Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

nop, egzamin - nauka nop


Podgląd

nauka nop.docx

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):
  1. Istota przedmiotu :
  1. Przedmiot i funkcje nauki o polityce .

polityka – zespół działań podjętych przez ośrodek decyzyjny, zmierzających do osiągnięcia zamierzonych celów za pomocą odpowiednio dobranych środków.

PRZEDMIOT NAUKI O POLITYCE

nauka – szczególny rodzaj aktywności ludzkiej, której przedmiotem stało się poznanie otaczającego świata.

Nauka w sensie pragmatycznym (całokształt czynności badawczych) i apragmatycznym (całość wyników badań naukowych)

Nazwa:

Anglosasi – nauka o polityce ( political science )

Francuzi – nauki polityczne ( sciences politiques )

Rosjanie – nauki polityczne

Konferencja politologów w Paryżu w 1948r pod egidą UNESCO ustaliła, że najodpowiedniejszą nazwą jest „nauka polityczna”.

Konferencja określiła też przedmiot nauki o polityce :

1. Myśl polityczna i teorie polityczne.

2. Instytucje.

3. Aspekty społeczne – partie itd.

4. Stosunki międzynarodowe.

W Polsce używamy terminu „nauki polityczne” na określenie zespołu nauk zajmujących się polityką (prawo, nauka o państwie, ekonomia polityczna, polityka ekonomiczna, historia polityczna, historia myśli politycznej, polityka społeczna, psychologia społeczna itd.).

Nauka o polityce ma charakter interdyscyplinarny. Zajmuje się funkcjami i charakterem państwa, a także teorią organizacji i władzy państwowej.

Przedmiot nauki o polityce :

Ujęcie minimalistyczne – nauka o państwie. Związek polityki i państwa.

Ujęcie maksymalistyczne – nauka o wszelkiej władzy.

Ujęcie pośrednie – nie tylko państwo, ale i nie każda władza.

FUNKCJE NAUKI O POLITYCE

Funkcja opisowa (deskryptywna, faktograficzna) – opisuje zjawiska polityczne, porządkuje zagadnienia, wymaga pewnej koncepcji i wyłapania szczegółów, ale zazwyczaj ukazuje ogólny san rzeczywistości politycznej

Funkcja wyjaśniająca – daje odpowiedzi na pytania: dlaczego dane zjawisko, czy proces zaistniało. Wskazuje na związki przyczynowo skutkowe. Zbiera i tłumaczy materiał.

Funkcja przewidująca (prognostyczna) – na podstawie dotychczasowych zdarzeń można prognozować przyszłe. Analizuje procesy i określa przyszłe wydarzenia i zjawiska

Funkcja instrumentalna (praktyczna) – podpowiada, jakie działania należy podjąć, aby uzyskać określony rezultat. W wypadku dysponowania diagnozą istniejącej rzeczywistości i znajomością procesów politycznych można określić warunki, które muszą być spełnione, aby osiągnąć dany efekt.

Czasem dodaje się też funkcję ideologiczną, określa ona cele, do jakich należy dążyć i jakie wartości realizować. Nie jest ona uznawana za właściwą, gdyż nie można jej zaliczyć do funkcji nauki, a także dlatego, że w pewnym stopniu ogranicza wolność obywateli.

Związek nauki o państwie z innymi naukami :

- nauki prawnicze

- nauki ekonomiczne, o zarządzaniu – państwo jako przedsiębiorstwo, władza wynika z własności

- socjologia – koncepcja Maxa Webera – państwo związek polityczny i związek historyczny, (związek, w którym organizacja polega na stosowaniu przymusu psychicznego)

Państwo to związek polityczny mający monopol na przymus fizyczny stosowany na określonym terytorium.

Giddens – państwo jest ignorowane, a nauka o państwie to nauki polityczne.

Próbowano zastąpić słowo państwo słowem – system polityczny.

Państwo jest organizacją polityczną ludności – 3 właściwości :

  1. Organizacja, która ma charakter przymusowy – 2 aspekty – przynależność, monopol na środki przymusu.
  2. Organizacja ma charakter terytorialny – wyznaczono przynależność, przymus jest stosowany w określonym terytorium.
  3. Organizacja, która ma charakter suwerenny – aspekt prawa międzynarodowego, każde państwo będące podmiotem jest suwerenem.

Koncepcja suwerenności skonstruował Jean Bodin w rozumieniu klasycznym.

  1. Historyczny rozwój myśli politycznej i nauki o polityce .

Od kiedy nauka zajmuje się polityką?

Jest to jedna z najstarszych dyscyplin – w Antyku zajmowano się głownie filozofią polityki i dążono do określenia stanu idealnego. W tej dziedzinie dominowali Platon i Arystoteles. Ten drugi uważał człowieka za zoon politikon z natury dążącego do życia we wspólnocie. Według Platona ludzie stworzyli państwo, gdyż było im potrzebne.

Jest to jedna z najmłodszych dyscyplin – nauka o polityce narodziła się w II poł XX wieku i wywodzi się z nauki anglosaskiej o charakterze empirycznym. Zajmuje się wyszukiwaniem praktycznych rozwiązań mających ułatwić rządzenie. Nowoczesna nauka zaczęła się koncentrować na problemie dystrybucji dóbr (teza, że przy pełnej dostępności dóbr nie byłoby polityki).

GENEZA MYŚLI POLITYCZNEJ

Można wyróżnić 5 okresów:

  1. antyk
  2. średniowiecze
  3. od odrodzenia (XVI w) do oświecenia (do poł. XIX w)
  4. od poł. XIX w do poł. XX w
  5. od poł. XX w do dziś

ANTYK

Do najwybitniejszych myślicieli można zaliczyć Konfucjusza (551-479), Heraklita z Efezu (544-484), Demokryta (460-370), Platona (429-348) i Arystotelesa (398-322). Najważniejsze są poglądy Platona (ojca teorii politycznej) i Arystotelesa (ojca nauki politycznej). Obaj patrzyli na państwo z perspektywy filozofa.

Arystoteles był ojcem metody naukowej, badał istniejące rządy, a swe wnioski opierał na obserwacjach empirycznych. Polityka była wg niego nauką praktyczną (obok nauk teoretycznych i produktywnych). Wierzył w rozum i uznawał, że za jego pomoca wszystko można wytłumaczyć.

Platon był zagorzałym przeciwnikiem demokracji ateńskiej. Uważał, że w społeczeństwie występują sprzeczności i to one są przyczyną nieustających walk. Jego zdaniem można je było zlikwidować jedynie autorytetem, terrorem, propagandą i wychowaniem oraz izolacją od zagranicy. Uważał, że istnieje typ idealnego przywódcy .

ŚREDNIOWIECZE

Najwybitniejszymi myślicielami byli: Orygenes (185-254), Augustyn Aureliusz (354-430), Mahomet (570-6320, Tomasz z Akwinu (1225-1274) oraz Marsyliusz z Padwy (1275-1343). Najistotniejsze są dzieła Tomasza z Akwinu , twórcy tomizmu, który stał się podstawą oficjalnej filozofii Kościoła. Przetwarzał on zgodnie z ideologią chrześcijańską podstawowe kategoria arystotelizmu, czyli rozum i wiarę. Przejął od Arystotelesa koncepcję człowieka, jako istoty politycznej, państwo zaś uznawał jako nadrzędne wobec jednostki. Za najlepszy uważał hierarchiczny ustrój społeczny, w którym każdy pełni funkcję powierzoną mu przez Boga, a Kościół uznał za jedynego rzecznika wszelkiej władzy na ziemi.

Świecką myśl polityczną w średniowieczu reprezentował Marsyliusz z Padwy . Był przeciwnikiem podporządkowania polityki zasadom religijnym i moralnym. Reprezentował pogląd na zwierzchność cesarza nad papieżem, i propagował ideę ludowładztwa.

ODRODZENIE I OŚWIECENIE

Niccolo Machiavelli (1464-1527), Łukasz Górnicki (1527-1603), Jean Bodin (1530-1596), Thomas Hobbes (1588-1679), John Locke (1632-1704), Monteskiusz (1689-1755) i Jean Jacques Rousseau (1712-1778).

Najwybitniejszym pisarzem odrodzenia był Machiavelli . W swoim „Księciu” dozwalał stosowanie wszelkich niezbędnych metod do osiągnięcia celu.

John Locke to najwybitniejszy przedstawiciel nowożytnego empiryzmu genetycznego. Stał na stanowisku umowy społecznej i praw natury. Był zwolennikiem liberalizmu i ochrony praw jednostki, a także stworzył doktrynę tolerancji.

J.J. Rousseau to jeden z głównych filozofów francuskiego oświecenia. W „Umowie społecznej” głosił teorię egalitarną, że społeczeństwo powinno się opierać na dobrowolnej umowie społecznej i na mocy tej umowy tworzyć suwerenną władzę ludu. Gwarantem suwerenności są ustawy będące wyrazem woli obywateli. Myśli Rousseau zwracały się w stronę demokracji plebiscytarnej, a nie parlamentarnej.

POŁOWA XIX W – POŁOWA XX W

W tym okresie dominują myśliciele niemieccy: Karol Marx (1818-1883), Fryderyk Engels (1820-1895) i Max Weber (1864-1920). Istotną postacią był też Włodzimierz Iljicz Uljanow (1870-1924). Teorie stworzone przez Marksa i Engelsa , a rozwinięte przez Lenina znalazły zastosowanie w polityce i ustroju ZSRR.

NAUKI POLITYCZNE W POLSCE DO 1945

Genezy tych nauk należy szukać u schyłku średniowiecza. Dominowały wówczas dzieła Arystotelesa. Pierwsze opracowania dotyczące tej dziedziny wyszły spod pióra Pawła Włodkowica, Jana Ostroroga i Andrzeja Frycza Modrzewskiego.

Pierwszą polską placówką naukowo-dydaktyczną była założona w 1578 przez Stefana Batorego Akademia Wileńska . W 1662 Jan Kazimierz ufundował katedrę prawa politycznego . „Nauki moralne” rozwijały się w Collegium Nobilium i Szkole Rycerskiej .

W okresie zaborów nauka o polityce przechodziła regres, zaborcy tłumili wszelkie przejawy inicjatyw w tej dziedzinie.

Kolejny etap rozpoczął się dopiero w XX wieku, kiedy to w Krakowie otwarto Polską Szkoła Nauk Politycznych w roku 1911 . W 1915 w Warszawie powołano Szkołę Nauk Społecznych i Handlowych , a w 1917 otwarto Wydział Publicystyczno-Dziennikarski .

Po odzyskaniu niepodległości a Krakowie w 1921 otwarto Szkołę Nauk Politycznych .

W II RP nauka o polityce miała ścisłe powiązania z praktyką, a w latach 30 osiągnęła ustabilizowaną pozycję w systemie kształcenia.

  1. Politologia we współczesnym świecie oraz Polsce.

WSPÓŁĆZESNOŚĆ

Po II wojnie nauka o polityce znacznie się rozwinęła. Na tym polu dominują Amerykanie, dzięki szerokiemu programowi nauczania tego przedmiotu na uczelniach w USA.

We Francji nauka o polityce jest wykładana od 1870 i duże znacznie odgrywają tu instytuty nauk politycznych.

W Wielkiej Brytanii początki wykładania nauk politycznych to 1895 , czyli powstanie London School of Economics and Political Sciences oraz School of the University of London . Prowadzą one szeroką działalność dydaktyczno badawczą, czym wzbogacają światowy dorobek.

W Niemczech rozwój tej dyscypliny zaczyna się w 1949 , kiedy to otwarto Duetsche Hochschule für Politik.

NAUKI POLITYCZNE W POLSCE PO 1945

W 1945 w Warszawie rozpoczęła działalność Akademia Nauk Politycznych , a w 1947 w Krakowie Wyższa Szkoła Nauk Społecznych . W 1951 te uczelnie zostały zostały rozwiązane.

W latach 1951-1955 na wyższych uczelniach wykładano przez dwa semestry „podstawy marksizmu i leninizmu”. Po śmierci Stalina i XX Zjeździe KPZR rozpoczął się nowy okres w rozwoju nauki. Powołano Centralny Ośrodek Metodyczny Studiów Nauk Politycznych przy UW . Od tego czasu nauka o polityce rozwijała się coraz lepiej, ale mocno zaznaczył się kryzys w drugiej połowie lat osiemdziesiątych, gdyż dla władzy wartościowe były tylko prace gloryfikujące socjalizm i ukazujące go w pozytywnym świetle.

Polska już w 1959 przystąpiła do Międzynarodowego Towarzystwa Nauk Politycznych (IPSA), a w 1957 powołano Polskie Towarzystwo nauk Politycznych (PTNP).

  1. Metody badawcze w politologii:

Muszą respektować określone zasady metodologiczne :

  1. historyzmu (postulującą badanie zjawisk w aspekcie konkretno historycznym)
  2. podejścia systemowego (postulującą badanie zjawisk w aspekcie całościowym, ze względu na więzi przyczynowo-skutkowe warunkujące dany kształt zjawisk i występujących między nimi związków).

  1. analiza systemowa

Najbardziej rozwojowa i wpływowa we współczesnej nauce o polityce. Jej prekursorem jest D.Easton , a duży wpływ wywarły także prace T.Parsonsa .

Analiza systemowa to całokształt zasad naukowego myślenia oraz metod i środków analizy, pozwalających badać dany obiekt jako względnie jednolitą całość.

  1. ujęcia ilościowe i jakościowe

Polegają głownie na gromadzeniu i analizowaniu masowych informacji o zjawiskach politycznych, społecznych i ekonomicznych, a następnie analizie ilościowej tak zgromadzonego materiału. W ich wyniku można uzyskać syntetyczne charakterystyki za pomocą średniej oraz analizę zależności i współzależności określających natężenie jednej zmiennej poprzez natężenie innych zmiennych.

  1. metoda porównawcza

Inaczej komparystyczna. Metody te polegają na porównywaniu dwóch różnych układów politycznych lub poszczególnych ich części. Wykorzystywane są głównie przy porównywaniu systemów politycznych rozumianych jako układy polityczne funkcjonujące w ramach jednego państwa. Należy właściwie dobrać przedmioty analizy.

  1. analiza instytucjonalno – prawna

Opiera się na studiowaniu norm prawnych określających działanie danego podmiotu czy instytucji, związanych z ustrojem danego państwa. W tej metodzie odrzuca się wszystkie inne źródła, koncentrując tylko na aktach prawnych i dokumentach, zakładając kompetencje i wiedzę ustawodawcy. Używa się jej głównie przy studiowaniu systemów i instytucji politycznych, kodeksów i zasad określanych ściśle przez akty normatywne.

  1. analiza historyczna

Popularna ze względu na dość płynną granicę między politologią a historią, korzysta z metodologii i siatki pojęć historii. Poprzez badanie genezy różnych zjawisk, postrzeganie różnych ich aspektów jako spójnej całości i umieszczanie ich w logicznym ciągu zdarzeń formuje się wiele politologicznych tez.

