiek pracy

HOMO DOMINI DEUS EST - <łac.> człowiek jest dla człowieka bogiem.

HOMO DOMINI LAPUS EST - <łac.> człowiek jest dla człowieka wilkiem.

HOMO VOVUS - <łac.> człowiek nieznany, nowy, parweniusz.

HOMO LUDENS - <łac.> człowiek zabawowy; podstawą, źródłem wszelkiej kultury, wojen, nauki, sztuki, filozofii, prawa jest zabawa, gra, współzawodnictwo; człowiek jest zatem istotą bawiącą się.

HOMO OECONOMICUS - <łac.> człowiek gospodarczy; całokształt cech ukazujących człowieka racjonalnie, zabiegającego o zaspokajanie swoich potrzeb materialnych i ograniczanie się do tego.

HOMO POLITICUS - <łac.> człowiek w społeczeństwie, polityk.

HOMO SAPIENS - <łac.> człowiek rozumny.

HOMO SUM, HUMANI NIHIL ALIENUM A ME ESSE PUTO - <łac.> człowiekiem jestem i sądzę, że nic, co ludzkie nie jest mi obce.

HUMANIZM – filozoficzny, literacki i artystyczny nurt epoki Odrodzenia przeciwstawiający scholastycznej filozofii oraz w ogóle kulturze średniowiecznej, religijnej; zainteresowanie człowiekiem, jego ziemskim życiem i szczęściem indywidualnym; współcześnie pojęciem tym określa się koncentrację zainteresowań na sprawach ludzkich; szacunek dla godności człowieka, troskę o wolność, szczęście i swobodny rozwój.

HYLE - <gr.> materia, tworzywo rzeczy materialnych, które według Arystotelesa potrzebują formy, aby mogły powstać konkretne przedmioty.

IBDEM - <łac.> tamże, w tym samym miejscu.

ID - <łac.> ono; w hipotezie Freuda jedna z trzech – obok ego i superego – sfer osobowości człowieka, reprezentująca sobą biologiczne popędy, instynkty, szczególnie seksualne oraz wyparte ze świadomości konflikty wewnętrzne.

IDEA – myśl, pojęcie, jakie umysł tworzy odnosząc się do określonej rzeczy; bezpośredni przedmiot myśli; u Platona idea jest przedmiotem niepostrzegalnym zmysłowo, dającym się poznać tylko umysłowo; jest bytem samym w sobie, niezmiennym, niezależnym; jest wzorem dla przedmiotów zmysłowych; idee bytują w świecie idealnym.

IDEALIZACJA – metoda tworzenia modeli funkcjonowania rzeczywistości lub jej fragmentów na podstawie istotowych treści jej elementów.

IDEALIZM – kierunek filozoficzny, którego zwolennicy (idealiści) uznają, że idea (myśl) jest pierwotna, a świat ziemski, materialny, wtórny; idealiści wyrażają przekonanie, że tylko idea jest bytem, a więc istnieje wiecznie i dlatego tylko nią powinien się człowiek interesować i ją poznawać; światem ziemskim nie należy się zajmować.

IDEALIZM ABSOLUTNY – bytem jest idea absolutna, duch, Absolut, Demiurg, który istniejąc stwarza całą rzeczywistość przyrodniczą i społeczno-polityczną i kulturową; rzeczywistość doświadczana przez człowieka jest nie-Bytem.

IDEALIZM KULTUROWY – przekonanie, że kultura duchowa rozwija się samoistnie, niezależnie od zmian w strukturze ekonomicznej i nadbudowie prawno-politycznej.

IDEALIZM OBIEKTYWNY – kierunek filozoficzny, w którym idea – jedyny byt – istnieje obiektywnie, tj. niezależnie od ludzkiego chcenia lub niechcenia; człowiek może tylko poznawać ów byt idealny, który w różnych filozofiach był różnie nazywany, np. bogiem, absolutem, duchem, demiurgiem, itp.; ostatecznie, ów byt idealny jest przez człowieka poznawany tylko częściowo.

IDEALIZM SUBIEKTYWNY – kierunek filozoficzny, którego przedstawiciele twierdzą, że jedynym bytem, który należy poznawać, i którym można poznać są wrażenia, postrzeżenia, wyobrażenia, myśli i inne przejawy psychiki ludzkiej; jest tak, dlatego, gdyż wszystko inne, co istnieje, jest od nich pochodne, wtórne; jest tylko przejawem psychiki ludzkiej.

IDEALNY OBSERWATOR – najlepsze z moralnego punktu widzenia, jest to, co zaakceptował życzliwy, bezstronny, wszechwiedzący obserwator; kategoria ta wyraża przekonanie, że człowiek jest empirycznie ograniczony i dlatego nigdy nie uda mu się zrealizować ideałów, które formułuje; o stopniu ich urzeczywistnienia informuje go ów idealny obserwator.

IDEAŁ – coś lub cechy, atrybuty kogoś lub czegoś, które czynią zadość wymaganiom człowieka; które zostały uznane za wyraz jakiejś doskonałości, i do osiągnięcia których człowiek zmierza, dąży; z punktu widzenia których krytycznie ocenia istniejącą rzeczywistość, w tym siebie samego.

IDEM - <łac.> to samo.

IDEOLOGIA – pojęcie oznacza:

1/ naukę o produktach ludzkiego myślenia;

2/ usystematyzowany zbiór poglądów stanowiący teoretyczny wyraz interesów określonej grupy społecznej, klas lub warstwy społecznej;

3/ absolutyzowanie jakiejś idei, wartości, jakiegoś elementu określonej całości, który ma być „jedynym sposobem” rozwiązywania jakichś ludzkich problemów; ludzi upowszechniających taką ideę nazywamy ideologami.

IDOL – niepewne, błędne wyniki poznania; fałszywy obraz rzeczy, wyobrażenia, które nie ma podstaw w świecie; również wzór osoby będący bezkrytycznie akceptowany i naśladowany.

IMMANENTNY - <łac. = zostający w czymś> będący wewnątrz czegoś, niewychodzący poza dany przedmiot, niewynikający z działania jakiegoś innego czynnika zewnętrznego.

IMPERATYW KATEGORYCZNO-HIPOTETYCZNY – nakazuje określone postępowanie ze względu na jakieś wcześniejsze postępowanie czy zamiar; jest zobowiązaniem ciążącym na wszystkich, bez wyjątku; opisuje on czyn, jako czyn dobry sam w sobie.

IN ABSTRACTO - <łac.> w oderwaniu.

IN CORPORE - <łac.> w całości.

INDEKS KSIĄG ZAKAZANYCH – urzędowy wykaz dzieł uznawanych przez Kościół katolicki za szkodliwe i zakazane do czytania.

INDETERMINIZM – pogląd filozoficzny zaprzeczający determinizmowi, nieuznający:

1/ istnienia obiektywnych i naturalnych zależności między zjawiskami, na mocy których każde zjawisko byłoby wymuszone przez warunki, w jakich zachodzi;

2/ istnienie obiektywnej, powszechnej prawidłowości w świecie.