  1. metoda behawioralna

Szeroko stosowane w socjologii. Jest to metoda analizowania zjawisk społecznych poprzez obserwowanie zachowań jednostek ludzkich i złożonych z tych jednostek grup ludzi. Opiera się na założeniu, że polityka, jako zjawisko społeczne ma przede wszystkim wymiar jednostkowy, a wszelkie grupowe formy działań dadzą się wyprowadzić właśnie z analizy zachowania jednostek powiązanych więzią społeczną.

  1. metoda decyzyjna

Polega na specyficznym rozpatrzeniu problemu. Bierze się pod uwagę cały zestaw danych, do których nalezą ośrodki decyzyjne (przedmiot działania politycznego), sam proces decyzyjny, pojmowany jako logiczny ciąg zdarzeń dotyczący problemu a związany z ośrodkiem decyzyjnym,  decyzję (czyli wybór działania i jego efekty) i implementację polityczną, czyli sposób wprowadzenia decyzji w życie. Metoda pozwala na kompleksowe, szerokie obserwacje i analizę biegu wydarzeń. Koncentruje się jednak na formalnych stronach podejmowania decyzji. Metodę te uznaje się za specyficzną dla politologii.

  1. Definiowanie.
  2. Geneza i istota państwa:
  1. Pojęcie państwa, problem terminologii.

POJĘCIE PAŃSTWA

Starożytni nazywali państwo mianem polis , co oznaczało greckie miasto i było przystosowane o ówczesnych realiów. Gdy chciano mówić o państwie w szerszym aspekcie używano słowa wspólnota na określenia ogółu obywateli.

U Rzymian państwo rozszerza się na ogromne obszary. Gmina obywatelska jest nazywana civitas , zaś wspólnota ludzka res publica . Rozszerzanie terytorium i potęgi Rzymu rodzi określenie imperium , a w końcowym okresie istnienia państwa nazywane jest ono status (ustrój).

W średniowieczu rozpowszechniają się nazwy powiązane z ustrojem monarchicznym takie jak regnum , Reich , oraz inne połączone z terytorium: terra , terre , Land . W dalszym ciągu używano w nauce terminów civitas i res publica . Tą drugą nazwę zaczęto stosować do włoskich republik miejskich.

Na przełomie XV i XVI wieku wchodzi w życie we Włoszech termin stato , a Niccolo Machiavelli stosuje go do definiowania państwa ogólnie, bez różnicy ustroju.

We Francji używane jest określenie etet , estat , choć Jean Bodin w swoim dziele „Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej” używa jeszcze terminu res publica .

W Niemczech w końcu XVIII wieku jest wprowadzony termin Staat , a później oznacza on także stan i prowincję. W 1900 Georg Jellinek w swoim dziele „Ogólna nauka o państwie” uznaje termin Staat za najbardziej ogólny, a więc najlepszy do określania państwa. Jellinek – państwo to stosunek woli – rządzący i rządzeni, jedność państwowa – władza, ludność terytorium.

W krajach anglosaskich używa się określenia state .

W Polsce termin ten pochodzi od słowa pan, a w Rosji (государство) od słowa государ, czyli monarcha.

PROBLEM TERMINOLOGII

Nazwa państwo pojawiła się w językach europejskich wraz z uświadomieniem odrębności dwóch instytucji politycznych – osoby władcy oraz publicznoprawnego tworu organizacyjnego. Król przestał już być właścicielem państwa, ale stał się jedynie zarządcą, najwyższym funkcjonariuszem.

Niektórzy historycy podważają zasadność używania terminu państwo do terytorialnych tworów organizacyjnych istniejących przed pojawieniem się monarchii stanowych. Jest po związane z odmiennościami w strukturze i funkcjonowaniu państw istniejących w Europie w różnych okresach historycznych.

Termin państwo jest dziś używany w dwóch znaczeniach:

  1. struktura organów władzy publicznej – całokształt władztwa publicznego, aparat zarządzający. Wprowadza się rozróżnienie między państwem a społeczeństwem.
  2. wspólnota obywatelska – związek pokoleń dziedziczący pewne terytorium i instytucje. Państwo jest tutaj organizacją społeczeństwa.

  1. Cechy państwa.

SKŁADNIKI KONSTYTUTYWNE PAŃSTWA

Ludność

Stanowi ogól osób fizycznych zamieszkujących terytorium określonego państwa

i podlegających jego jurysdykcji .

bezpaństwowcy – apatrydzi

obywatelstwo – trwały węzeł prawny łączący osobę fizyczną z określonym państwem.

Nabycie pierwotne (w skutek urodzenia) i nabycie pochodne obywatelstwa (naturalizacja, zamążpójście, repatriacja, reintegracja)

Nabycie obywatelstwa przez urodzenie:

  1. ius sangnis – dziedziczenie obywatelstwa po matce
  2. ius soli obywatelstwo kraju urodzenia

Najludniejsze państwa:

  1. Chiny         1 300 mln
  2. Indie        1 080 mln
  3. USA            300 mln
  4. Indonezja           241 mln
  5. Brazylia           186 mln

Terytorium

Jest to obszar geograficzny lub przestrzenna sfera ludzkiej działalności, na którym rozciąga się suwerenne zwierzchnictwo państwowe .

Początkowo obejmowało tylko ziemie, później stopniowo dołączono wody terytorialne i przestrzeń powietrzną.

Na terytorium państwa składają się:

- część ziemi ograniczona granicą państwową

- wody terytorialne (w Polsce 12 mil morskich od brzegu)

- przestrzeń powietrzna (do wysokości sięgnięcia środkami techniki obronnej)

- przestrzeń podziemna, dokąd państwo jest w stanie dotrzeć

- placówki dyplomatyczne (ambasady, konsulaty) - kontrowersje

- pokłady statków i samolotów należących do danego państwa. - kontrowersje

Największe pastwa:

1. Rosja        17 mln km 2

2. Kanada        10 mln km 2

3. USA        9,6 mln km 2

4. Chiny        9,6 mln km 2

5. Brazylia        8,5 mln km 2

Władza publiczna

Według F.Ryszki władzę publiczną cechuje zdolność do narzucania i egzekwowania decyzji, czyli wpływania na ludzi, by zachowywali się w sposób oczekiwany i pożądany .

Władza w celu realizacji swoich decyzji może używać argumentu siły. Obecnie możemy wyróżnić cztery rodzaje organów państwowych: prawotwórcze, administracyjne, sądowe i kontrolne.

CECHY PRZYMIOTNE PAŃSTWA

Suwerenność – wewnętrzna i zewnętrzna

Jest to niezależność władzy państwowej od wszelkiej władzy w stosunkach z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi oraz od wszelkiej władzy wewnątrz państwa . (F.Ryszka)

Władza suwerenna obejmuje wszystkich obywateli i ma zdolność regulowania wszelkich spraw. Suwerenność jest wyłącznie atrybutem państwa. Głównym przejawem suwerenności jest wyłączność prawodawcza, czyli tylko do władzy państwowej należy możliwość stanowienia i znoszenia prawa.

Suwerenność zewnętrzna oznacza niezależność od innych państw i organizacji międzynarodowych. Podmiotowość prawna jest zagwarantowana i tylko odpowiednie organy państwowe mogą uczestniczyć w imieniu państwa w polityce międzynarodowej.

Współcześnie państwa dobrowolnie zrzekają się pełnej suwerenności na rzecz różnego rodzaju organizacji międzynarodowych. Jedną z nich jest Unia Europejska, która powstała w celu zapewnienia większego bezpieczeństwa i lepszej współpracy między państwami Europy. Ta współzależność jest istotnym elementem polityki zagranicznej państwa i zmusza rządzących do modyfikacji swojego spojrzenia na własną rolę w istnieniu ładu międzynarodowego. W dobie tworzenia licznych organizacji międzynarodowych istotną kwestią staje się obrona tożsamości narodowej i taka polityka, która nie doprowadzi do utraty suwerenności.

W stosunkach wewnętrznych suwerenność oznacza zwierzchnictwo władzy państwowej nad wszelkimi innymi ośrodkami władzy społecznej. Jedynie akty organów państwowych nakładają na obywateli obowiązki egzekwowane przy pomocy przymusu.

Przymus

Jest to wymuszanie posłuchu jednostek ludzkich i grup społecznych wobec zachować władzy publicznej . W ustroju rodowym ludzie przejawiali posłuszeństwo wobec przełożonych na zasadzie szacunku i tradycji. Obecnie, gdy kontakt z jednostkami sprawującymi władzę nie jest tak bezpośredni, państwo musi być wyposażone w możliwość egzekwowania swoich postanowień. Przymus jest obecny w każdym państwie, ale jest on stosowany w różnym stopniu. Czasem wystarczająca jest tylko groźba jego użycia.

W celu zapewnienia skuteczności funkcjonowania władzy niezbędne jest natychmiastowe i bezapelacyjne stosowanie przymusu (w granicach istniejącego prawa i po udowodnieniu, że karany faktycznie zawinił), gdyż pozwoli to wykluczyć wątpliwości u potencjalnych przestępców i wpoić przekonanie o nieuchronności kary.

Przymus :

- pośredni – w aspekcie przynależności , jako wyłączna kompetencja państwa do regulowania spraw związanych z obywatelstwem

- bezpośredni – egzekwowanie decyzji władzy państwowej, określone środki przymusu

- presja fizyczna, ekonomiczna bądź psychiczna

OGÓLNY POGLĄD NA PAŃSTWO

Państwo jest wspólnotą polityczną

Państwo to zespolenie ludzi na określonym terytorium i pod wodzą władzy publicznej. Wspólnota ta działa na podstawie stanowionych aktów prawnych , które określają role państwa, funkcje państwa, strukturę i organizację państwa oraz układ stosunków między państwem a obywatelami. Powołany przez ogół obywateli aparat rządzący stanowi prawo i dba o interesy wszystkich mieszkańców danego terytorium.

Państwo jest wspólnotą naczelną

Obejmuje ono całe społeczeństwo danego państwa i wszystkie występujące w nim wspólnoty ludzkie. W tym sensie jest wspólnotą zespalającą wszystkie inne wspólnoty, takie jak rodzina, samorządy, wspólnoty regionalne, wytwórcze, czy kulturowe. Przynależność członka danego społeczeństwa do wspólnoty politycznej jest w zasadzie niezależna od jego woli.

Państwo jest wspólnotą terytorialną

Obejmuje ono ludność osiadłą na danym terytorium. Państwo na tym terenie zachowuje wyłączność polityczną, więc nie można być równocześnie obywatelem kilku państw z racji zamieszkiwania w określonym miejscu. Obecnie w ramach ograniczania suwerenności na rzecz organizacji międzynarodowych dopuszcza się podejmowanie przez nie decyzji dotyczących danego obszaru, ale musi się ono odbywać przy zachowaniu odpowiedniej procedury.

Państwo jest wspólnotą służebną

Organy państwowe dbają o zapewnienie obywatelom bezpiecznego współżycia wewnątrz państwa i w stosunkach z innymi krajami. Władze zajmują się kwestiami bezpieczeństwa, świadczeniami socjalnymi i rozwiązywaniem konfliktów. Z tego względu państwo pełni istotną rolę w umożliwianiu ludziom wzajemnej koegzystencji.

Państwo jest wspólnotą suwerenną

Państwo nie uznaje nad sobą innej władzy zwierzchniej na określonym terytorium, a także ma pełną swobodę decydowania. Państwo jest wspólnotą samoistną, a nie pochodną od jakiejś wyższej wspólnoty.

  1. Koncepcje pochodzenia i istoty państwa w wybranych doktrynach:

Starożytnych

- wojna, bogowie

Platon ”Państwo” (6)(stworzenie, podział, filozofowie, rządy, totalitaryzm, Sparta)

Państwo tworzy się dlatego, bo ludzie nie są samowystarczalni . Idealne państwo polega na podziale zadań i tak jak trzem częściom duszy odpowiadają trzy cnoty, tak samo powinny odpowiadać im trzy stany społeczeństwa: stan uczonych (władców-filozofów) dbających o rozumne kierowanie państwem i umożliwiających prowadzenie przez pozostałych obywateli rozumnego i cnotliwego życia; stan strażników (wojskowych) dbających o wewnętrzne i zewnętrzne bezpieczeństwo państwa oraz stan żywicieli , zapewniających zaopatrzenie wspólnoty w potrzebne dobra materialne. Platon kładł ogromny nacisk na hierarchię społeczeństwa. Utożsamiał losy państwa z losem klasy rządzącej. Aby państwo było trwałe, potrzebna jest mu silna pozycja arystokracji. Osiągnąć ją należy przez swoisty kolektywizm . Jego istota polega na tym, że arystokraci muszą być względem siebie równi, aby nie zazdrościli sobie wzajemnie i nie dzielili się w ramach grupy. Państwem powinni rządzić najmądrzejsi, a więc filozofowie , ponieważ jedynie oni posiadają prawdziwą wiedzę. Tylko oni potrafią odtworzyć w umyśle wizję idealnego państwa, do którego realizacji będą dążyć. Warto tu zaznaczyć istotną różnicę między tym co przez miano filozofa rozumiał Sokrates i Platon. Dla Sokratesa filozof to osoba poszukująca wiedzy, dla Platona to dumny posiadacz wiedzy. Platon przeprowadzał krytykę istniejących ustrojów państwowych. Jego zdaniem rządy najlepszych ( arystokracja ) wyradza się w rządy najdzielniejszych ( timokrację ), następnie w rządy bogatych ( oligarchię ), zmienionego w wyniku przewrotu przez demokrację , torującą drogę rządom jednostki ( tyranii ). Przejście od arystokracji do timokracji spowodowane jest niewiedzą strażników. Dalsza degeneracja powodowana jest już przez zepsucie moralne obywateli. Dopiero po doświadczeniu najgorszego ustroju obywatel jest w stanie dostrzec i docenić doskonałość arystokracji. Późniejsza krytyka uznawała Platona za prekursora totalitaryzmu ze względu na postulowaną całkowitą reglamentację wszystkich aspektów życia. Platonowi imponował ustrój Sparty – np. system edukacji , a krytykował Ateny.

Arystoteles  „Polityka” -(9)(natura, zoonpoliticon, ewolucja, bez państwa, trzy rodzaje władzy, ustroje, cnotliwe, klasa średnia, większość) jest to decyzja intuicyjna,

pochodzi z natury człowieka . Człowiek to zoonpoliticon – jednostka społeczna. Państwo powstało na drodze ewolucji : rodzina – wioska – miasto – państwo. Mechanizm najlepszy – polis. Człowiek do każdej organizacji jest predysponowany. Bez państwa – nędznik lub nadczłowiek. Arystoteles dzielił władzę na trzy rodzaje: obradującą , rządzącą i sądzącą , ale najważniejsza była obradująca.