INDUKCJA – wnioskowanie od szczegółu do ogółu; ma podstawie sądów jednostkowych przechodzi do twierdzenia ogólnego; badanie polegające na formułowaniu wniosków ogólnych na podstawie doświadczalnie stwierdzanych faktów.

INDYFERENTYZM – zobojętnienie, brak zainteresowania dla problemów religijnych.

INDYWIDUALIZM – pojęcie, za pomocą którego oznaczamy taki światopogląd ludzi, zgodnie z którym głosi się, że jedynym dobrem, wartością jest jednostka, a więc dobro jednostki przedkładają nad dobro ogółu, zaś w działaniu inni ludzie są środkiem, a nie celem.

IN EXTENSO - <łac.> dokładnie, w całości.

INICJACJA - <łac. = wtajemniczenie, wyświęcenie> obrzęd przejścia, wtajemniczenia; jest on organizowany w celu wprowadzenia jednostki lub grupy osób do określonej grupy wiekowej, czy też elitarnej grupy społecznej; jednostka uczestnicząca w rytuale przejścia poddawana jest próbom mającym odpowiedzieć na pytanie, czy dojrzała, aby móc wstąpić do określonej grupy i sprostać stojącymi przed nią obowiązkami.

INTENCJONALNY - <łac. = rozciąganie, natężenie, usiłowanie> aktywny stosunek umysłu do jakiegoś przedmiotu wiedziony jakimś celem, zamiarem.

INTUICJA – wyczucie, przeczucie; akt pozaintelektualnego poznania bezpośredniego poprzez utożsamienie się z przedmiotem poznania, z jego istotą, najbardziej złożoną konkretną rzeczywistością; jest to rodzaj instynktu umożliwiającego poznać zwartą całość.

IRRACJONALIZM - <łac. = nierozumny> pojęcie, które oznacza taką doktrynę filozoficzną, w której odrzuca się racjonalne poznawanie rzeczywistości; poznawaniu racjonalnemu przeciwstawia się koncepcję, intuicję (przeczuwanie), instynkt lub wiarę w siły nadprzyrodzone.

ISTOTA – esencja, natura, atrybutywne cechy jakiejś rzeczy; treść bytu określana za pomocą atrybutów; są to wewnętrzne, trwałe elementy rzeczywistości, decydujące o jej strukturze; te, które występują w wielu rzeczach; istnieniem istoty jest proces stawania się; różne treści istoty stanowią o jej doskonałości; najdoskonalszą treścią istoty jest jej duchowość.

ISTOTA I ZJAWISKO – kategorie współwystępujące w filozoficznym oglądzie świata; istotą określa się wewnętrzne, atrybutowe, powtarzalne treści rzeczy, zaś zjawiskiem to, co jest przejawem istoty; jest to zewnętrzna, zmienna treść rzeczywistości, którą człowiek doświadcza, poznaje za pomocą zmysłów.

JA – ego, podmiot, świadomość jednostki ludzkiej ujawniająca się w spontanicznych, intuicyjnych, refleksyjno-kreacyjnych działaniach wyrażających treści doświadczenia jednostkowego, wspólnotowego, dobra tu i teraz oraz dobra transcendentnego. Wolności i wielowymiarowej odpowiedzialności.

JASKINIA – platońska alegoria obrazująca stopień oświecenia lub nie oświecenia naszej jaźni; nasze poznanie zmysłowe porównane zostało do cieni obserwowanych przez więźnia siedzącego w jaskini tyłem do wejścia i patrzącego na przeciwległą do wejścia ścianę; to co człowiek poznaje w świecie zjawiskowym to są właśnie owe cienie; rzeczywiste byty są poza ludzkim poznaniem.

JAŹŃ – świadomość własnej istotowości, tj. treści refleksyjno-kreacyjnych, spontaniczno-intuicyjnych, doświadczenia jednostkowości, wspólnotowości, dobra tu i teraz i dobra transcendentnego, wolności zjednoczonej z wielowymiarową odpowiedzialnością oraz stopnia koherencji tych treści ze sobą.

JEDNOSTKA LUDZKA – zespolona wszechstronność jednostki ludzkiej jest jednością powstającą jako wynik przecięcia się nieskończoności mentalnej transcendencji i skończoności jej biologiczno-duchowego bytowania, a więc jednością biologiczno-duchową, zjednoczoną z tradycją – totalną macierzą, czyli, że jest umieszczona w trójwymiarowej przestrzeni: tego, co było, tego co jest i tego co może być; jest całością koherentnie zjednoczonych atrybutów.

KABAŁA - <hebr. = teoria objawienia> w tradycji żydowskiej tajemnicza interpretacja Biblii.

KAPITALIZM – system ekonomiczny i społeczno-polityczny podporządkowany indywidualizmowi jako ideologii, w którym środki produkcji są prywatną własnością; podstawowe elementy struktury kapitalizmu: wolny rynek, rynek siły roboczej, środków produkcji, kapitału finansowego, wiedzy i informacji, własność prywatna, swobodna konkurencja, zysk jako główny sens i cel funkcjonowania struktury ekonomicznej.

KAPITALIZM POLITYCZNY – system ideologiczny, społeczno-polityczny i ekonomiczny, zorganizowany w strukturę hierarchiczną, na czele której stoją właściciele pozostający w symbiozie, trwale współdziałając z ludźmi ze strefy kultury, nauki, sztuki, literatury, itd., polityki oraz biznesu, czyli ludzi należących do tzw. Towarzystwa; towarzystwo to hołduje jednej ideologii: pieniądz jest wszystkim; zdobywa się go dzięki układom towarzystwa, do którego się należy.

KAPITAŁ – kategoria ekonomiczna, taka wartość, która pozwala uzyskiwać wartość dodatkową.

KARIERA – proces osiągania przez jednostkę coraz wyższych w hierarchii społecznej poziomów, ról społecznych i zajmowanych pozycji o wzrastającym prestiżu społecznym w dziedzinie, w której jednostka ludzka działa.

KATEGORIA – pojęcie opisujące istotowe treści określonego zjawiska, struktury.

KAUZUALIZM <łac. = sprawczy, przyczynowy> powodowanie czynności, stanu; filozoficzny pogląd uznający przyczynowość za powszechne prawo rządzące zależnościami pomiędzy zjawiskami; nieodwracalne i bezpośrednie następstwo czasowe.

KLASA – część społeczeństwa obdarzona określonymi przywilejami lub ich pozbawiona; przywileje klasy społecznej wynikają z roli jaką ona odgrywa i zajmowanego miejsca w procesie produkcji.

KLASA DLA SIEBIE – wyodrębniona grupa społeczna zachowująca cechy klasy, charakteryzująca się określoną świadomością własnych celów oraz środków ich realizacji; świadomie uczestnicząca w toczącej się walce klasowej.