W kwestiach ustrojowych Arystoteles stosował następujący podział:

Twierdził, że dla Aten najlepsza jest demokracja, a najgorsza tyrania. Ustrój ma zależeć od istoty polis.

Istota państwa – realizowanie się jednostek, państwo ma zapewniać rozwój . Ma być sprawiedliwe . Wg. Stagiryty większość ma rządzić mniejszością. Najważniejsza, najliczniejsza jest klasa średnia – bogaci nigdy nie dogadają się z biednymi, więc podstawą państwa jest klasa średnia i jej rządy. Według niego państwo jest wspólnotą dążącą do osiągnięcia dobra wspólnego . Podkreśla, że państwo jest wspólnotą najwyższą i wszechobejmującą w społeczeństwie, a pozostałe jej nie dorównują. Osiągnięcie przez państwo dobra będzie korzyścią dla największej liczby osób, więc dobro to jest najważniejszym z zadań państwa. Państwo musi zapewniać bezpieczeństwo .

Średniowiecznych – państwo jest ziemskie i złe.

W średniowieczu funkcjonowały trzy doktryny:

1. teologiczna

2. patriarchalna

3. patrymonialna

DOKTRYNY TEOLOGICZNE

Św Augustyn : (7)

- zła natura człowieka, chciwość, ryba połyka rybę

- przed grzechem nie było władzy

- Bóg dał państwo z powodu zepsucia

- państwo to kara, bicz boży na grzeszników

- państwo ogranicza tylko zło, a zbawienie człowieka zależy tylko od Boga

- obojętnie jakie państwo – liczy się cel

- Bóg dał władzę władcy – nie można się sprzeciwiać

Św Tomasz : (10)

- późniejsze średniowiecze, doczesność już ważniejsza – „zmartwychwstanie ciał”

- państwo wynik natury – zoonpoliticon Arystotelesa

- państwo jest doskonałe

- życie w państwie – natura człowieka (dzieło człowieka) – pochodzi od Boga

- zapewnia dobro powszechne – materialne i moralne, konieczne są do zbawienia

- Kościół zbawienie, Państwo doczesność. Kościół przed państwem

- Państwo ma środki dla złych – niewola, tyrania

- rozwój – rodzina – gmina- państwo

- państwo to rodzaj umowy

- nie wytłumaczył jak tworzy się państwo

DOKTRYNA ŚWIECKA :

Marsyliusz z Padwy  : (8)

- doczesność i wieczność są równoważne

- wartości świeckie – naturalne dążenie

- powstanie państwa – dążenie do zabezpieczenia

- władza – zgoda, wybór lub bezprawie – najlepiej zgoda

- lud najważniejszy

- Był Włochem – stąd dobra materialne i lud

- Kościół podporządkowany państwu

- wyprzedził swoją epokę – poglądy odrodzeniowe

DOKTRYNA PATRIARCHALNA

Za jej twórcę uważany jest Robert Filmer . Uważa on, że państwo powstało mechanicznie w procesie łączenia się rodzin w osady aż po większe formy. Ostateczną formą jest państwo. Król jest patriarchą swego narodu i sprawuję władze w interesie całego społeczeństwa, jako spadkobierca Adama.

DOKTRYNA PATRYMONIALNA

Jednym z przodujących przedstawicieli tej doktryny był Ludwig van Heller . Głównym czynnikiem powstania władzy państwowej było posiadanie ziemi . Państwo w definicji patrymonialnej było zatem dziedziczną własnością dynastii panującej.

Nowożytnych :

W nowożytności rozwinęło się 5 doktryn dotyczących genezy i idei państwa:

1. umowy społecznej

2. anarchistyczna

3. podboju i przemocy

4. rozwarstwienia klasowego

5. psychologiczna

DOKTRYNA UMOWY SPOŁECZNEJ

Jej głównymi reprezentantami byli Thomas Hobbes i J.J. Rousseau , ale podobne koncepcje tworzyli też John Locke , Baruch Spinoza i Hugo Grotius ( Grocjusz )

Thomas Hobbes – „Lewiatan”8

- woja każdego z każdym – przed państwem, państwo ma zapobiec powstałej zagładzie

- człowiek jest z natury egoistą

- umowa – zrzeczenie się wolności dla suwerena (każdy z każdym)

- suwerenem nie musi być jednostka

- determinizm

- absolutyzm

- umowa niezbywalna, nierozwiązywalna

- pierwsze państwa po wojnie trzydziestoletniej

Jean Jeaques Rousseau – „Umowa społeczna” 4  :

- dobra natura człowieka

- część wolności osobistej dla społeczeństwa

- suwerenem jest społeczeństwo

- ustrój demokratyczny – najlepiej bezpośrednia, wolność i równość człowieka, wola powszechna

John Locke : 8

- do pewnego momentu – „stan wielkiej szczęśliwości”

- stan martwy stanem prawości, równości

- postęp produkcji – powstają nierówności społeczne

- potrzeba ustanowienia nowego porządku (prawa stanowione)

- umowa stworzenia umowy społecznej, która ma stworzyć nowe reguły

- umowa polityczna – sądzący, rządzący, obradujący

- umowa polityczna, społeczna nie może zakłócić praw naturalnych

- poszanowanie prawa jednostki

Koncepcja państwa jako nocnego stróża powstała z myśli Locke’a.

Krytycy umowy społecznej :

- Hegel – państwo jest pierwotne w stosunku do jednostek i społeczeństwa. Państwa daje szansę realizacji dążeniom jednostek i społeczeństwa.

Państwo jest dane, a nie tworzone – „pochód Boga na ziemi”

Państwo jest instytucją przymusu. Jest emanacją etyczności.

Państwo istnieje gdy potrafi pogodzić interesy jednostek z interesami ogółu.

Państwo wyznacza tylko dobry kierunek rozwoju.

F.Nietzche – jeden z tych, którzy próbowali „zdetronizować” państwo, ograniczyć jego rolę.

Krytyka

Z poglądami Hobbesa nie zgadzał się John Locke i później John Stuart Mill, którzy argumentowali, że skuteczna umowa społeczna nie musi koniecznie prowadzić do ubezwłasnowolnienia jednostek i przekazania całej władzy suwerenowi. Twierdzili oni, że w odpowiednich warunkach ludzie są zdolni do działań altruistycznych, i że na dłuższą metę nawet społeczeństwa zarządzane przez władcę absolutnego wymagają do przetrwania licznych aktów altruizmu ze strony poddanych.

Różnice między ujęciami Hobbesa i Rousseau:

DOKTRYNA ANARCHISTYCZNA

Jej głównymi przedstawicielami byli Pierre Joseph Proudhon (indywidualistyczna) i Michaił Bakunin (kolektywistyczna) , ale też Piotr Kropotkin - komunistyczna, William Godwin (twórca), George Sorel - syndykalistyczna

Proudhon propagował proces powolnych zmian (reformy - bez rewolucji). Wolność jednostki, siła jednostki, dobra natura człowieka. Nie negował pojęcia narodu – słowiańskie organizacje. Mniejszość rządzi większością – trzeba znieść podział klasowy przez zniesienie państwa.

Bakunin obstawał za zmianami rewolucyjnymi. Państwo ogranicza wolność jednostki (przymus). Państwo to zło. Miały powstać syndykaty. Organizacja spiskowa miała wywołać rewolucję.

DOKTRYNA PODBOJU I PRZEMOCY

Najważniejszym zwolennikiem tej doktryny był Ludwik Gumplowicz 8 , ale przed nim tę kwestię poruszali m.in. Kallikles ( sądził, że prawo pozytywne ustanowili słabi, aby bronić się przed silnymi) i Trazymach ( uważał, że prawo stanowione jest narzędziem silnych i rządzących do uciskania słabych).

Był Polakiem. Darwinizm społeczny – silniejsze grupy podbijają słabsze. Rozwój społeczny.

Cel państwa – zachowanie gatunku. Przed państwem wszyscy się mordują. Dwa plemiona – jedno jest słabsze, drugie jest silniejsze. Jest różnica ras. Plemię – historyczna zbiorowość etniczna. Rasa wyższa – zwycięzcy narzucają wolę pokonanym. Pokonani są niewolnikami – niewolników się nie zażyna. Rządzą silniejsi.

Rządzący – kupcy – niewolnicy

Pokój to tylko przygotowanie do wojny. Sojusz – wspólny wróg.

DOKTRYNA ROZWARSTWIENIA KLASOWEGO

  1. Za jej twórców uznaje się Karola Marksa i Fryderyka Engelsa - „ Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa

- rozpad małych grup na antagonistyczne grupy społeczne

- rozwarstwienie społeczne – rodzaj pracy, własność, bogactwo

- wykorzystujący i wykorzystywani

- państwo tłumi wyzysk

- własność prywatna początkiem państwa

Trzy formy powstania państwa :

1. Wprost z przeciwieństw klasowych – uformowało się społeczeństwo – z wewnątrz społeczeństwa rodowo plemiennego.

2. Rzym – napływowi plebejusze, arystokracja – miała dobra, bunt plebejuszy i nowe stosunki terytorialno – materialne.

3. Germanie – niewolnicze, feudalne państwo.

DOKTRYNA PSYCHOLOGICZNA

Jej autorem jest Leon Petrażycki - polski prawnik i filozof. Według niego państwo powstało dzięki przeżyciom prawnym. Polegają one na skłonności ludzi do dominacji

i uległości. Twierdził, że państwo jest zbiorem wyobrażeń dotyczących władczych stosunków międzyludzkich i funkcjonuje dzięki podporządkowaniu.

DOKTRYNA SOCJOLOGICZNA – August Comte

  1. współczesnych

DOKTRYNA HISTORYCZNA

Jej twórcą jest Henryk Łowmiański . Skonstruował on historyczny model ustroju plemiennego w jego późnej fazie rozwojowej i model ustroju państwowego w jego wczesnej fazie rozwoju. Przechodzenie od plemienia miało przebieg stopniowy, a schematy zbudowane przez Łowmiańskiego z dużym stopniem prawdopodobieństwa ukazują powstanie państwa wśród plemion słowiańskich.

DOKTRYNY WTÓRNE GENEZY PAŃSTWA

Dotyczą one powstawania państw nowych. Pięć doktryn wywiedzionych z prawa międzynarodowego:

  1. uniezależnienie się jednego narodu od wpływu drugiego
  2. rozpad organizmu państwowego (ZSRR)
  3. nowe państwo ze starego
  4. łączenie państw
  5. powstanie na mocy aktu prawa międzynarodowego (Izrael)

ISTOTA PAŃSTWA WEDŁUG NIEKTÓRYCH MYŚLICIELI

Georg Wilhelm Friedrich Hegel – wolność, etyka, więcej niż suma jednostek

W swoich dziełach konstruuje koncepcję państwa, jako wspólnoty etycznej . Główne jego tezy to: państwo królestwem wolności , państwo etyczną całością i państwo to coś więcej niż suma jednostek . Według niego stan natury to bezprawie, gwałt i niepohamowane popędy naturalne, barbarzyńskie czyny  uczucia. Skłonności te ogranicza dopiero społeczeństwo i państwo. Istotą ducha jest wolność, ale pełną formą urzeczywistnienia ducha jest państwo. Wolność jest możliwa tylko w ramach państwa, a jej treścią jest prawo i etyka. Historia dziejów jest historią zespolenia wolności i konieczności.

Etyczność państwa polega na tym, że stanowi ono jedność powszechnej woli oraz woli subiektywnej. W państwie ma obowiązywać to, co substancjalne, czyli jedność woli indywidualnej i woli ogółu. Stanowi to etyczną całość.

Pierre Joseph Proudhon i Michaił Bakunin

Ci dwaj anarchiści przedstawiają koncepcją państwa, jako organizacji zła społecznego . Źródłem wyzysku społecznego nie jest klasowy podział społeczeństwa, lecz istnienie państwa, a oparte na wyzysku stosunki społeczne są właśnie wytworem działalności państwowej. Droga do wyzwolenia jednostki wiedzie przez zniesienie państwa i ustanowienie ustroju bezpaństwowego, opartego na związkach producentów i konsumentów.

Dominuje tu zasada bezwzględnej wolności jednostki, indywidualizm, wiara w dobroć natury ludzkiej, woluntaryzm i idealistyczne pojmowanie historii.

Proudhon swoje poglądy wykłada w pracy „Filozofia nędzy”. Proponuje stopniowe przeprowadzanie reform w drodze pokojowej, a walka proletariatu o władzę nie ma sensu. Wolność i sprawiedliwość mają być przywrócone, kiedy przymus państwowy ustąpi umowom między równymi obywatelami. Proudhon występował przeciwko postępowi technicznemu i nasilającej się koncentracji kapitału, przez co jego koncepcje były zupełnie oderwane od rzeczywistości.

Bakunin swoje poglądy przedstawił w pracy „Państwo a anarchia” , Uważa, że żadne państwo, nawet najbardziej socjalistyczne, nie jest w stanie dać ludowi tego, co jest mu potrzebne, czyli swobodnej możliwości organizowania się od dołu ku górze w imię własnych interesów. Państwo identyfikuje Bakunin z aparatem przemocy, a w zniesieniu ucisku państwowego widzi szansę na zniesienie podziału klasowego. Państwo burżuazyjne stanowi kłamstwo i nie reprezentuje interesów rejonów, gmin, stowarzyszeń i jednostek. Bakunin zakłada obalenie państwa za pomocą działań rewolucyjnych.

Georg Jellinek – korporacja terytorialna, wola, wyposażona we władzę samorodna jedność związkowa osiadłych ludzi

Widzi on państwo jako korporację terytorialną . W swojej pracy „Ogólna nauka o państwie” prezentuje poglądy na państwo w ujęciu wielowymiarowym. Zaznacza, że wszystkie zjawiska społeczna mają charakter psychiczny, więc nic co jest zależne od woli ludzkiej nie może być uważane za twór przyrody. Niewolne od woli ludzkiej jest państwo . Składają się na nie stosunki woli większości ludzi, a substrat państwa stanowią ludzie wydający rozkazy oraz ludzie dający im posłuch. Wniosek jest taki, że obiektywnymi częściami składowymi państwa są stosunki woli między władcami a podwładnymi. Stosunki te pozostają w ciągłości czasowej i przestrzennej, co zapewnie jedność państwową. Najważniejszą z wielu jedności jest jedność związkowa, złożona z woli ludzi zmierzających do osiągnięcia pewnych celów. Dzięki temu, że państwo jest związkiem woli większości ludzi ma ono władzę, czyli możność narzucania swej woli innym i zmuszania ich do jej wykonania. Państwo więc jest to wyposażona we władzę samorodna jedność związkowa osiadłych ludzi. Jellinek zawiera w swoich definicjach trzy elementy: terytorium , ludność i władzę zwierzchnią .

Fryderyk Engels i Włodzimierz Lenin – dwojaki sposób, dyktatura proletariatu, państwo do dławienia

Ogólną charakterystykę państwa przeprowadza Engels w pracy „Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa ”, gdzie stwierdza, że państwo powstało z potrzeby utrzymania w karbach przeciwieństw klasowych, a jednocześnie samo powstało wśród konfliktów tych klas i z reguły jest państwem klasy najsilniejszej, która przy jego pomocy zdobywa nowe środki do ciemiężenia klas uciskanych. Przymusowa organizacja społeczeństwa wytworzyła do utrzymania ładu aparat biurokratyczny i policyjny, który służy zabezpieczaniu interesów klasy panującej. Prawo jest jej wolą podniesioną do rangi ustawy.

Państwem zajmował się też Karol Marks, który w swoich wywodach myślał o państwach w dwojaki sposób: państwach politycznych (czysty instrument przymusu) i państwach ekonomicznych (odpowiedzialne za majątek). Stworzył też ideę dyktatury proletariatu , czyli czas, kiedy państwo kapitalistyczne przechodzi w komunistyczne w procesie rewolucyjnych zmian.

Myśli Marksa i Engelsa rozwinął Lenin, zaostrzając niektóre stwierdzenia i podporządkowując je teorii rewolucji socjalistycznej. Według niego państwo to specjalna organizacja siły, organizacja przemocy w celu dławienia jakiejś klasy. Uważał, że wszystkie państwa są budowane na przeciwieństwach klasowych, więc ich zniesienie (komunizm) oznaczałoby zniesienie państwa.

Stanisław Ehrlich

Polski prawnik i politolog w swej pracy „Wstęp do nauki o państwie i prawie”, przedstawia koncepcję państwa jako globalnej organizacji społeczeństwa . Wspomina on o trojakim rozumieniu państwa:

  1. Państwie, jako organizacji globalnej – nacisk na ramę organizacyjną, dzięki której społeczeństwo funkcjonuje jako całość
  2. Państwo, jako aparat państwowy (a nawet tylko jego naczelne organy) – całokształt ośrodków decyzji politycznych
  3. Państwo jako aparat przymusu – nacisk na przymus i przemoc.

Proponuje następujące określenie państwa: jest to hierarchiczna i terytorialna organizacja przymusu, działająca w interesach ekonomicznych, politycznych i ideologicznych grup, warstw, czy klas władających środkami produkcji, dzięki czemu może ona władać społeczeństwem jako całością. Państwo jest więc organizacją globalną w dwojakim sensie:

  1. Jest jedyną organizacją, która w swoich ramach na określonym terytorium wszystkim bez wyjątku wyznacza powinne zachowanie (z pewnymi ograniczeniami dotyczącymi cudzoziemców)
  2. W jakiejś formie inne organizacje społeczne albo podporządkowuje, albo przynajmniej w sposób niezbędny z nimi współdziała.

  1. Forma i typ państwa:
  1. Pojęcie formy państwa.

Forma państwa jest to całokształt sposobów i metod sprawowania władzy przez grupy społeczne, do których należy władza państwowa. (A.Łopatka)

Na formę państwa składają się:

  1. forma rządów
  2. reżim polityczny
  3. ustrój terytorialny

  1. Forma rządów: modele i przykłady.

Jest to ogół organów naczelnych państwa i stosunki między nimi. (A.Łopatka)

Formy rządów dawniej (ze względu na wyłanianie i kompetencje głowy państwa):

  1. monarchie
  2. republiki

Ad.1. Monarchia to ustrój polityczny lub forma rządów, gdzie suwerenem jest jeden człowiek, nazywany monarchą. Monarcha sprawuje władzę zazwyczaj dożywotnio, jego funkcja jest często dziedziczna i zwykle jego stanowisko jest nieusuwalne. Obecnie w wielu monarchiach monarcha pełni często jedynie funkcje reprezentacyjne i nie sprawuje realnej władzy.

Monarchie dzielimy ze względu na:

  1. sposób mianowania (dziedziczne i elekcyjne)
  2. kompetencje władcy (absolutne i konstytucyjne)

Przykłady monarchii dziedzicznych :

  1. Wielka Brytania
  2. Hiszpania
  3. Belgia
  4. Holandia
  5. Monako

Przykłady monarchii elekcyjnych :

  1. Watykan
  2. Malezja
  3. Kambodża

Przykłady monarchii absolutnych :

  1. Arabia Saudyjska
  2. Oman
  3. Watykan

Przykłady monarchii konstytucyjnych :

  1. Norwegia
  2. Monako
  3. Luksemburg
  4. Japonia
  5. Hiszpania

Wielka Brytania jest monarchią parlamentarną wobec braku spisanej konstytucji.

Monarchie :

Wielka Brytania – Elżbieta II, Windsor, książę Karol

Szwecja – Karol XVI Gustaw, Bernadotte, Wiktoria

Hiszpania – Jan Karol I, Burbonowie, Filip

Norwegia – Harald V, Glucksburgowie, Haakon

Holandia – Beatrycze, Oranje-Nassau, Wilhelm-Alexander

Belgia – Albert II, Sachsem-Coburg, Filip I

Dania – Małgorzata II, Glucksburgowie, Fryderyk

Monako – Albert II, Grimaldi, Karolina Grimaldi

Luksemburg – Henryk, Burbonowie, Guilaumme

Liechtenstein – Hans Adam II, Liechtensteinowie, Albis

Ad.2. Republika jest to porządek ustrojowy oparty na rządach obywateli. Władza najwyższa jest skupiona w rękach organu jedno lub wieloosobowego, powoływanego przez kolegium lub ogół społeczeństwa. Ponosi odpowiedzialność polityczną i prawną, a zakres jego władzy jest określony w ustawach. Występuje trójpodział władzy, a akty rządzenia są sprawowane w imieniu republiki.

Podział państw na monarchie i republiki oddaje zewnętrzny charakter struktury władzy państwowej. Bardziej szczegółowe podziały dotyczą kompetencji i przewagi wewnątrz państwa.

Można wyróżnić cztery systemy relacji między głównymi podmiotami rządzenia:

  1. System przewagi władzy ustawodawczej.
  2. System równowagi władzy ustawodawczej i wykonawczej.
  3. System rozdziału władzy ustawodawczej od wykonawczej.
  4. System totalitarny.

Ad.1. Występuje tu zwierzchność władzy ustawodawczej nad kolegialną władzą wykonawczą. Znajduje się ona pod stałą kontrolą parlamentu, a w wypadku nieodpowiedniej polityki rządu nie jest on odwoływany, lecz zmuszany do zmiany zachowań. Taki system istnieje w Szwajcarii, gdzie rola rządu ogranicza się do wykonywania postanowień parlamentu.

Ad.2. Władza wykonawcza i ustawodawcza posiadają przyznane środki do wzajemnej kontroli i wpływania na siebie w celu korygowania zachowań we wzajemnych stosunkach. Równowaga ma zapewniać prawo rozwiązywania parlamentu przez rząd, jak i cofanie wotum zaufania rządowi przez parlament. Przykładem jest tu Wielka Brytania.

Ad.3. System rozdziału zapewnia ominięcie sporów we wzajemnych stosunkach politycznych między organami wykonawczymi i ustawodawczymi. Obie władze pochodzą z oddzielnych wyborów i każda zajmuje się swoją dziedziną, czyli ustawodawstwem lub wykonawstwem. Taki system panuje w USA.

Ad.4. System ten opiera się na rozwiązaniach o charakterze republikańskim stworzonych do sprawowania władzy przez jedną osobę lub zamknięte grono osób. Władza opiera się na sile zbrojnej i przemocy, a organy ustawodawcze nie pracują, gdyż prawem są rozporządzenia i dekrety osób rządzących.

  1. Ustrój terytorialny państwa.

Jest to system rozczłonkowania państwa na jednostki terytorialne, obejmujące części terytorium i służące sprawowaniu funkcji publicznych. (E.Zieliński)

Według rodzaju ustroju terytorialnego państwa możemy podzielić na:

  1. unitarne
  2. złożone

Ad.1. Cechą charakterystyczną państwa unitarnego jest zwartość strukturalna i organizacyjna oraz terytorialna wspólnoty państwowej, czyli nie występowanie części wykazujących znamiona znacznej suwerenności.

Państwa unitarne dzielą się na:

  1. scentralizowane (Polska, Finlandia, Holandia)
  2. zdecentralizowane (Japonia, Nowa Zelandia, Wielka Brytania)

Ad.2. Jego cechą charakterystyczną jest zróżnicowana budowa.

Wśród państw złożonych wyróżniamy:

  1. federację - państwa o strukturze złożonej, która polega na podziale kompetencji między szereg podmiotów w ten sposób, że suma tych podmiotów daje całość państwa
  2. konfederację - połączenie na zasadzie umowy grupy państw w określonych celach. Państwa te powołują wspólne organy, ale zachowują odrębność (przykładem w pewnym stopniu może być Unia Europejska albo Związek Rosji i Białorusi)
  3. unię personalną - związek dwóch lub więcej państw połączonych wspólną głową państwa przy zachowaniu odrębnego systemu instytucji państwowych
  4. unię realną - związek dwóch lub więcej państw będących podmiotem prawa międzynarodowego. W ramach unii realnej wspólnie prowadzone są sprawy polityki zagranicznej, wojskowości i finansów

Federalizm – foedus oznacza „pakt” lub „umowę” zazwyczaj odnosi się do prawnych lub politycznych struktur, poprzez które następuje terytorialny podział władzy w obrębie państwa. Jako forma polityczna federalizm wymaga istnienia dwóch odrębnych szczebli władzy,

z których żaden nie jest prawnie lub politycznie podporządkowany drugiemu.

Państwo unitarne : jedntolite obywatelstwo, jedna konstytucja, jedno ustawodastwo, jednolite sądownictwo na całym obszarze.

Państwo złożone : podwójne obywatelstwo, konstytucję posiada każde oddzielnie państwo (stan, land), oddzielne ustawodastwo, legislacja, własne sądy

Do państw federalnych należą między innymi: Stany Zjednoczone , Kanada , Brazylia i Meksyk (na kontynencie amerykańskim), Niemcy , Austria , Szwajcaria , Belgia , Rosja (w Europie), Indie , Pakistan i Malezja (w Azji), Nigeria i Etiopia (w Afryce) czy Związek Australijski .

Państwa federacyjne należą w świecie do mniejszości - jak podaje Wojtaszczyk - z ponad 160 państw członkowskich ONZ tylko około 30 to różne formy państw złożonych.

Cechy sprzyjające federalizmowi :

- federacje często były tworzone poprzez zjednoczenie istniejących wspólnot politycznych, które chciały jednak zachować swoją odrębną tożsamość i do pewnego stopnia – autonomię

- istnienie zewnętrznego zagrożenia lub pragnienie odgrywania bardziej aktywnej roli w stosunkach międzynarodowych

- wielkość terytorium

- kulturowa i etniczna niejednorodność

Cechy federacji :

- terytorium państwa federacyjnego pod względem polityczno-administracyjnym nie jest jednolitą całością

- części składowe federacji mogą mieć własne system prawny i sądowy

- istnieje podwójne obywatelstwo

- istnienie instytucji łączących

- pisana konstytucja

- dwa względne autonomiczne szczeble władzy – zarówno władze centralne, jak i regionalne posiadają szereg kompetencji zarezerwowanych tylko dla siebie

- istnieje podział kompetencji między federacją i jej częściami składowymi

Historycznie : Stary Testament, Polis, Średniowiecze, Stany Zjednoczone, Państwa socjalistyczne

Konfederacja : jest to związek suwerennych podmiotów – np. UE, NAFTA

  1. Przykłady i charakterystyka państw unitarnych i federalnych.

Za przykład państwa unitarnego posłużyć mogą:

  1. Polska – Zgodnie z art.3 Konstytucji z 1997 r. Polska jest państwem unitarnym, a trzystopniowy podział na 16 województw ma charakter administracyjny. Organy władzy centralnej kończą się na wojewodzie.
  2. Francja – Jest państwem unitarnym. Dzieli się na 22 regiony, 96 departamentów oraz ok. 36 000 gmin. Ponadto wyróżnia się departamenty i terytoria zamorskie oraz zamorskie zbiorowości terytorialne.
  3. Hiszpania – jest państwem unitarnym mimo, iż składa się z 17 wspólnot autonomicznych o różnym zakresie odrębności. Art. 2 konstytucji gwarantuje „prawo regionów i narodowości do samostanowienia”. Faktycznie, Hiszpania dzieli się na 4 wspólnoty historyczne o dużej autonomii (Andaluzja, Galicja, Katalonia i Kraj Basków) oraz bardziej zwartą resztę. Spośród tych 4 wspólnot najbardziej autonomiczne są Katalonia i Kraj Basków (dążący do utworzenia własnego państwa).
  4. Szwecja – jest państwem jednolitym podzielonym na 21 regionów i 290 gmin.

Obecnie na świecie funkcjonują 163 państwa unitarne.

Przykładami państw federacyjnych są:

  1. Niemcy – są one dobrowolną federacją 16 państw związkowych (w tym 3 miasta wydzielone) zwanych landami. Każdy kraj związkowy posiada swój własny rząd i parlament (zwany landtagiem), które posiadają szerokie kompetencje w tworzeniu prawa i sprawowaniu władzy wykonawczej. Na szczeblu federalnym praktycznie cała władza wykonawcza należy do kanclerza - głowy rządu federalnego, który jest wybierany przez niższą izbę parlamentu, czyli Bundestag. Większość władzy prawodawczej należy do niższej izby parlamentu - Bundestagu, która jest wybierana w wyborach mieszanych, proporcjonalno-większościowych z 5% progiem poparcia. Wyższa izba parlamentu Bundesrat składa się z delegatów rządów krajowych i pełni głównie rolę kontrolną.
  2. USA - są państwem związkowym złożonym z 50 autonomicznych stanów, w tym 48 tzw. stanów kontynentalnych oraz stanu Alaska - oddzielonego od pozostałych stanów kontynentalnych obszarem Kanady - i stanu Hawaje, położonego na wyspach Hawajskich. W 1871 roku wydzielony został dodatkowo okręg stołeczny, obejmujący stolicę USA - Waszyngton.
  3. Szwajcaria - kanton to podstawowa, terytorialna jednostka administracyjna Szwajcarii. Szwajcaria jest państwem federacyjnym, składającym się 26 kantonów, które posiadają bardzo szeroką autonomię. Aż do połowy XIX wieku kantony były praktycznie biorąc samodzielnymi mini-państwami, które posiadały własne armie, same strzegły granic i biły własną monetę. Przekształcenie Szwajcarii z luźnej federacji nie posiadającej w ogóle instytucji centralnych, w państwo federalne nastąpiło dopiero w 1848 roku. Obecnie, każdy kanton ma swoja własną konstytucję, która określa zasady działania ciał tworzących prawo (parlamenty lokalne), sprawujących bieżące rządy (rządy lokalne) i egzekwujących prawo (lokalne sądy, prokuratury i policję). W większości kantonów funkcjonują jednoizbowe parlamenty, w których zasiada od 58 do 200 posłów. Każdy Szwajcar ma trzy obywatelstwa – federalne, kantonu i gminy. Często demokracja bezpośrednia – referenda. W niektórych kantonach – wiece kantonowe.
  4. Belgia - jest państwem federalnym, a jej podział administracyjny odzwierciedla złożoną strukturę etniczną, językową i kulturową tego kraju. Belgia podzielona jest na trzy wspólnoty, trzy regiony oraz cztery regiony językowe. Dwa z trzech regionów dzielą się dalej na prowincje, po 5 w każdym. Trzeci region to region stołeczny Brukseli. Ponadto najniższym stopniem podziału są gminy, których jest 589.