KLASA PANUJĄCA – klasa władająca środkami sprawowania władzy, w tym również środkami przemocy bezpośredniej lub pośredniej, np. poprzez finansowe, ekonomiczne podporządkowywanie sobie rządu; klasa ta uprzedmiotawia, kontroluje społeczeństwo, ustala w nim porządek społeczno-polityczny i ideologiczny.

KLASA W SOBIE – klasa wyodrębniona ze społeczeństwa, ale nieposiadająca jeszcze świadomości własnych interesów, sposobów ich urzeczywistniania.

KLERKIZM – intelektualiści bezinteresownie zajmujący się nauką, sztuką, filozofią, itd. A więc tworzeniem i upowszechnianiem wartości, prawdy, piękna, sprawiedliwości; programowo nie zajmują się polityką.

KOLEKTYWIZM - <łac. = zbiorowy> ideologia przeciwstawna indywidualizmowi sprowadzająca się do uznania zasady podporządkowania wszystkich sfer działalności ludzkiej wymogom społeczeństwa, grupy w imię sztucznego zjednoczenia celów jednostkowych i ogólnospołecznych.

KOLONIALIZM – stosunków międzynarodowych kreowanych przez mocarstwa; sprowadzający się do ekspansji, w tym militarnego podboju państw, narodów stojących na tzw. niższym poziomie cywilizacyjnym, a następnie na ich eksploatacji.

KOMUNIZM - <łac. = wspólny, powszechny> kategoria posiadająca następujące znaczenia:

1/ rewolucyjna ideologia partii komunistycznych

2/ ideał formacji społeczno-ekonomicznej stanowiący kolejny etap rozwoju ludzkości, który ma nastąpić po kapitalizmie; w komunizmie ma być:

a/ całkowite uspołecznienie środków produkcji znoszące stan uprzedmiotowienia jednostek ludzkich;

b/ zniknięcie społecznego podziału pracy;

c/ przekształcenie się pracy w twórczą potrzebę życiową;

d/ taki poziom sił wytwórczych, który umożliwi urzeczywistnienie zasady „od każdego według jego zdolności, każdemu według jego potrzeb”; podstawowe środki do życia produkowane będą  przez przyrodniczych agentów pracy produkcyjnej (roboty);

e/ państwo zostanie zastąpione społecznym samorządem.

KONCEPTUALIZM - <łac. = myśl, wyobrażenie> pogląd filozoficzny uznający odrębność wiedzy abstrakcyjnej; pojęcia są ogólnymi określeniami rzeczy, nie istnieje odrębna, realna rzeczywistość pojęć ogólnych, istnieją tylko rzeczy jednostkowe; pojęcia ogólne są narzędziami poznania.

KONFORMIZM - <łac. = upodabniać, ukształtować> postawa jednostki, grupy społecznej polegająca na uległym, ścisłym podporządkowaniu się normom, wzorcom zachowania się, wartościom powszechnie obowiązującym bez względu na interes własny.

KONSERWATYZM - <łac. = zachowawczy> ideologia zachowania tradycyjnych elementów życia społecznego; przeciwstawiająca się wszelkim nowościom naruszającym dotąd istniejące instytucje społeczne.

KONSUMPCJONIZM – system ekonomiczny, społeczno-polityczny i ideologiczny, w którym najwyższą wartością – dobrem jest własność – posiadanie, stwarzająca możliwość nieograniczonej konsumpcji ponad rzeczywiste potrzeby ludzkie; wszelkie inne wartości są jej podporządkowane.

KONTRKULTURA - ruch kulturowy, który odrzuca istniejące normy i wzory zachowania dominujące w dotychczasowej kulturze, zastępując je własnymi, przeciwstawnymi w stosunku do istniejącego porządku społecznego, zasadami życia, stylami i wartościami.

KONWENCJONALIZM - <łac. = zgoda, umowa> stanowisko filozoficzne uznające, że prawa przyrody i inne tezy są konwencjami, przyjmowanymi wobec arbitralnej decyzji, arbitralnego wybory spośród wielu możliwych interpretacji, możemy zatem je przyjmować lub odrzucać.

KONWERSJA - <łac. = obracać się> radykalna zmiana sposobu życia jednostki ludzkiej.

KOZIOŁ OFIARNY – często nieświadomy mechanizm przerzucenia odpowiedzialności na inną jednostkę ludzką lub grupę społeczną za zaistnienie niekorzystnych wydarzeń

KREACJONIZM - <łac. = płodzenie, tworzenie> koncepcja religijna, zgodnie z którą głosi, że świat został stworzony przez Boga wskutek celowego i wolnego aktu woli; współcześnie k. można nazwać także sposób bycia, działania, w którym jednostka ludzka, grupa społeczna tworzy coś, czego dotąd jeszcze nie było.

KRYTYKA – postawa poznawcza postulująca dociekanie racji przyjmowanych twierdzeń, ich empirycznych uzasadnień i weryfikacji.

KRYZYS – 1/ moment rozstrzygający, punkt zwrotny, okres przełomu;

2/ załamanie się procesu wzrostu ekonomicznego, zaistnienie jego regresu;

3/ utrata przez klasę panującą hegemonii w społeczeństwie i ograniczenie się jej do sprawowania władzy politycznej za pomocą różnorakich form przemocy;

4/ zaistnienie braku, lub tylko spadku, zaufania do istniejącego systemu wartości;

5/ stan psychiczny jednostki ludzkiej wyrażający się w formie zobojętnienia na zaistniałe problemy lub zdezorganizowane reagowanie na nie;

6/ w medycynie: nagle, gwałtowne przesilenie się choroby z następującym po nim szybkim spadkiem gorączki i ustąpienia innych objawów chorobowych;

7/ w kulturze: stan, w którym istniejące rozstrzygnięcia teoretyczne, szerzej treści duchowe, nie pozwalają na określenie przyjaznej człowiekowi wizji przyszłości, zaś istniejące elementy kultury materialnej mogą – dzięki niewłaściwemu ich zastosowaniu przez człowieka – doprowadzić do zniszczenia kultury w ogóle.

KSENOCENTRYZM – nieuzasadnione przekonanie, że wszystko, co jest wytworem grupy społecznej, której jest się członkiem, lub własnej grupy etnicznej jest najgorsze; natomiast wszystko, co jest najlepsze jest pochodzenia zagranicznego.

KULTURA - <łac. = uprawianie, kształcenie> ogół wytworów człowieka; wszystko to, co nie powstało na drodze naturalnej, ale jest efektem działania ludzi, dzięki swoiście ludzkim cechom gatunkowym: biologicznym, duchowym i społecznym.

KULTUROLOGIA – nauka zajmująca się kulturą, badająca elementy kultury traktując je jako samoistny przedmiot; kulturę pojmuje się jako swoistą organizację rzeczy, zjawisk, będąca wytworem człowieka jako istoty zdolnej posługiwania się symbolami.