Obecnie na świecie funkcjonuje 25 federacji.

  1. Pojęcie autonomii regionalnej i samorządu terytorialnego.

Autonomia regionalna

Jest to jednostka terytorialna państwa występująca w ustroju terytorialnym państwa, której władze centralne przyznają znaczny stopień samodzielności.

Ta wspólnota społeczna zamieszkująca dany obszar i jej organy korzystają z pewnych uprawnień w zakresie podejmowania decyzji odnoszących się do zaspokajania potrzeb zbiorowych natury gospodarczej i kulturalnej, łącznie z możliwością stanowienia prawa dla danej jednostki terytorialnej.

Autonomie terytorialne:

  1. Góra Athos (Grecja)
  2. Szkocja, Walia, Irlandia Płn., Falklandy, Kajmany (Wielka Brytania)
  3. Kraj Basków, Katalonia (Hiszpania)
  4. Wyspy Owcze, Grenlandia (Dania)
  5. Gujana Francuska, Gwadelupa, Martynika (Francja)
  6. Guam, Midway (USA)

Samorząd terytorialny

Składnik ustroju terytorialnego państwa, występujący w formie lokalnej wspólnoty terytorialnej ludzi na szczeblu gminy i wyższych jednostek terytorialnych państwa.

Podmiotem samorządu terytorialnego jest społeczność zamieszkała na określonym terytorium, zorganizowana w terytorialny związek samorządowy.

Przedmiotem samorządu terytorialnego są zadania stanowione przez państwo.

  1. Pojęcie typu państwa.

Typ państwa jest to jednostka klasyfikacyjna państwa w ujęciu historycznym, wyróżniona przez zespół istotnych cech charakteryzujących państwo ze względu na ich związek z określonym ukłonem stosunków społecznych, ekonomicznych i politycznych, które dane państwo umacnia i chroni.

Podstawowe kryteria wyróżnienia typów państw to kryteria:

  1. stosunki społeczno – ekonomiczne
  2. stosunki polityczne
  3. status publiczny ludzi w danym państwie

Typ państwa – materializm historyczny Karol Marks : niewolnicze(rewolucja)-feudalne(rewolucja)-kapitalistyczne(rewolucja)-socjalistyczne-komunizm

  1. Charakterystyka różnych typów państw:
  1. niewolnicze

Wielka własność właścicieli niewolników z jednej strony, oraz niewolnicy z drugiej. To właściciele niewolników decydują o wszystkim, a ci drudzy są pozbawieni wszelkich praw.

  1. feudalne

Występuje feudalna własność ziemska należąca do rycerstwa lub kościoła. Dominującą siłą społeczną i polityczną są feudałowie świeccy i duchowni, a stosunki zwierzchnictwa opierają się na podporządkowaniu chłopów feudałom. Chłopi są przypisani do ziemi i zobowiązani do świadczeń takich jak danina, czy pańszczyzna. Mimo ograniczonej wolności chłopi podlegają częściowej ochronie prawnej.

  1. kapitalistyczne

Charakteryzują się występowaniem prywatnej własności środków produkcji należących do ludzi zamożnych i swobodnych wytwórców sprzedających swą siłę roboczą. Głównymi siłami społecznymi są kapitaliści, a w krajach słabo rozwiniętych znaczną siłą są też mieszczanie i chłopi. Grupy społeczne korzystają z formalnie równych praw.

wczesnokapitalistyczne

Pojawia się w końcu XVIII wieku w wyniku rewolucji burżuazyjnej. Powstaje na bazie unowocześniania produkcji i koncentracji kapitału. Na przełomie XIX i XX wieku wybijają się silniejsze pod tym względem państwa: Anglia, Francja, Niemcy, USA. Pomnażanie bogactw sprzyja ekspansji kolonialnej.

Państwo wczesnokapitalistyczne jest państwem kapitalizmu wolnokonkurencyjnego. Jest ono organizacją polityczną społeczeństwa kapitalistycznego nastawioną na ochronę i sprzyjanie rozwojowi społeczno-gospodarczemu oraz zapewnianiu bezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego ludności państwa. Stosunki ekonomiczne oparte są na relacjach kapitalista-robotnik.

liberalno-demokratyczne

Jest ono organizacją polityczną społeczeństwa kapitalistycznego wysokorozwiniętego, które wprowadziło minimum wolności dla jednostek i demokracji dla społeczeństwa. Występuje głównie w USA i Europie Zachodniej. Posiada stabilny system polityczny i demokratyczne mechanizmy rozstrzygania konfliktów społecznych.

Faszystowskie

Jest to państwo występujące we Włoszech w latach 1922-1943 i w Niemczech w latach 1933-1945. Państwo faszystowskie powstaje w warunkach kryzysu społeczeństwa kapitalistycznego. Niezadowolenie społeczne i negatywne nastawienie do liberalizmu ekonomicznego spowodowały wprowadzenie centralnego planowania i zwiększonej kontroli nad gospodarką. Dla faszysty państwo miało być wszechobecne, silne i zwarte. Państwo faszystowskie przyjęło się określać, jak terrorystyczną dyktaturę kapitału monopolistycznego, występującą w okresie zagrożenie państwa przez rewolucyjne nastroje mas ludowych i nieporadności rozwiązywania złożonych problemów społecznych przez ówczesne reżimy polityczne niestabilnej demokracji parlamentarnej.

Trzeciego Świata

Stanowią one grupę państw o swoistych cechach, które powstały do niepodległego bytu po rozpadzie kolonializmu po II wojnie światowej. Państwa te mają wiele znamion wspólnych: wyzwoliły się spod panowanie kolonialnego, mają stosunkowo niski poziom rozwoju gospodarczego, prezentują strukturę społeczną niezwykle zróżnicowaną, wykształciły strukturę społeczną słabo rozwiniętą, przyjmują zróżnicowany zakres swobód i praw obywatelskich. Głównie są to państwa Azji, Afryki, niekiedy Ameryki Płd.

  1. socjalistyczne

Państwa socjalistyczne stworzyły nowy typ i formę organizacji społeczeństwa. Charakteryzowały się daleko posuniętą uniformizacją stosunków społeczno-ekonomicznych i stosunków politycznych oraz reglamentacją statusu pozycji człowieka i obywatela w państwie. Model państwa monopolistycznego pod względem ideologii, systemu gospodarczego i systemu politycznego wykształcony w ZSRR, przeniesiony został, w różnych wydaniach, do pozostałych krajów socjalistycznych.

Centralizacja - rozwiązanie normatywne, instytucjonalne , proceduralne i finansowe którego istotą jest skupienie kompetencji i decyzji na najwyższym poziomie podziału terytorialnego państwa oraz hierarchiczne podporządkowanie organom i urzędom działającym na tym poziomie podmiotów funkcjonujących w terenie.

Centralizacja wiąże się z pozbawieniem samodzielności organów niższego szczebla, uzależnieniem ich od organów centralnych. Łączy się również z zależnością osobową i służbową; odsunięciem instytucji społecznych od udziału w rządach.

Centralizacja teoretycznie daje możliwość spojrzenia na lokalne problemy z szerszej perspektywy, łatwiejszego znalezienia wspólnych rozwiązań, zrealizowania większych celów, zbierania i analizowania większej ilości danych, stawiania bardziej dalekowzrocznych prognoz, mobilizowania większych zasobów ludzkich, materiałowych i finansowych, zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych.

Przykładami państw o scentralizowanej strukturze administracji publicznej są : Grecja i Holandia .

Decentralizacja jest to ustawowe, trwałe, prawem chronione przekazywanie organom decentralizowanej władzy publicznej (gminom, powiatom, województwom) zadań, kompetencji i środków, w które do tej pory były wyposażone organy władzy centralnej

  1. przyczyna – ilość zadań, ich zróżnicowanie i charakter, zapewnienie udziału obywateli, lepsze wykonanie zadań przez struktury stykające się z nim bezpośrednio
  2. cel – identyfikacja i organizowanie zaspokojenia zbiorowych potrzeb miejscowej ludności(sprawowanie władzy musi spoczywać na władzach najbliższych obywatelom)
  3. wyodrębnienie niezależnych i względnie samodzielnych podmiotów, które nie są podporządkowane hierarchicznie organom występującym na wyższych szczeblach

Decentralizacja, decentralizacja władzy publicznej - przeniesienie części uprawnień i odpowiedzialności władzy publicznej z organów władzy państwowej na organy władzy samorządowej możliwie najniższego szczebla.

Decentralizacja władzy publicznej jest zasadą prawną wyrażoną w art. 15 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej .

Przykładami decentralizacji była reforma służby zdrowia wchodząca w skład programu czterech reform rządu Jerzego Buzka oraz utworzenie trzema ustawami z 1990 i 1998 trójszczeblowego samorządu terytorialnego.

Wykład – 08.11.2010

Typologia – polega na stworzeniu modeli (są one idealne), elementy nie muszą być rozłączne

Klasyfikacja – porządkowanie szczegółowe, warunek rozłączności

(zakwalifikowany w jednej klasie, gatunku i nie może być już umieszczany w drugiej)

Typologizacja – ogólne

Formy państwa – szczegółowa charakterystyka.

Państwo jest organizacją polityczną (uszlachetnia panowanie polityczne)

Typ państwa (kryterium na czym opiera się panowanie) :

- charyzmatyczne – struktura wynika z charyzmy przywódcy

- tradycyjne

- racjonalne

Ad.1) charyzma – dobrowolne uznanie u jednostek wyjątkowych właściwości

Były to państwa krótkotrwałe i niestabilne. Charyzma powszechnieje i trudno ją dziedziczyć – mankamenty ciągłości państwa charyzmatycznego. Charyzma była mylona z popularnością.

Ad. 2) Panowanie polityczne legitymizowane jest tradycją. Ten typ utrzymywał się bardzo długo i szczególnie państwa typu feudalnego (ale nie wszystkie)

Tradycja – poszukiwanie związków teraźniejszości z przeszłością. Wyjaśnienie dokąd państwo może zmierzać w przyszłości. Wszystkie typy władzy w jednym ręku (władcy) – odpowiedni dla monarchii absolutnej.

Ad.3) Państwo oparte na prawie; władza polityczna może robić to co przewidziane w prawie, wszystko w granicach prawa. Obywatel może robić to co nie jest zabronione przez prawo. Odpowiada panstwom nowożytnym i współczesnym.

Formy państwa – 3 wymiary

1. Strukturalne :

a) budowa terytorialna

b) struktura relacji między naczelnymi organami władcy

2. Funkcjonalne – reżimy polityczne.

Ustrój terytorialny :

1) złożone

2) unitarne

Od czego zależy :

- położenie geograficzne

- stosunki etniczne

- kultura, tradycja polityczna

Ad.1. Istnieją wyodrębnione jednostki terytorialne. Stosunki między jednostkami terytorialnymi : modele : 1) cechują się dużym stopniem samodzielności np. Szwajcaria, USA, 2) niewielki stopień samodzielności np. Austria, 3) mieszany – jedni mają wyłączne kompetencje w poszczególnych dziedzinach, a reszta wyłącznie dla panstwa np. Republika Federalna Niemiec

Zazwyczaj forma federacji – popularny bo :

- proces integracji europejskiej preferuje ten model

Podział władzy : między centrum a poszczególnymi jednostkami. Mechanizm dyfuzji władzy, oprócz monteskiuszewskiego podziału władzy, również między centrum.

Podejmowanie decyzji : konsensualne, trzeba brać pod uwagę mniejsze jednostki.

Forma rządów : modele :

  1. Względnej równowagi między władzami – kontrolują się nawzajem i uzależniają się od siebie – np. par-gab, kanclerski.
  2. Względnej autonomii (separacji) władz – dwie władze pochodzą z wyborów bezpośredniach (wykonawcza i ustawodawcza) – np. system prezydencki.
  3. Przewagi władzy ustawodawczej.

Reżim polityczny – ćwiczenia, trzy rodzaje.

  1. Reżim demokratyczny. Zagrożenia dla demokracji : populizm.
  1. Pojęcie reżimu politycznego

Reżimem politycznym przyjęło się nazywać ogół metod, jakimi posługuje się władza państwowa w stosunkach z ludnością, a także zasady jakimi się ona kieruje w tych stosunkach. (Maurice Duverger)

  1. Definicja demokracji

Teoria normatywna – wiąże się ze wskazaniem wszystkich efektów społecznych, które system polityczny powinien zapewniać. Podstawowyn elementem definicji są oczekiwania, jakie wiążemy z funkcjonowaniem systemu uznanego za demokratyczny. Lincoln : „rządy ludu, dla ludu i przez lud”

Teoria empiryczna ( Joseph Schumpeter ) – odpowiedź na pytanie, czym naprawdę jest współczesna demokracja. Schumpeter decydujące znaczenie przyznawał tym procedurom, które gwarantowały cykliczność i rywalizacyjność wyborów . „Kapitalizm, socjalizm, demokracja” – 1942 r.

Demokracja – system polityczny posiadający konstytucyjne gwarancje możliwości regularnej wymiany osób i władzy ( Lipset )

Demokracja – typ ustroju w którym sprawujący władzę odpowiedzialni są na forum publicznym przed obywatelami działającymi za pośrednictwem obieralnych przedstawicieli , współzawodniczącymi i współpracującymi zarazem ze sobą ( Karl, Schmitter )

Minimum proceduralne demokracji ( O’Donnell, Schmitter ) :

- prawidłowość wyborów, zrzeszanie się, odpowiedzialność władzy wykonawczej przed innymi podmiotem polityki.

Demokracja jako cecha stopniowalna ( Sartori )

Poliarchia (ideał demokracji) ( Dahl ) – właściwe wybory, wolność słowa, informacja, zrzeszanie – ujęcie minimalistyczne, zbytnie skupienia się na wyborach (demokracja wyborcza – niepełna)

Demokracja jako cecha stopniowalna (różna w różnych państwach) ( Karl i Schmitter ) – sformułowali jedenaście kryteriów.

Autokracja – tyrania, dyktatura, autokracja, autorytaryzm, totalitaryzm – przeciwieństwa demokracji.