LAICYZACJA - <gr. = ludowy> zeświecczenie, ogół procesów społecznych powodujących pogłębienie się racjonalistycznych postaw ludzkich.

LAIK – wierni w Kościele, stan świecki w odróżnieniu od kleru; niewtajemniczeni.

LENINIZM – ideologia ekonomiczna i społeczno-polityczna stworzona przez Lenina; była próbą dostosowania marksizmu do warunków występujących w Rosji, w końcu XIX i na początku XX wieku.

LIBERALIZM - <łac. – wolnościowy, szczodry> doktryna społeczno-polityczna, zgodnie z którą gospodarka rozwija się najefektywniej przy pełnej swobodzie gospodarczej jednostek, bez ingerencji państwa.

LIBERTYNIZM - <łac. = wyzwolony> ideologia i doktryna polityczna, powstała we Francji w XVII wieku; występujący przeciw dogmatyzmowi religijnemu i feudalnej kulturze, głoszący hasła swobody obyczajowej, tolerancji, racjonalizmu i negacji wszelkich autorytetów.

LIBIDO - <łac. = żądza, chuć, kaprys, chęć> kategoria występująca w koncepcji psychologicznej Freuda opisująca energię popędu życia, dążenie do przyjemności związanej z własnym lub cudzym ciałem.

LOGOMACHIA – typ określonej dezinformacji polegający na przedstawianiu sugestywnych sloganów, skrótów myślowych, rozpowszechniany przez środki masowego przekazu; dezinformacja jest przyjmowana za informację prawdziwą, czyli prezentującą istotę zjawisk przez ludzi niemyślących samodzielnie.

LUD – 1/ zbiorowość etniczna zamieszkująca określone terytorium, posiadająca swoją kulturę. 2/ część społeczeństwa zajmująca najniższy szczebel drabiny społecznej hierarchii, zajmująca się pracą produkcyjną, usługuje klasom wyższym; wyróżnia się swoją odrębną kulturą i specyficznymi stosunkami wewnątrz klasowymi.

LUDDYZM – ideologia ekonomiczna, społeczno-polityczna rozwijana przez robotników angielskich w pierwszej połowie XIX wieku, przeciwstawiająca się postępowi technicznemu i używania maszyn fabrycznych, uznaje je za nieuczciwych konkurentów na rynku pracy.

MAGIA - <gr. = czarodziej> forma religijnej świadomości społecznej przejawiająca się w postaci wierzeń i praktyk spełnianych na podstawie przekonania, że istnieje możliwość podporządkowania sobie sił przyrody i zmuszenia ich do działania zgodnego z życzeniem człowieka lub przynajmniej zdobycia ich przychylności.

MAKIAWELIZM – praktyka polityczna polegająca na umiejętności wykorzystania ludzkich słabości do zmuszenia ich, aby postępowali zgodnie z życzeniem rządzącego; rządzącego czasem m. stał się określoną socjotechniką niegardzącą kłamstwem, podstępem, zdradą, a zatem techniką odrzucającą wszelkie zasady moralne na drodze do określonego celu, np. zdobycia władzy – panowania nad innymi ludźmi.

MANAIZM – wiara w mana, czyli siłę, która jest przyczyną wszystkich zjawisk niedających się wytłumaczyć działalnością człowieka lub sił przyrody; mana jest cechą stałą, może jej przybywać lub ubywać; z upływem czasu słabnie i znika; jej nosicielem są wszystkie duchy, także ludzi zmarłych; wśród ludzi najwięcej jej mają naczelnicy; im mniejsze jest osobiste i społeczne znaczenie człowieka, tym słabsza jest jego mana; niewolnik traci ją w ogóle.

MANICHEIZM – religijne wyobrażenie o istnieniu odwiecznych pierwiastków dobra i zła, nieustannie walczących ze sobą; pierwiastki te są wieczne i zaciekle zwalczające się; w królestwie dobra i światłości jedynym panem jest Bóg, natomiast w królestwie ciemności i zła nieograniczoną władzę ma szatan; temu kosmicznemu dualizmowi odpowiada dualizm duszy człowieka; dusza dobra walczy z duszą złą; toczona walka skończy się kataklizmem; wszechświat spłonie w ogniu oczyszczającym.

MARKSIZM – system poglądów ekonomicznych, społeczno-politycznych i ideologicznych usiłujący przedstawić świat takim, jaki on jest: ukazujących jego sprzeczności; szczególnie ujawniające się między klasami posiadającymi, wyzyskującymi klasy nieposiadające i konsekwencje, do jakich te sprzeczności prowadzą; w m. można odnaleźć krytykę ekonomii kapitalistycznej, teorię walki klas i dyktatury proletariatu oraz ideologię, w której istotną rolę odgrywa filozofia marksistowska składająca się z materializmu dialektycznego i historycznego.

MARKSOLOGIA – nauka o krytycznej teorii ekonomicznej, politycznej i o metodzie filozoficznej pozostawionej przez K. Marksa.

MATERIA - <łac. = przedmiot, treść, substancja> kategoria filozoficzna oznaczająca obiektywną rzeczywistość, którą człowiek poznaje i którą przekształca zaspokajając swoje potrzeby.

MATERIALIZM – kierunek filozoficzny uznający materię (byt materialny, świat realny, wszechświat, wszechkosmos, przyrodę, naturę) za byt, jako to, co istnieje samo z siebie i jest pierwotne, a świadomość wtórna; materializm wyraża przekonanie, że materia istnieje niezależnie od świadomości i istnieje według określonych praw, które człowiek może poznać i wykorzystać w swoim działaniu.

MĄDROŚĆ – „to uważać to, co dobre za dobre, a to, co jest prawdziwe za prawdziwe”; mądrością jest wiedza i kierowanie się wartościami, które może być skutkiem przemyślnego doświadczenia; jest to umiejętność przewidywania tego, co może być; jest więc zdolność do uzewnętrzniania umiejętności i zarazem do odwagi patrzenia w przyszłość oraz myślenia innowacyjnego i alternatywnego; alternatywnego życiu przejawia się to w postaci zgodności wiedzy z postępowaniem, w jedności słów i czynów.

MECHANICYZM – pogląd filozoficzny i metodologiczny przyjmujący, że społeczeństwo jest wielkim mechanizmem i funkcjonuje według praw analogicznych do praw fizyki, mechaniki.

MESJANIZM - <hebr. = namaszczony> nazwa wielu ruchów społeczno-religijnych wyrażających dążenia wyzwoleńcze, polityczne, narodowe lub społeczne, a występująca wśród ludów, które utraciły swoją niepodległość; istotą mesjanizmu jest:

1/ wyczekiwanie nowego okresu własnych dziejów, który przyniesie radykalną odmianę losu danego narodu;

2/ zainaugurowanie owej epoki przez jej sprawcę – Mesjasza, który jest wysłannikiem sił nadprzyrodzonych;

3/ wiara w istnienie, od tej pory, królestwa bożego na ziemi.

METAFIZYKA – nauka o bycie jako takim; przedmiotem m. jest istotowe treść świata, jego poznania oraz człowieka w nim funkcjonującego; odnajdowanie isoty jest dziełem procesu myślowego; istoty nie można dostrzec; zawsze postrzegamy konkretnego człowieka, a nie człowieka w ogóle; o człowieku w ogóle można tylko myśleć.

METAJĘZYK – język opisujący, analizujący inny język; metateoria – teoria innej teorii, a zatem system twierdzeń, którymi posługuje się badana teoria, ich określona struktura, twierdzenia podstawowe i peryferyjne, sposób dowodzenia prezentowanych twierdzeń, możliwości wyjaśniające, ewentualne wdrożeniowe.

METEMPSYCHOZA - <gr. = ożywiony, natchniony, wędrówka dusz> dusze ludzkie, istniejące wiecznie wcielają się w różne ciała, również zwierzęce.

METODA - <gr. = badanie, metoda, droga> świadomy sposób postępowania dla osiągnięcia jakiegoś celu; sposób badania rzeczy, zjawisk; ogół regół postępowania w procesie badawczym.

MISTYCYZM - <gr. = tajemny> doświadczenie egzystencjonalne, nurt filozoficzno-religijny głoszący możliwość zbliżenia się do najwyższego poziomu poznawania przez bezpośredni kontakt z Bogiem i zdobycie doświadczenia, wiedzy o Bogu.

MIT - <gr. = mowa, słowo, legenda> opowieść o bogach, ich czynach, o początku wszechświata, rzeczy, zjawisk, o pochodzeniu człowieka wyjaśniająca zasady funkcjonowania świata, życia społecznego i miejsca w nim jednostki ludzkiej legitymizująca w ten sposób istniejący porządek rzeczy.

MIT KAPITAŁU – rodzaj wiary religijnej w samoistny, transcendentalny byt kapitału; byt sprawczy do życia jednostek, społecz. ludzkich; kapitał dzięki swej alienacji, rozumiany jest jako niezależna od ludzi siła, która kreuje ich losem; jest przyjmowany za swego rodzaju fatum, któremu trzeba ulec, tylko podporządkować się.

MONIZM - <gr. = jedyny> stanowisko filozoficzne głoszące, że wszystkie istniejące zjawiska są formą przejawiania się tego samego, jedynego bytu; monizm materialistyczny uznaje, że bytem jest materia; zaś monizm idealistyczny wyraża przekonanie, że bytem jest idea.

MONOKAUZUALIZM – przyjmowanie, że zaistniałe zjawisko ma tylko jedną przyczynę swojego istnienia.

MONOTEIZM – wiara w jednego boga.

MORALNOŚĆ - <łac. = obyczajność> jest to system wartości, norm i ocen, wzorów postępowania ludzi w określonym społeczeństwie, na danym etapie jego rozwoju.

MUTATIS MUTANDIS - <łac.> z potrzebnymi zmianami.

NADCZŁOWIEK – w filozofii F. Nietschego postulowany ideał człowieka przyszłości; jego osobowość mają tworzyć takie cechy jak: negacja moralności chrześcijańskiej jako moralności niewolniczej, działanie ma być projekcją mocy, pewności posiadanych racji, opanowanie popędów, dążenie do pełnej wolności i niezależności, bezwzględności i sprawności w działaniu, osobiste dostojeństwo.

NARCYZM – nadmierny podziw dla swojej osoby; patologiczny stan zakochania się w samym sobie.

NARÓD – ukształtowana w historycznym rozwoju całość, która na podstawie wspólnych dla niej artefaktów kulturowych tworzy zorganizowaną zbiorowość społeczną.

NATURA – rzeczywistość przyrodnicza, biologiczna wywieraj ca określony wpływ na życie jednostek ludzkich i grup społecznych, której nie wolno pomijać w analizie bytu społecznego.

NATURALIZM – stanowisko w filozofii utożsamiające problemy społeczne z przyrodniczymi, inaczej: nieuznające różnicy między przyrodą a społeczeństwem; również kierunek myśli socjologicznej, którego zwolennicy są przekonani, że społeczeństwo jest częścią świata przyrodniczego i prawa jego rozwoju opisują również prawa rozwoju jednostek i grup społecznych.

NATURA LUDZKA – całość biopsychicznych cech filogenetycznie rozwiniętych i przysługujących gatunkowi ludzkiemu a przekazywanych każdej jednostce ludzkiej w postaci genetycznych predyspozycji, które stwarzają potencjalne warunki jej ontogenetycznego rozwoju.

NATYWIZM - <łac. = urodzony, wrodzony> stanowisko w gnoseologii uznające, że człowiek posiada wrodzoną wiedzę; konsekwencją przyjęcia tej teorii może być przekonanie, że jednostka ludzka nie może zmienić swojego postępowania; n. jest ideologicznym usprawiedliwieniem istniejących nierówności społecznych; jego zwolennicy uważają, że jeśli ktoś urodził się chłopem, to chłopem pozostaje, chociaż w pałacu zamieszkuje.

NAUKA – całokształt historycznie ukształtowanej wiedzy o rzeczywistości, o sposobach jej poznawania i przekształcania wyrażanej w postaci uporządkowanego systemu twierdzeń, hipotez opisanych przy pomocy wypracowanych kategorii.

NEPOTYZM - <łac. = bratanek, wnuk> element systemu społecznego nadający szczególne przywileje członkom rodziny osób panujących w wyznaczaniu na stanowiska państwowe; stwarzanie członkom rodziny nieuzasadnionych możliwości czerpania nadzwyczajnych korzyści ekonomicznych lub politycznych; element klasowego systemu społeczno-politycznego i ekonomicznego.

NIEŚWIADOMOŚĆ – w teorii Freuda pierwiastek „id” – nieuświadamiany element psychiki ludzkiej, rozwijający się na podłożu lub będący popędem życia i śmierci; życia seksualnego; naturalnych pragnień rozkoszy sprzecznych z normami życia społecznego, których tłumienie wywołuje lęk i cierpienie; „Id” nie może być uświadamiane wysiłkiem woli ludzkiej; ujawnia się w postaci marzeń sennych i czynności pomyłkowych.

NIEWIDZIALNA RELIGIA – nazwa dla oznaczenia nowych form religii, które są odległe od tradycyjnych form organizacyjnych; funkcje religijne są spełniane przez struktury nie-religijne; religia tradycyjna, wypierana poza kościelne regiony instytucji wtórnych, przekształcająca się w prywatną, świecką pobożność.

NIHILIZM - <łac. = nic> negacja i relatywizacja wszystkich wartości, norm, zasad, praw życia społecznego; ruch, który odrzucał tradycyjne zwyczaje szlachecko-burżuazyjne i ideologię pańszczyzny; był to ruch na rzecz demokratyzacji społeczeństwa.