Współczesne teorie myślicieli (zebranie) – wywodzą się z empirycznych :

- opozycja polityczna, ograniczenie egzekutywy, polityczna równość ludzi

Demokracja liberalna (pełna) – oprócz zabezpieczenia praw wyborczych, także prawa mniejszośći, ograniczenia manipulowania przez rządzących systemem wyborczym , niezależność mediów i niezawisłość sądów ( Diamond, Huntington )

Różne interpretacje demokracji liberalnej :

- stanowisko pluralistyczne : Locke, Monteskiusz, twórca James Madison – obawiał się majoryzacji. Chciał bikameralizmu (dwuizbowość) i federalizmu. Dahl – „poliarchia” – rządy wielu

- stanowisko elitystyczne : rządy elit, oligarchii, Vilfredo Pareto. Dzisiejsi elityści tak jak np. Mills uważają, że dzisiaj elitą jest klasa biznesowa i korporacyjna. Elityści postrzegają demokrację jako możność oddanie władzy najlepszym.

- stanowisko korporacjonistyczne : początek Włochy – włączenie kierowników i pracowników do rządzenia. Neokorporacjonizm – trójstronny rząd – panstwo, pracodawcy i związki zawodowe. Jest to włączanie grup interesu do rządzenia.

- stanowisko Nowej Prawicy : lata 70 XX wieku – „przeciązenie demokratyczne” czyli nieograniczone wpływy i grupy nacisku. Krytyka korporacjonizmu, który wymusza na państwie interwencjonizm i ogranicza rozwój panstwowy. Politycy składają obietnice bez pokrycia – ciągną inflację i dług publiczny.

- stanowisko marksistów : napięcia między demokracją i kapitalizmem – równość i nierówność. Demokracje liberalne są burżuacyjne – rządy klasy rządzącej. Krytykują pluralizm, rozproszenie władzy – podobnie jak elitaryści. Eurokomuniści – mniej radykalni. Niestabilność demokracji – państwo ulega rządaniom – dług publiczny i inflacja, co zagraża w ogóle istnieniu kapitalizmu, mimo, że państwa wspierają rozwój.

Demokracja w praktyce – konkurencyjne stanowiska :

Wiele sprzeczności. Jednak dzisiaj są pewne wspólne cechy dla demokracji liberalnej : równe wybory, pluralizm polityczny, oddzielenie państwa i społeczeństwa obywatelskiego – różne grupu interesów.

  1. Demokracja według starożytnych

Starożytne Ateny – demokracja trzy zjawiska : równość obywateli, rządy prawa, zasada większości. Była to demokracja bezpośrednia. Arystoteles i Platon zaliczali demokrację do zdegenrowanych form ustrojowych. Nazwa – demos i kratos. W Grecji demokracja to rządy biedoty, nie było równości politycznej – czyli równej dystrybucji władzy i wpływów politycznych. Prawa wyborcze tylko dla mężczyzn po 20 roku życia, którzy mieli obywatelstwo i byli wolni. Najistotniejsze decyzje przez Zgromadzenie Ludowe – 40x w roku, losowano urzędników na krótki kadencje. Rada Pięciuset – władza wykonawcza. Komisja (50 osób) przekazywała radzie wnioski. Przewodniczący komisji – jeden dzień, raz w życiu, tylko 10 generałów mogło ubiegać się o reelekcję. Ludność bardzo zaangażowana – krytyka Platon (rządy filozofów).

  1. Tradycje demokratyczne

XIV wiek Marysliusz z Padwy – władza od obywateli i zgodnie z ich wolą. Demokracją przedstawicielska.

Rozwój liberalizmu – wolność jednostki.

Marksizm - - powrót do demokracji bezpośredniej.

Teoria elit – nigdy masy nie rządzą (tylko niektóre jednostki)

Pluralistyczna szkoła demokracji – wiele grup interesów.

Krytyka demokracji 1895 r. - Le Bon – nieodpowiedzialność tłumu

1928 r. – prawo wyborcze dla kobiet w WB, afroamerykanie mogli głosować dopiero w latach 60, Szwajcaria – 1971 r. kobiety

Majoryzacja – wola większości.

Modele demokracji :

Demokracja plebiscytowa – referenda czy też plebiscyty.

Demokracja totalitarna – tylko przywódca wie, co chce lud

Demokracja radykalna – ludzie mają prawo decydować o wszystkim co ich dotyczy

Demokracja klasyczna – bezpośrednia, Grecja, Rousseau, Marks, Szwajcaria

Demokracja ochronna

Demokracja rozwijająca

Demokracja ludowa

Demokracja ochronna XVII i XVIII w. Uciekanie się w jej stronę, gdy naciski państwa. Uwolnienie obywateli od zbytniej władzy państwa – Arystoteles, Locke głosowanie z praw naturalnych. Demokracja oznacza zgodę i umowę społeczną. Głosować mogą tylko właściciele, bo mają własność. Utylitaryści James Mill i Jeremy Bentham – dla dobra jednostki. Demokracja ochronna to życie zgodnie z własnymi wyborami. Przypadła do gustu liberałom i Nowej Prawicy. Ochrona przed uciskiem władzy. Państwo powodowało, by jednostka mogła się rozwijać i żyć.

Demokracja rozwijająca – rozwój jednostek i wspólnoty. Rousseau – demokracja – osiągnięcie wolności. Wolność to posłuszeństwo woli powszechnej, która może być reprezentowana przez suwerena (demokracja totalitarna). Teorie Rousseau – demokracja partycypacyjna (Nowa Lewica) – społeczeństwo może się rozwijać, gdy uczestniczy. Mill – indywidualny rozwój przez demokrację. John Stuart Mill bał się dyktatu większości, więc w jego teorii można znaleźć demokrację parlamentarną czy deliberatywną (istnienie debaty i dyskursu dla interesu społecznego). Demokracja = rozwój.

Demokracja ludowa  - marksiści, w okresie przejściowym, wraz z wygaśnięciem państwa wygaśnie demokracja. „Demokracja leninowska” – najpierw cała władza w ręce rad, a potem partia reprezentantem ludu. „Partyjność” – partia interpretuje interesy ludzi.

  1. Charakterystyka reżimu demokratycznego

1. Uzyskanie władzy przez rywalizacyjne i cykliczne wybory - Schumpeter

2. Organizacja władzy przez wybieralny parlament i odpowiedzialną egzekutywę.

3. Zasadą rywalizacji jest swoboda zrzeszania się, powszechne prawo wyborcze, cykliczne i rywalizacyjne wybory.

4. Sposób podziału wladzy przez trójpodział.

5. Decydowanie przez sformalizowane procedury kontrolowane.

6. Odpowiedzialność władzy przez wybory i procedury parlamentarne.

Różnice we współczesnej demokracji :

- system partyjny – dwupartyjny i wielopartyjny

- struktura władz państowych – parlamenty jedno i dwuizbowe, władza wykonawcza monoistyczna (USA) i dualistyczna (Europa Zachodnia)

- relacje między parlamentem i rządem – parlamentaryzm, prezydencjalizm, semiprezydencjalizm

- wybory – sytemy proporcjonalne i większościowe

Zdaniem Schmittera możemy wyróżnić trzy demokracje :

1. Trwałe – takie, w których instytucje polityczne działają sprawnie, działania polityczne są w miarę przewidywalne, a system polityczny nie napotyka większych wyzwań.

2. Nieskonsolidowane – charakteryzują się płynnością rozwiązań instytucjonalnych, personalizacją władzy, udziałem armii w życiu politycznym oraz zmiennością preferencji wyborczych.

3. Hybrydowe – dwie postaci : democradura, w których rywalizacja polityczna istnieje w ograniczonym wymiarze, lub dictablandas, w których jej brak jest rekompensowany przez pewną liberalizację praw obywatelskich.

Uwarunkowania demokratycznej stabilności :

1. Funkcjonalny paradygmat oparty jest na 3 założeniach : ekonomicznym (dobrobyt), socjologicznym (klasa średnia), kulturowym (poziom wykształcenia, typ kultury politycznej).

2. Genetyczny paradygmat demokracji – rola warunków, jakie istnieją przy ustanawianiu reżimu demokratycznego.

3. Ukształtowane społeczeństwo obywatelskie.

4. „Ponadnarodowe społeczeństwo obywatelskie” – Schmitter

5. Rola liderów politycznych i ich strategii politycznych.

Ważne jest również otoczenie międzynarodowe.

Zagrożenia demokracji :

  1. Bierne społeczeństwo.
  2. Korupcja.
  3. Wadliwe sądownistwo.
  4. Problemy ekonomiczne.
  5. Populizm.

W ramach modeli normatywnych można wyróżnić : demokrację pośrednią, bezpośrednią, komitetową, protekcyjną i rozwojową.

W ramach modeli empirycznych : parlamentarne, prezydenckie, westministerskie (WB), konsensualne (Szwajcaria)

  1. Pojęcie populizmu

Populizm – wiele sprzeczność – Szacki – „nikt tak naprawdę nie wie o co chodzi”. Kiedyś był populizm agrarny – wieś. Dzisiaj stosuje się nazwę populizm – do rozmaitych działań, ruchów społecznych, aktów prostestu, ugrupowań i partii politycznych, idei, haseł programowych i chwytów retorycznych, które uważane są za oszukańcze i niemądre. Populizm to to samo co demagogia – dzisiejsze rozumienie. Populizm wtedy, gdy ktoś stara się przypodobać masom – bez zastanowienia czy jest w stanie. Czasem sam lud wybiera seojego populistę, który przez charyzmę dochodzi do władzy. Stanowi zagrożenie ładu liberalno-konserwatywnego – lud może negować porządek instytucjonalny. Populizm sprzeciwia się demokracji – „oni już rządzili”.

Populizm wytyka wady demokracji liberalnej :

- brak wpływu zwykłego czlowieka, może on postrzegać władzę jako coś nie od niego.

- legitymuje wolę powszechną – jest to najważniejsze

Zbiorcze zagrożenie dla współczesnej demokracji. Wziął się z demokracji i zawężą demokrację do demokracji liberalnej.

Cechy populizmu :

1. Lud – ostoja wszelkich cnót, dzieli nieskalny lud i skorumpowane elity. Elity – przedsiębiorcy, intelektualiści, politycy. Wszyscy, którzy mają coś czego lud nie ma.

2. Populizm chce demokracji bezpośredniej i zniesienia zastanego porządku. Nie liczą się instytucje, tylko wola ludu.

3. Uważa istnienie „spisku elit” przeciw ludowi – oszustwo, złodziejstwo itd. Bieda to niewłaściwy podział dóbr i biedę trzeba zwalczyć przez pokonanie elit.

Wrogowie – obcy, Żydzi, imigranci – wszystko co nie jest „swojskie”.

Populizm wg. Otto i Sulowskiego to 3d :

Demofilia

Demagogia

Destrukcja

Przykład – Umberto Bossi, Liga Północna, wolność Padanii

Majoryzacja – wola większości, bez poszanowania mniejszości.

Lud (Margaret Canovan) − jedno z kluczowych pojęć języka polityki , używane w dwóch podstawowych znaczeniach:

  1. szerokiej zbiorowości o charakterze politycznym (znaczenie to jest bliskie pojęciom wspólnoty politycznej, narodu czy społeczeństwa );
  2. klas niższych w społeczeństwie (znaczenie to jest bliskie pojęciom: gminu, pospólstwa czy mas).

Pojęcie ludu jest szczególnie ważne w ustrojach demokratycznych , z powodu uznawania ludu za podstawę i źródło wszelkiej władzy ( suwerenność ludu ). Politycy, partie czy intelektualiści często odwołują się do różnie rozumianej "woli ludu". Wieloznaczność pojęcia ludu, brak jasności co do tego, jak jego wola jest wyrażana i jak ma być realizowana, stanowią jeden z podstawowych problemów polityki demokratycznej, i pozostają przedmiotem sporu politologów i filozofów polityki .

Lud w teorii polityki należy odróżnić od ludu w etnologii i antropologii kulturowej , gdzie jest pojęciem bliskim grupie etnicznej .

  1. Reżimy niedemokratyczne.
  1. Pojęcie autorytaryzmu i totalitaryzmu

Totalitaryzm – Friedrich i Brzeziński :

Powstanie :

- totalitaryzm to nowość dla wieku XX, bierze się z autokratyzmu

- totalitaryzm powiązany jest z demokracją – „idealna demokracja”

- totalitaryzm to rządy kryzysowe

Definicja – 6 czynników :

- ideologia + opis

- monopartia + opis

- aparat tajnej policji

- kontrola nad massmediami

- monopol nad armią, nad siłą

- scentralizowanie wszystkich decyzji – nie tylko gospodarczych

Społeczeństwo musi być aktywne, jednak nie może wykraczać poza schemat.

W totalitaryzmie jest możliwość eliminacji osób poza „kanałem”, tych którzy nie są skanalizowani. – obozy pracy, obozy koncentracyjne, obozy reedukacyjne.

Totalitaryzm musi mieć materiał ludzki. Inaczej nie będzie to totalitaryzm.

1953 – kongres politologów w Bostonie – koncepcja Friedricha

1956 – doszedł Brzeziński i dodali to scentralizowanie

U Friedricha – totalitaryzm to coś co musiało się narodzić w XX wieku – rozwój techniczny. Totalitaryzm jest albo go nie ma.

Timasheff – totalitaryzm przez pryzmat funkcji państwa. Im więcej państwa, tym więcej jest totalitaryzmu. Totalitaryzm jako cecha stopniowalna. Był to rywal Friedricha odnośnie koncepcji.

Totalitaryzm – wg. Juana Linza (3 warunki) :

a) system rządów w którym istnieje centralny ośrodek sprawowania władzy, która ma charakter monistyczny. Wszelki pluralizm instytucji

i grup istnieje tylko za przyzwoleniem władzy centralnej i jest jednocześnie przez nią wykreowany. Pluralizm ten nie jest w żadynym stopniu efektem wewnętrznej dynamiki procesów społecznych czy ekonomicznych.

b) istnieje oficjalna, ugruntowana ideologia, z którą utożsamia się przywódca lub grupa przywódcza, a również partia działająca w ich interesie. Ideologia wyznacza granice politycznych działań, dostarcza podstawowych znaczeń, określna sens historii, tworzy całościowe ramy interpretacji wszelkiej aktywności i rzeczywistości społecznej. Poza ideologią znajduje się obszar herezji zagrożony sankcjami. Ideologia nie wyznacza konkretnego programu politycznego lecz tworzy tylko jego ramy.

c) istnieje obywatelskie uczestnictwo oraz dynamiczna mobilizacja szerokich grup społecznych do realizacji politycznych i społecznych zadań jest popierana, pożądana i nagradzana, a jednocześnie kanalizowana za pośrednictwem partii i wielu organizacji działających na zasadach monoplistycznych. Wycofanie się z polityki, apatia, obojętność, bierna postawa poddańcza – typowa dla reżimów autorytarnych – jest w systemach totalitarnych uznawana za niepożądaną, wręcz karana.