OBIEKTYWIZM - <łac. = powściągnięcie> obiektywny = niezależny od nas, od naszych poglądów i wyobrażeń; prowadzenie badań naukowych i prezentacji ich wyników bez uprzedzeń i stronniczości, bez określonego zaangażowania ideowego, klasowego i politycznego.

OBIEKTYWIZACJA – proces upowszechniania własnych, subiektywnych przekonań, efektów działań, „cząsteczek duchowości”, przekształcający je w dobra kultury.

OBOWIĄZEK – poczucie konieczności postępowania zgodnego z przyjętymi w danym społeczeństwie normami moralnymi, prawnymi i innymi.

OBRZĘD – system określonych, zbiorowych bądź jednostkowych, działań i praktyk stanowiących praktyczną formę różnych publicznych uroczystości religijnych bądź świeckich; obrzędy podtrzymują integrację społeczną mocując ją w tradycji – totalnej macierzy.

OBYCZAJ – charakterystyczna i powszechna w danej grupie społecznej prawidłowość zachowania, ustalony typ lub wzór zachowania oraz określenie pewnych regół wyznaczających sposób działania, których nie przestrzeganie powoduje sankcje społeczne.

ODCZAROWANIE ŚWIATA – proces przejścia społeczeństw z feudalizmu do demokracji burżuazyjnej, w której wszelkie religijne przesądy są poddawane krytycznej, racjonalnej ocenie.

OFIARA - <łac. = złożyć w darze> element lub forma kultu religijnego sprowadzająca się do przekazywania duchom, bogom, Bogu cennych dla wyznawcy darów w celu nakłonienia go do spełnienia przedkładanych w modlitwie życzeń; w chrześcijaństwie ofiarę rozumie się za akt chwały, dziękczynienia skruchy lub wynagrodzenia za grzechy.

OKAZJONALIZM - <łac. = sposobność> wszystkie przyczyny dające się stwierdzić w rzeczywistości są „okazją”, poprzez którą Bóg – prawdziwa przyczyna – objawia swoją moc i siłę; dzieje się tak, bo dusza i ciało jako dwie odrębne substancje nie mogą na siebie oddziaływać; doświadczany związek jest pozorem, bo w rzeczywistości Bóg „z okazji” ruchów ciała wywołuje zmiany w duszy.

ONTOGENEZA – indywidualny rozwój organizmu, jednostki ludzkiej obejmujący zmiany w chwili zapłodnienia do końca życia.

ONTOLOGIA – nauka o bycie (tym, co jest i istnieje samo z siebie), o istocie, genezie, budowie i zasadach przemian rzeczywistości.

ONTOLOGIA BYTU SPOŁECZNEGO – nauka o społeczeństwie jako określonym bycie, mającym swe atrybuty, pozwalające mówić o społeczeństwie jako realnie istniejącym przedmiocie.

ORTODOKSJA – wierność, niezachwiane wyznawanie jakiejś doktryny, szczególnie religijnej, we wszystkich szczegółach; poglądy i postępowanie nieodstępujące od zasad wyznawanej wiary.

OSOBA <gr. = maska> termin pierwotny, wyrażający stronę duchową jednostki ludzkiej, jej racjonalność, posługiwanie się językiem, samoświadomość, sprawstwo lub panowanie nad własnym ciałem, postępowaniem, wartość moralna.

OSOBOWOŚĆ – zespół względnie trwałych, choć stale zmieniających się, swoiście ustruktualizowanych cech psychicznych jednostki warunkujących jej ustosunkowanie się do rzeczywistości; ów zespół obejmuje charakter, temperament, postawy, dyspozycje, inteligencję itp.

PALIGENEZA – odrodzenie, pojęcie używane dla oznaczenia periodycznej śmierci i narodzin takich samych zdarzeń.

PANLOGIZM – stanowisko filozoficzne tłumaczące, że wszystko to, co jest realne, jest poznawane rozumowo.

PANENTEIZM – stanowisko gnostyczne godzące teizm z panteizmem uznające, że wszystko, co istnieje, istnieje w Bogu, on zaś istnieje poza światem.

PANTEON – zespół bogów religii politeistycznej, często uszeregowanych hierarchicznie; w politeizmie bogowie występują względem siebie jako członkowie rodziny, na wzór rodzin ludzkich.

PAŃSTWO – zorganizowana grupa społeczna, obejmująca swym działaniem całe określone społeczeństwo zamieszkujące określone terytorium, zapewniające klasie panującej ekonomiczne, polityczne i ideologiczne panowanie przy pomocy aparatu przymusu.

PARADYGMAT NAUKOWY - <gr. przykład, wzór> system twierdzeń pierwotnych oraz założeń przyjętych w nauce w określonym czasie oraz kulturze.

PERCEPCJA - <łac. = ujmowanie> proces przyjmowania przez człowieka bodźców i informacji z otaczającego go świata i przetwarzania ich zgodnie z posiadanymi wzorcami znaczeniowymi.

PERSONALIZM – określenie kierunków filozoficznych, które zakładają:

1/ albo, że cała rzeczywistość jest zbiorem osobowości, rozwija się nie według praw przyczynowych, ale cechowo;

2/ albo, że najwyższą wartością stworzonego świata jest osoba, tj. człowiek jako dusza nieśmiertelna i z tej racji cała działalność jednostki i społeczeństwa winna być podporządkowana dobru nieśmiertelnemu duszy, tj. zbawieniu.

3/ albo, że dobro osoby powinno być kierowniczą zasadą życia społecznego.

PERSONIFIKACJA – nadawanie przedmiotom materialnym, roślinom, zwierzętom i kategoriom ludzkich cech i sposobów działania analogicznych do działania człowieka.

PERYPATETYZM - <gr. = przechadzający się> szkoła filozoficzna założona przez Arystotelesa; nazwa wywodzi się stąd, że Arystoteles miał zwyczaj prowadzić wykłady i dysputy filozoficzne w trakcie przechadzania się po ogrodzie, w którym mieściła się szkoła (liceum).

PER SE - <łac.> samo w sobie, w czystej postaci, samo przez się.

PLEBS - <łac. = mieszczaństwo, lud, pospólstwo, plebejusz> w starożytnym Rzymie – wolny obywatel niemający praw obywatelskich, później: człowiek należący do ubogich warstw społeczeństwa; w dawnej Polsce klasy nieszlacheckie, bez praw politycznych: mieszczanie, chłopi, pospólstwo, służba dworów szlacheckich; była to podstawowa masa społeczna, około 90%.

PODMIOT – człowiek jako jednostka społeczna i istota gatunkowa będąca sprawcą czynów i ponosząca za nie odpowiedzialność.

PODŚWIADOMOŚĆ – ta część ludzkiej psychiki, które zawiera treści uświadomione, lecz wyparte z warstwy świadomej, które wskutek określonych zabiegów technicznych mogą zostać uświadomione.

POJĘCIE – kategoria, będąca abstrakcją, określająca instynktowne treści zjawisk jednostkowych oraz określonych całości rzeczywistości.

POLITEIZM – wiara w wielu bogów; najczęściej każdy z bogów jest opatrznością dla określonej formy działalności człowieka, dziedziny jego życia.

POSTAWA – sposób reagowania jednostki na określone bodźce zewnętrzne; jest elementem osobowości; w postawie społecznej występuje zdefiniowany społecznie sposób na określone sytuacje.

POSTINDUSTRIALIZM – system ekonomiczny, społeczno-polityczny tworzony w kolejnym etapie rozwoju cywilizacji anglosaskiej, w którym dominuje informatyka, komputer i robot jako podstawowy środek produkcji, w wymianie towarowej coraz większą rolę odgrywa pieniądz – znak, symbol, produktu działalności naukowej; hierarchia społeczna w coraz większym stopniu uzależniona jest od władania informacją.

POSTMODERNIZM – pojęcie określające szeroki nurt kulturowy drugiej połowy XX wieku o nastawieniu pragmatystycznym, poddające rekontrującej krytyce wszystko, co w kształcie modernistycznym kontynuuje idee, wartości tzw. wielkie narracje oświeceniowe; p. jest „realizmem pieniądza”.

POTRZEBA – poczucie braku czegoś; poczucie, które zmusza człowieka do działania.

POZYTYWIZM - <łac. = oparty, uzasadniony> kierunek filozoficzny dotyczący poznania; w którym naukę pojmuje się jako dziedzinę badania faktów ścisłych; ścisłych której stosuje się metody nauk przyrodniczych.

PRACA – celowa działalność człowieka polegająca na przekształcaniu otaczającej go rzeczywistości i przystosowaniu jej do zaspokajania swoich potrzeb; w każdej pracy można odróżnić elementy:

1/ jej celowość

2/ przebieg wysiłku (wdrażanie, urzeczywistnianie przyjętego celu)

3/ efekt pracy.

PRAGMATYZM <gr. = czynny> nurt filozofii współczesnej, w której przyjmuje się, że świat jest czystym doświadczeniem, czyli „bezpośrednim strumieniem życia, dostarczającym materiału naszej refleksji z jej kategoriami”; doświadczenie utworzone jest „właśnie z tego, co jawi się, z przestrzeni, intensywności…”

PRAKSEOLOGIA – nauka o skutecznym działaniu; opisuje warunki, jakie trzeba spełnić, aby podejmowane działanie było skuteczne.

PREDESTYNACJA - <łac. = przeznaczenie, fatum> przekonanie religijne, że los pośmiertny człowieka – zbawienie lub potępienie – jest z góry ustalony przez wolę i łaskę Boga.

PROBLEM BADAWCZY – jest to ten obszar rzeczywistości, który staje się przedmiotem podejmowanego wysiłku badawczego.

PROBLEM SPOŁECZNY – jest to problem praktyczny, który powstaje wówczas, gdy podmioty społeczne, mające do czynienia z osobami lub grupami napotykają na trudności w urzeczywistnianiu swych zamiarów.

PSYCHOANALIZA – przyjęta przez Freuda hipotetyczna koncepcja filozoficzna wyjaśniająca występujące w psychice ludzkiej zjawiska nieświadomości wywołujące stany chorobotwórcze.

PSYCHOLOGIZM – jest to określona metoda badań w naukach społecznych, które sprowadzają, redukują wszystkie zjawiska świata społecznego do pojęć i aparatu badawczego psychologii; źródłem wszelkich zdarzeń społecznych, działań, konfliktów jest motywacja psychiczna.

RACJONALIZM – pogląd filozoficzny, uznający, że jedynym źródłem wiedzy o świecie jest rozum ludzki; pogląd ten jest przeciwstawny empiryzmowi, który z kolei absolutyzuje doświadczenie (empiria).

REALIZM – stanowisko, zgodnie z którym przyjmuje się, że istnieje światy rzeczywisty, materialny, niezależny od poznającego człowieka; świat ten człowiek poznaje i wykorzystuje dla zaspokajania swoich potrzeb.

REDUKCJONIZM - <łac. = cofnięcie, odzyskanie> stanowisko w fenomenologii polegające na zmienianiu zawartości wyobrażenia dla wydobycia istoty rozpatrywanego zjawiska, jest to redukowanie fenomenów do ich istoty; redukowanie całej struktury bytu społecznego do jego poszczególnych podstruktur lub konkretnych elementów.

REIFIKACJA – urzeczowienie; sposób funkcjonowania kultury, w której jednostka ludzka jest zredukowana do rzeczy.

REINKARNACJA – ponowne narodziny, ponowne wcielenie duszy w ciało.

RELIGIA – system wierzeń dotyczący świata, ludzkości i człowieka wyrastających z rozróżnienia dwóch rzeczywistości: sacrum (rzeczy świętych) i profanum (nie-świętych); ów system wierzeń przejawia się w postaci:

1/ organizacji (kościoły, tajne stowarzyszenia itp.)

2/ doktryny (teoretycznej strony religii)

3/ kultu (oddawania czci bogom)

RELIGIANCTWO – bigoteria,, dewocja, przesada i powierzchowna gorliwość gorliwość przestrzeganiu zasad i norm życia religijnego.

RELIGIJNOŚĆ – subiektywna strona każdej religii, czyli treści religijności konkretnej jednostki ludzkiej, będące odpowiedzią na pytanie: jak wierzący przyswaja sobie i praktycznie urzeczywistnia treści religii.

RELIGIJNY ARTEFAKT KULTUROWY – jest to uwolniony od treści religijnych schemat myślenia; uwolniony w taki sposób, aby mógł być wykorzystany w analizie zjawisk niereligijnych, zjawisk świata profanum.

REWOLUCJA - <łac. = przewrót, obrót> gwałtowny, często z zastosowaniem siły zbrojnej, przewrót społeczny sprowadzający się do obalenia istniejącego ustroju i ustanowienia nowego, doskonalszego od istniejącego.

ROZWÓJ – system zmian struktury bytu społecznego, jego poszczególnych podstruktur przejawiający się w postaci zwiększającego się zaspokajania ludzkich potrzeb; w postaci przekształcania się struktur mniej skomplikowanych w struktury bardziej złożone.

RZECZYWISTOŚĆ – ogół rzeczy i zjawisk istniejących niezależnie od poznającego je przedmiotu; wyróżniany tu podmiot jest również elementem rzeczywistości i również siebie traktuje jako przedmiot.

SACRUM - <łac.> rzecz święta, świętość, uznanie pewnych zjawisk jako zjawisk świętych, tzn., że stanowią, pochodzą ze świata nadnaturalnego.

SANKCJA – sposób reakcji społecznej na naruszenie obowiązujących norm moralnych, prawnych; sposób ten ma na celu podtrzymanie w społeczeństwie wzorców, norm, zasad, przesądzających o jego istnieniu jako pewnej całości; jest to forma kontroli społecznej.