Totalitaryzm – Arendt :

W pracy Korzenie totalitaryzmu Hannah Arendt przeprowadziła analizę różnych odmian totalitaryzmu, poszukując jego intelektualnych, politycznych i społecznych źródeł. Zdaniem autorki Kondycji ludzkiej totalitaryzm cechuje zasadnicza odmienność w stosunku do wcześniejszych form organizacji społeczeństwa, władzy politycznej i systemów wartości. Jednocześnie totalitaryzm wykazuje pewne powtarzalne właściwości, z których najistotniejszą jest jego niszczycielski charakter. Totalitaryzm jest zasadniczo odmienny od innych form politycznego ucisku jak despotyzm, tyrania i dyktatura. Stwarza on nowe instytucje polityczne niszcząc jednocześnie społeczne, prawne i polityczne tradycje kraju. Totalitarny rząd zawsze przekształca klasy w masy, system partyjny zastępuje ruchem masowym, przesuwa centrum władzy z wojska ku policji i obiera politykę zagraniczną dążącą otwarcie do władzy nad światem.

Arendt dokonuje interpretacji antysemityzmu jako odrębnego i złożonego zjawiska, będącego istotnym elementem totalitaryzmu niemieckiego. Znaczącym elementem owej interpretacji jest wykazanie nieobecności Żydów w dziedzinie politycznej i podkreślenie ich funkcjonowania jedynie w dziedzinie społecznej, a zwłaszcza w sferze gospodarczej, przy czym ich status wedle Arendt wyznacza żydowskość, nie zaś przynależność do określonej klasy społecznej. Zwraca ona uwagę, iż rozwój państwa narodowego w świecie zachodnim doprowadził do konfliktu lojalności. Żydzi postawieni zostali przed koniecznością opowiedzenia się po stronie władzy państw narodowych choć ich funkcja społeczna miała ponadnarodowy charakter.

Charakteryzując czynniki sprzyjające pojawieniu się totalitaryzmu Arendt zwraca uwagę na imperializm poprzedzający wybuch pierwszej wojny światowej. Powstające w okresie nowożytnym państwa narodowe szybko umacniały władzę centralną i dokonywały ekspansji terytorialnej  na obszary o niejasnym statusie politycznym. Cechą imperializmu nie była jednak ekspansja w celu uzyskania bogactw i surowców, lecz znalezienie nowych rynków dla inwestycji kapitałowych i zbytu wciąż rosnącej produkcji. Imperializm stanowi dla Arendt pierwsze stadium politycznych rządów burżuazji – burżuazja zwraca się ku polityce, gdy zmusza ją do tego konieczność ekonomiczna. Arendt dostrzega w tendencji do narzucania polityce celów gospodarczych zarówno jako zanik dziedziny politycznej, jak i źródło kryzysu państwa narodowego. Wedle autorki Korzeni totalitaryzmu imperializm cechuje oddzielenie instytucji narodowych od administracji kolonialnej. W warunkach krajów poddanych ekspansji kolonialnej instytucje przemocy państwa (policja i armia) nie były kontrolowane przez inne instytucje i jako takie miały większą swobodę stosowania przemocy, przy czym znaczącą rolę w tym procesie odegrała biurokracja.

Osiągnięcie dominującej pozycji politycznej przez burżuazję przyniosło negatywne skutki dla państwa narodowego i dla polityki rozumianej przez Arendt jako troska o sprawy publiczne. Obok władzy istotą politycznego działania staje się realizacja celów prywatnych za pomocą państwa, zakładająca traktowanie instytucji politycznych wyłącznie jako narzędzia służącego ochronie własności indywidualnej. Śledząc wywód Arendt można zatem uznać, iż proces „prywatyzacji”, podporządkowania sfery politycznej dziedzinie społecznej przygotowuje grunt pod totalitarne sprawowanie władzy, oparte na woli przywódcy a nie na prawie.

Narastający nacjonalizm plemienny, który Arendt umiejscawia głównie w Europie Wschodniej, wywołany przez ucisk mniejszości narodowych, był siłą wrogą państwu i zapoczątkował proces, który określa ona jako podbój państwa przez naród , to jest uczynienie z państwa „naczelnej instytucji prawnej” sprawującej władzę nad mieszkańcami danego terytorium bez względu na ich narodowość oraz „narzędzia narodu” czyli ludu wyodrębnionego ze społeczności ze względu na pochodzenie.  Stworzyło to warunki do odrzucenia prawa i instytucji prawnych na rzecz biurokratycznego sprawowania rządów najpierw przez administratorów imperialnych, a później przywódców totalitarnych.

Po I wojnie światowej wytworzyły się zupełnie nowe warunki umożliwiające powstanie totalitaryzmu, takie jak upadek imperiów, powstanie nowych „sztucznych” państw narodowych. Arendt odnosi się krytycznie do etnicznych kryteriów ustalania granic państw, uznając je za nieefektywne i pociągające za sobą konieczność przemieszczania ludności. Arendt uważa, iż państwo narodowe ulega destrukcji  jako nie oparte na równości obywateli wobec prawa, lecz na dominacji jednej z klas. Zwraca ponadto uwagę na zjawisko tworzenia się „bezpaństwowców”, to jest osób pragnących uniknąć deportacji do „ojczyzny” postrzeganej w kategoriach etnicznych mimo zakorzenienia ich w innym kraju lub pozbawianych obywatelstwa przez rządy. Według Arendt była to zapowiedź obozów internowania, obozów koncentracyjnych i obozów zagłady, a zatem doświadczenia totalitarnego. Autorka podkreśla, iż człowiek może utracić wszystkie tak zwane prawa człowieka nie tracąc ludzkiej godności pod warunkiem, że nie utracił zbiorowości politycznej, która jest mu w stanie zagwarantować jakiekolwiek prawa.

Hannah Arendt niewielkie znaczenie dla powstania nazizmu i faszyzmu przypisuje wysokiemu bezrobociu i frustracji Niemców wywołaną przegraniem I wojny światowej.  Wedle niej istotne znaczenie dla ukształtowania się totalitaryzmu ma przekształcenie klas społecznych w masy i związana z nim likwidacja poczucia solidarności grupowej. Totalitaryzm cechuje ciągły ruch, zmienność i zdolność do adaptacji. Ruchy totalitarne są natomiast zdolne do mobilizowania mas, czyli ludzi w warunkach demokracji biernych i neutralnych politycznie. Wedle Arendt warunkiem ustanowienia rządów totalitarnych jest istnienie w danym kraju wystarczającego potencjału ludzkiego, ogromnych mas ludzi zbędnych, bądź możliwości ich pozbywania się bez powodowania katastrofalnego wyludnienia. W krajach nie posiadających takiego potencjału dochodzi do powstania dyktatur klasowych lub partyjnych, lecz nie do ustroju totalitarnego. Pojawienie się mas na arenie dziejowej  wiąże się z załamaniem systemu klasowego i wrogością do życia publicznego burżuazyjnego społeczeństwa. Hanna Arendt upatruje możliwości zrozumienia totalitaryzmu w atomizacji społeczeństwa i fenomenie izolacji w sferze politycznej oraz samotności w całości życia ludzkiego. Totalitaryzm izoluje ludzi niszcząc polityczną dziedzinę życia, lecz także życie prywatne.

Według Arendt rozpad społeczeństwa burżuazyjnego i jego struktur spowodowany zanikiem dziedziny publicznej i ekspansją dziedziny społecznej (ekonomicznej) stworzył warunki sprzyjające pojawieniu się totalitaryzmu. Autorka podkreśla negatywny wpływ troski o dobro własne na postawy wobec interesów ogółu i wspólnego dobra. Rozpad systemu klasowego stwarza warunki sprzyjające pojawieniu się totalitaryzmu jako ideologii i systemu rządów.

Państwo totalitarne charakteryzuje według Arendt „bezkształtność” wynikająca z tworzenia równoległych a przy tym krzyżujących się struktur władzy, na które składają się policja, armia, parta, administracja państwowa. Jest to rezultat dążenia do zapewnienia kontroli zarówno nad wspierającymi system członkami ruchu, jak i nad całością społeczeństwa i różnymi wymiarami systemu totalitarnego, w tym nad samym aparatem kontroli. Uboczny skutek owej bezkształtności stanowi nieprzewidywalność polityki totalitarnej, poza pewnością co do nastawienia totalitaryzmu na ekspansję. Wedle Arendt świat nietotalitarny albo nie rozumie tworu jakim jest państwo totalitarne, albo też przecenia bądź nie docenia jego potencjalnej potęgi.

Autorytaryzm wg. Goulda i Kolby  :

Trzy aspekty :

  1. psychologiczny
  2. instytucjonalny
  3. aksjologiczny

Ad. A) : gorliwe posłuszeństwo (autorytarna osobowość, życiowe doświadczenie, poczucie nieomylności i wyjątkowości, nietolerowanie sprzeciwu lub krytyki)

Ad. B) sposób rządzenia (apodyktyczny porządek zagrożony karą, władza jednej osoby lub grupy – nie liczą się z niczym.

- monopartyjność

- tajna policja

- monopol na media i informację

- monopol na siły zbrojne, ale też na ekonomię

- scentralizowane rządzenie

Autorytaryzm wg. Linza : systemy autorytarne to „systemy polityczne o ograniczonym, zwolnionym z odpowidzialności przed społeczeństwem pluralizmie politycznym, pozbawione dopracowanej, wiodącej ideologii, ale z wyraźnymi cechami mentalnymi, wolne (z wyjątkiem pewnych okresów tego rozwoju) od ekstensywnej i intensywnej mobilizacji politycznej i takie, w których przywódca lub niekiedy mała grupa przywódcza dysponuje władzą o słabo określonych, formalnych granicach, które jednak w istocie łatwo przewidzieć.

  1. Reżim autorytarny oraz reżim totalitarny – cechy charakterystyczne, przykłady, różnice

Cechy autokracji (Antoszewski)

1. Uzyskanie władzy - zawłaszczenie

2. Organizacja władzy – brak lub fikcyjny parlament, nieodpowiedzialna egzekutywa

3. Zasady rywalizacji – brak swobody zrzeszania się, brak rywalizacyjnych wyborów

4. Sposób podziału władzy – jedność władzy państwowej

5. Decydowanie- arbitralne, niekontrolowane

6. Odpowiedzialność władzy – przez zamach stanu, pucz, rozgrywki wewnątrz elity, kooptację.

Reżim autorytarny i totalitarny – Linz i Sartori :

Najistotniejsze różnice – rola ideologii (w autorytaryzmie mentalność), zamkres masowej mobilizacji, zasięg i siłe terroru

Podobieństwa : zawłaszczenie władzy, zasada wodzostwa, uproszczone procedury decyzyjne, brak kontroli, brak reguł odpowiedzialności politycznej.

Ponad to – bardzo istotne różnice :

Totalitaryzm – poparcie w ludzie, zaplecze w partii.

Autorytaryzm – poparcie w armii, sile, biurokracji.

Bardzo często przechodzi się od autorytaryzmu do tatalitaryzmu i odwrotnie.

Autorytaryzm uważany jest za etap przejściowy. Nie sprawdza się demokracja więc przechodzimy do autorytaryzmu. Totalitaryzm będzie zmieniał świat wiecznie.

Celem autorytaryzmu jest władza, a totalitaryzmu – władza nad światem.

Totalitaryzm pragnie rozprzestrzenić własną ideologię poza państwo.

Typologia – Marek Chmaj i Wojciech Sokół

- reżimy biurokratyczno-militarystyczne

- reżimy pokolonialno – mobilizujące

- „rasowe i etniczne” demokracje – demokracja dla nich tylko

- reżimy „teokratyczne”

- reżimy posttotalitarne – np. „autorytaryzm socjalistyczny”

Istniały również reżimy „mieszane”

  1. Władza polityczna i państwowa.
  1. Zjawisko władzy

Zjawisko władzy jest wszechobecne w różnych zbiorowościach społecznych.

Znaczenia określenia władzy wg. Winczorka :

1) Znaczenie substancjonalno-przedmiotowe :

Władza jako przedmiot posiadania.

2) Znaczenie stosunków między ludźmi :

Relacje między podmiotami – podmiot kierujący i podmiot podporządkowujący się.

3) Znaczenie podmiotowe :

Właściwość wydawania polecenia, nakazu lub zakazu innym podmiotom.

4) Znaczenie jako proces decyzyjny :

Proces decyzyjny mający charakter władzy.

Zjawisko władzy w dużych grupach społecznych – więzi mają charakter bezosobowy.

Zjawisko władzy w małych grupach społecznych – stosunki osobiste.

Weber – możliwość narzucenia woli na działanie innych – nawet jak byśmy sami się tak nie zachowali.

Władza – może być to siłe – bez norm prawnych, z normami, aurytet.

Politolodzy uważają, że tam gdzie auroeytet to nie ma przymusu, a tam gdzie przymus to kończy się autorytet. (mgr Otto – inne zdanie).

  1. Funkcje władzy

Funkcja integracyjna

Sprowadza się do realizacji i koordynowania konfliktowych działań podmiotów polityki wokół nadrzędnych wartości i interesów warunkujących trwałość systemu politycznego , w tym podmiotów władzy politycznej i systemu ogólnospołecznego. Funkcja ta jest jedną z ważniejszych funkcji władzy politycznej. Wynika to bowiem z potrzeby zapewniania stabilizacji i normalności funkcjonowania systemu politycznego. Grupy społeczne reprezentują różne interesy, pozostające niekiedy w sprzeczności. Na tym tle rodzą się konflikty społeczne. Występujące stosunki nadrzędności i podrzędności uzewnętrzniają się w procesach podejmowania i realizacji decyzji politycznych. Rozwiązywania konfliktów i integracja są dwiema stronami dialektyki działania władzy politycznej. W ustrojach społecznych konflikty są stanem naturalnym wynikającym z nierówności społecznych. Integracja jest procesem rozsądnym, niezbędnym do utrzymania w zespoleniu różnych grup społecznych. Wiele wartości politycznych, jak np. solidarność ludzka zbliża społeczności i ułatwia działania w zakresie integracji.

Funkcja dystrybucyjna

Wyraża się w narzuceniu kryteriów i regulacji podziału dóbr materialnych i niematerialnych pomiędzy podmioty. Wielkie znaczenie w dystrybucji dóbr i wartości ma budżet państwa. Ośrodkiem centralnym w jego kreacji jest władza państwowa. Władza polityczna staje się centralnym regulatorem i koordynatorem wyrażanych postanowień, a także czynnikiem godzącym sprzeczne potrzeby i interesy społeczne wielu podmiotów polityki. Narzędziem regulacji podziału różnych dóbr materialnych pozostaje prawo. Prawo służy do ustalenia reguł rozdziału dóbr i procedur wykonania decyzji. Procesy integracyjne zachodzące między państwami narzucają konieczność dostosowania regulacji krajowych do zasad wspólnot międzynarodowych. Wspólnotowe regulacje zachodzące między państwami narzucają konieczność dostosowania regulacji krajowych do zasad wspólnot międzynarodowych. Wspólnotowe regulacje ułatwiają stosunki między społecznościami poszczególnych krajów i przyczyniają się do zbliżania narodów.