SANSARA - <sanskr.> wędrowanie, przechodzenie, wędrówka dusz; wierzenia religii indyjskich, zgodnie z którymi człowiek po śmierci żyje nadal w innym świecie; dusza ludzka może wcielić się w innego człowieka, zwierzę lub inną „gorszą” postać, w zależności od jakości uczynków popełnionych za życia.

SAPERE AUDE - <łac.> odważ się być mądrym.

SCEPTYCYZM - <gr. = myślący, wątpiący, niedowierzający> pogląd filozoficzny zaprzeczający możliwości uzyskania jakiejkolwiek wiarygodnej wiedzy o świecie; podstawowym kryterium sceptyków jest uznanie niemożliwości odróżniania prawdy od fałszu.

SCHIZMA - <gr. = rozłam> rozłam w określonym kościele (strony organizacyjnej religii), czyli organizacyjne oddzielenie się określonej grupy wiernych.

SCHOLASTYKA – filozofia chrześcijańskiego średniowiecza; także metoda nauki, którą cechuje pedanteria słowna, dogmatyzm, autorytaryzm, dedukcyjność.

SCJENTYZM – filozoficzny pogląd metodologiczny uznający, że wiarygodną wiedzę o świecie można uzyskać tylko na drodze stosowania metod i osiągnięć nauk ścisłych, głównie przyrodniczych.

SEKULARYZACJA - <łac. = świecki, doczesny, pogański> proces zeświecczenia dotyczący:

1/ majątku (dóbr) i prerogatyw organizacji religijnych, np. Kościoła;

2/ organizacji społeczno-politycznych; jednostek ludzkich, czyli powrót osób posiadających święcenia do stanu świeckiego.

SENSUALIZM - <łac. = wrażeniowy, zmysłowy> stanowisko gnoseologiczne uznające, że ludzka wiedza o świecie posiada swe źródło tylko i wyłącznie we wrażeniach zmysłowych.

SENTYMENTALIZM - <łac. = czucie, opinia, osąd> przekonania oraz podstawy z dominującymi w nich uczuciami, emocjami.

SPOŁECZEŃSTWO – grupa ludzi żyjąca na określonym terytorium, według wspólnych praw, zasad i treści kultury; s. jest częścią składową obiektywnej rzeczywistości stanowiącą szczególny układ, w którym żyje jednostka; układ ten stanowią różne formy życia zbiorowego, które tworzą kulturalne warunki życia ludzkiego.

STRUKTURA – zespól elementów i stosunków między tymi elementami tworzącymi określoną całość.

SYNKRETYZM – proces tworzenia się kultury lub poszczególnych jej elementów polegający na łączeniu się ze sobą artefaktów z różnych, często przeciwstawnych sobie kultur.

ŚWIADOMOŚĆ – pojęcie to oznacza:

1/ rodzaj poczucia swego istnienia i działania;

2/ odzwierciedlenie otaczającej nas rzeczywistości.

ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA – jest to odbicie (myślowe odzwierciedlenie) bytu przez ludzi utrwalone i przekazywane w postaci określonych, następujących form: religia, sztuka, moralność, prawo, nauka, filozofia, literatura i ideologia.

TABU – zakaz zabraniający wykonywania określonej czynności; jego przekroczenie pociągało za sobą sankcje sił nadprzyrodzonych.

TABULA RASA - <łac.> czysta, niezapisana tablica, karta.

TALMUD – żydowskie księgi święte zawierające prawa i przepisy życia religijnego wraz z komentarzami.

TANATOLOGIA - <gr. = śmierć> nauka o obumieraniu, o zanikaniu określonych idei i rozpadzie struktur społecznych.

TAO - <chiń. = droga> w taoizmie, zasada, siła, podstawowa, pierwotna wobec wszystkich bytów; droga cnoty, kryterium dobra i zła; prawdy i fałszu; system praw rządzących przyrodą i życiem człowieka.

TEIZM – forma wiary religijnej przyjmująca istnienie jednego boga, osobowego, znajdującego się poza, ponad nami, poza, ponad przyrodą, będącego stwórcą świata i sprawującego nad nim kierownictwo opatrznościowe.

TELEOLOGIA – stanowisko filozoficzne wyrażające przekonanie, że wszelkie byty istnieją celowo, według swego naturalnego lub nadprzyrodzonego przeznaczenia.

TENDENCJA - <łac. = skłonność> skłonność, dążność, kierunek rozwoju; kategoria opisująca możliwy kierunek dokonującego się rozwoju zjawisk kultury lub całych jej dziedzin.

TEODYCEA – nauka teologiczna; część teologii usprawiedliwiająca Boga z zarzutu istnienia zła i niesprawiedliwości w świecie.

TEOKRACJA – ustrój państwowy, w którym władzę sprawują kapłani, bezpośrednio lub pośrednio, poprzez ludzi kapłanom oddanych, posłusznych.

TEOLOGIA – nauka o bogu, bogach.

TEOZOFIA – doktryna filozoficzno-religijna i mistyczna dążąca do osiągnięcia bezpośredniego kontaktu człowieka z bogiem, tajemnicami świata, życia ludzkiego i osiągnięcie na tej drodze zbawienia indywidualnego.

TERMS OF TRADE - <ang.> stosunek cen dwóch krajów uczestniczących w międzynarodowym handlu towarami i usługami.

TRADYCJA – TOTALNA MACIERZ – przekazywanie z pokolenia na pokolenie obyczajów, przekonań, zasad życia społecznego, wierzeń, sposobów myślenia i praktycznego działania.

TRANSCENDENTALNY – poznawalny dzięki sądom a priori, bez konieczności udziału doświadczenia.

TWÓRCZOŚĆ – działalność człowieka, w wyniku której zostają ustalone nowe, nieznane dotąd, przedmioty materialne, myśli, idee, treści, treści wartości, które wzbogacają kulturę, przejawiają proces stawania się człowieka w człowieczeństwie.

WOLNOŚĆ – możliwe panowanie człowieka nad swoim losem, nad życiem społecznym poprzez poznawanie i wykorzystywanie obiektywnych praw rządzących życiem.

WSPÓŁCZESNA FILOZOFIA ZACHODNIOEUROPEJSKA – pojęcie opisujące poglądy filozofów XIX i XX wieku, tworzących na terenach zachodnioeuropejskich i amerykańskim.

WSPÓŁCZYNNIK HUMANISTYCZNY – kategoria służąca do odróżniania przedmiotu socjologii od przedmiotów innych nauk społecznych.

WZRASTAĆ – rozwijać się w określony, szczególny sposób; o wzrastaniu mówimy wtedy, kiedy chcemy ukazać istotę duchowości ludzkiej, która nie jest czymś stałym, czymś danym człowiekowi i niezmiennym, lecz jest ciągłym przekraczaniem przez człowieka samego siebie.

ZASADA SENSU – brzmi: jeżeli komuś zależy na osiągnięciu jakiegoś celu, to podejmuje działania zmierzające do jego realizacji.

Współpraca