Funkcja ochronna

Przejawia się w zapewnieniu zewnętrznego bezpieczeństwa systemu społecznego w otoczeniu międzynarodowym oraz bezpieczeństwa wewnętrznego, czyli trwałości systemowych reguł i mechanizmów gwarantujących m.in. stabilność pozycji podmiotu władzy politycznej. Realizacja funkcji ochronnej wynika z potrzeby zapewnienia bezpieczeństwa zbiorowości ludzkiej i indywidualnego jednostek ludzkich, osiąganego nawet kosztem poddania się dominacji nosicielom władzy politycznej. Funkcja ta spełniana jest głównie w interesie grup społecznych, albowiem zabezpiecza się porządek istniejący z woli tych grup.

Funkcja strukturotwórcza

Wiąże się z wytworzeniem socjopolitycznych podziałów w społeczeństwie oraz form organizacyjnych umożliwiających innym podmiotom udział w życiu politycznym, poprzez bezpośrednie lub pośrednie wpływanie na procesy decyzyjne w systemie politycznym. Sprawowanie władzy politycznej, rządzenie jest domeną wąskich grup społecznych. Władza zajmuje się dystrybucją dóbr, a szerszy lub węższy dostęp do nich stanowi podstawę do wydzielenia się grup społecznych.

  1. Pojęcie władzy politycznej i państwowej

Władza publiczna – sformalizowana władza grupy społecznej posługująca się przymusem w realizacji określonych zadań i celów. – realizowana np. przez państwo, przez Kościół.

Władza polityczna – wszelka zorganizowana władza w oparciu o przemoc, władza jednej grupy ludzi lub innych grup ludzi w warunkach społeczeństwa zróżnicowanego społecznie. Podobna generalnie do publicznej.

Cechy władzy politycznej – Zieliński :

- stosunki między ludźmi – wielkimi grupami społecznymi oparte na zachowaniu nadrzędności i podporządkowania.

- stosunki między grupami społecznymi uzewnętrzniają się w postaci podziału na rządzących i rządzonych

- władza bywa zorganizowana w formie zinstytucjonalizowanej oddzielnych organizacji

i organów oraz urzędów.

Władza państwowa – jest to władza wyodrębniona, specjalnie powołanego aparatu przemocy , na podstawie aktów normatywnych pańswa i działającego w ramach mu przyznanych pełnomocnictw (kompetencji). Władza państwowa stanowi najwęższy krąg znaczeniowy władzy.

Każda władza państwowa jest władzą polityczną, a każda władza państwowa i polityczna jest władzą w ogóle. – nie odwrotnie.

  1. Podziały i jedność władzy w państwie

Jednolitość władzy państwowej :

Przez wiele wieków jako monowładztwo monarsze, jednak generalnie może być też republikańska, może nawet dotyczyć demokracji (to niżej dotyczy demokracji)

Zasada jednolitości – suwerenem jest lud, który rządzi za pośrednictwem ciała przedstawicielskiego. Wszystko jest podporządkowane decyzji przestawiciela. Władzą stopnia pierwszego jest przedstawiciel, stopnia drugiego jego przedstawicielcstwo, stopień trzeci do administracja. – WERTYKALNA STRUKTURA WŁADZY PUBLICZNEJ – SUWEREN-PRZEDSTAWICIELE-POZOSTAŁE ORGANY PAŃSTWA – wszyscy realizują wolę suwerena. – Jean Jaques Rousseau, jakobini (jednolita władza na rok), ruchy socjalistyczne/komunistyczne.

Reżimy niedemokratyczne – połączenie władzy ustawodawczej i wykonawczej.

Idea podziału władzy – XVII w.

Podziałów może być bardzo wiele !!!, jest też podział włądzy np. na partie

Wersja rozwinięta – John Locke – „Dwa traktaty o rządzie”

Wersja bardziej rozpowszechniona – Monteskiusz – „O duchu praw”

Władza ze względu na podmiot – ustawodawcza (legislatura), wykonawcza (egzekutywa, sądownicza (judykatura) (Monteskiusz)

Trójpodział powstał dla wolności – niekoniecznie związany z demokracją, ma zabarwienie liberalne.

Władza oparta na zasadzie podziału i równowagi – wzajemnie się kontrolują.

W sensie funkcjonalnym : władza ustawodawcza – stanowienie prawa, władza wykonawcza – realizacji, sądownicza – sądzenie na podstawie obowiązującego prawa.

Musi być rozdział wykonawczej od ustawodawczej co zapobiega tyranii oraz niezależność sądowniczej.

Idea – Konstytucje USA, Polski, Francji.

USA – równowaga i hamowanie = separacja władzy – charakterystyczna dla systemu prezydenckiego.

Wersja modelowa Monteskiusza – współdziałanie władzy – podziałi i równowaga – charakterystyczne dla systemu półprezydenckiego i parlamentarnego.

Podział na różne podmioty przestał być adekwatny – różni ludzie pełnią fukcję, dzisiaj jest podział ze względu na funkcję – rozdział owych funckcji.

Winczorek dodaje , że we współczesnym państwie nie do końca się to sprawdza – są też inne instytucje władzy – np. NIK, RPO. Często władza jest ograniczona przez człony federacyjne (federacja) i samorządowe (unitarne). Można też mówić o politycznym podziale włądzy – relacje między rządzącymi i opozycją.

Podział pionowy – trójpodział.

Podział poziomy - + federacje/samorząd

Podział polityczny

Władza ustawodawcza niekoniecznie prawotwórcza , jest czasami ustawodastwo delegowane – niezwiązane z władzą ustawodawczą – np. Kościoły. Nie tylko związana z prawotwórstwem. Funkcja kreatywna – tworzą też inne organy władzy państwowej – np. powołują prezydenta. Funkcja kontrola – często nad władzą wykonawczą. Często władza ma przed nią odpowiedzialność parlamentarną oraz pełni ważną funkcję przy odpowiedzialności konstytucyjnej. Często też pełnią funkcję sądowniczą – np. Izba Lordów, czy Zgromadzenie Narodowe, które stawia w stan oskarżenia prezydenta.

Władza wykonawcza – może mieć model monistyczny (USA – prezydent szefem administracji federalnej i dualistyczny – rodzaje :

  1. dominacja głowy państwa nad rządem –
  2. równowaga - Polska
  3. dominacja rządu nad głową państwa - Niemcy

Zasadą jest też to, że rządowy pion jest często rozgałęziony – administracja itd. Do władzy wykonawczej wchodzą też siły zbrojne, czy też policja jawna i tajna . Państwa dawne przekształcały się często poprzez militaryzację w dyktaturę militarną – np. Prusy.

Władza sądownicza – uczestniczą często w parlamentarnym i poza parlamentarnym procesie prwaotwórstwa – np. Trybunały Konstytucyjne. Dzisiaj jest zazwyczaj sądownictwo różnych rodzajów i wieloszczeblowe.  Często obywatele uczestniczą w roztrzyganiu – np. ławnicy. Istnieją też sądy poza aparatem państwa – polubowne, arbitrażowe. Są też międzynarodowe organy sądowe.

  1. Legitymizacja władzy

Legitymizacja (dosłownie: upoważnienie do działania ) to (według Eugeniusza Zielińskiego ) "uprawnienie rządzących do podejmowania wiążących decyzji, przy równoczesnej aprobacie rządzonych".

Legitymizacja – proces

Legitymacja – stan

Delegitymizacja

Religitymizacja

  1. Koncepcje legitymizacji (Easton, Beetham, Weber)

Pojęcie legitymacji władzy zostało rozpowszechnione przez Maxa Webera – „Gospodarka i społeczeństwo” (koncepcja normatywna), który wyróżnił 3 jej źródła (w politologii określa się je mianem typologii władzy i panowania):

  1. legitymizacja władzy legalna – prawomocność wynika z bezosobowego porządku nadanego przez prawo, struktura społeczna : pan legalny (przełożony), urzędnicy (sztab biurokratyczny), reszta obywatele, gospodarka racjonalna i kapitalistyczna
  2. legitymizacja władzy tradycyjna - prawomocność – tradycja świętych obyczajów, struktura społeczna : osoba, która panuje, sztab administracyjny – sługi, osoby poddane, nieracjonalna gospodarka dla interesów panującego.
  3. legitymizacja władzy charyzmatyczna – prawomocność wynika z uznania charyzmy, struktura społeczna : przywódca, zwolennicy, gminy, gospodarka : obcość wobec gospodarki.

Jest krótkie panowanie (charyzmatyczna).

David Easton przedstawia bardziej empiryczne kryteria legitymizacji władzy: Wszystki trzy typy to pełna , lecz może być częściowa.

  1. legitymizacja władzy ideologiczna - opiera się na akceptacji głównych zasad organizacji społeczeństwa : panującym systemie wartości oraz ogólnie przyjętych sposobach interpretacji przyszłości;
  2. legitymizacja władzy strukturalna - to akceptacja norm reżimu politycznego wynikająca z przekonania o ich prawowitym i legalnym charakterze oraz wszystkich wynikających z nich norm prawnych oraz instytucji;
  3. legitymizacja władzy personalna - wynika z szacunku dla osób sprawujących władzę. Szczególnie pomocna jest ona w momencie stabilizacji zmian jakim podlega system.

David Beetham (połączenie normatywnej i empirycznej) wyróżnia z pojęcia legitymizacji władzy trzy elementy: (Muszą być wszystkie.)

  1. reguły - normy prawne i obyczajowe panujące w grupie społecznej . Ich zachowanie przy zdobywaniu i sprawowaniu władzy zapewnia jej legalność;
  2. przekonania - minimum wspólnych przekonań grup rządzących i rządzonych. Jeśli władza oparta o reguły znajduje oparcie również na poziomie przekonań, wtedy nadal jest legalna;
  3. zachowania - czyli czynne przyzwolenie ze strony grup podporządkowanych na bycie rządzonymi. Wyraża się to np. w udziale w wolnych wyborach, referendach, publicznych deklaracjach poparcia. Na tym poziomie istnieje pewność, że grupy podporządkowane identyfikują się z rządzącymi.

Inne legitymizacje :

Gabriel Almond i William Powel – większość musi zaakceptować.

Winczorek – społeczna, normatywna (z prawa – nie lubię Tuska, ale się zgadzam.)

  1. Charyzma

Charyzma ( gr. chárisma "dar") – termin zaczerpnięty z teologii , gdzie określał jednostki obdarowane łaską boską, “darem bożym”, obecnie rozumiany jest jako:

  1. Atrybut , osobista cecha jednostki, wyjątkowa jakość jej przypisywana, coś, co ktoś posiada lub jest w to wyposażony. Charyzmę utożsamia się z wszelkiego rodzaju osobistymi cechami jednostki, które czynią ją wyjątkową na tle reszty społeczności .
  2. Relacja między liderem a jego zwolennikami, czyli wpływ, jaki ma ten pierwszy na drugich. Jest to zdolność lidera do wywierania bardzo wyraźnego wpływu na normatywną orientację innych członków wspólnoty . W efekcie ukształtowania się tej relacji powinny ulec transformacji wartości czy też przekonania akceptowane przez zwolenników, a nie tylko ich zachowania. Lider zostaje uznany za charyzmatycznego, gdyż po pierwsze, ma określoną misję do wypełnienia, a po drugie, w sposób spontaniczny zostają uznane przez zwolenników jego wyjątkowe cechy , zdolności czy właściwości. Uznanie to opiera się na irracjonalnych odczuciach i emocjach, dla których punktem odniesienia są cechy czy zdolności lidera postrzegane na podobieństwo boskiego stygmatu .

Termin charyzma jest używany w odniesieniu do lidera i cech, w jakie został on wyposażony czy które posiada, nie nawiązując do celów, do jakich on zmierza, czy motywów, jakimi się kieruje. Władza lidera nie jest ograniczona normami prawnymi, opiera się na jego autorytecie , a wsparta jest wąską grupą ludzi osobiście przez lidera wybranych.

Konkretne znaczenie terminowi charyzma, a właściwie panowaniu charyzmatycznemu nadał socjolog niemiecki Max Weber . Stwierdził on, iż istnieją trzy typy panowania : tradycyjne, legalne, charyzmatyczne . Te ostatnie cechuje się niestabilnością. Ma ono charakter przejściowy i niejednokrotnie pozostaje wytworem zmian społecznych o charakterze rewolucyjnym. Z czasem może nastąpić zjawisko „spowszednienia” charyzmy i przekształcenia się panowania charyzmatycznego w jeden z dwóch pozostałych typów panowania.

„Stan kolektywnego zagrożenia” sprzyja pojawieniu się przywództwa charyzmatycznego. Psychologiczny stan społeczeństwa jako całości staje się kluczem do zrozumienia mechanizmu tego procesu, którego widocznym efektem jest pojawienie się nowego katalogu wartości czy nowych form kolektywnej identyfikacji. Władza oparta na charyzmie ma tendencję stawania się niedemokratyczną, gdyż liderzy żądają uznania swych właściwości i wcale nie muszą reprezentować interesów czy opinii swych zwolenników. Ten typ władzy ma charakter przejściowy i personalny. Z reguły trudno znaleźć następcę dla charyzmatycznego lidera i w efekcie następuje powrót do zwykłego, zinstytucjonalizowanego stylu kierowania społecznością.

W nauce o polityce często używane jest pojęcie charyzmy sytuacyjnej . Nie ma ona nic wspólnego z mesjanistycznymi właściwościami liderów charyzmatycznych, choć może wywołać charyzmatyczną reakcję. W tym przypadku na plan pierwszy przy ocenie lidera wysuwają się cele oraz motywy, jakimi się kieruje, a nie jego cechy osobowościowe. Społeczeństwa, które znalazły się w sytuacji kryzysowej , są szczególnie skłonne do postrzegania lidera politycznego jako osoby o niespotykanych kwalifikacjach. Lojalność wynika z faktu oferowania przez niego programu ocalenia społecznego czy nowej wizji społeczeństwa. Tego typu charyzma była istotnym elementem stylu kierowania państwem w przypadku Konrada Adenauera w Niemczech , de Gaulle'a we Francji czy A. de Gasperiego we Włoszech

10) Zmiana w dziejach państwa :

Najbardziej głębokie przemiany – rewolucja społeczna – „gruntowna przebudowa społeczeństwa”. Jest to przejście do kolejnego typu państwa – wyższy stopień rozwoju. Reforma to łagodna zmiana w tym samym typie społeczeństwa. Jest ważna dla normalnego funkcjonowania, a nie jak rewolucja dla zmiany. Transformacja ustrojowa – reformy rządów przez naciski społeczne. Transformacja to gruntowna przebudowa społeczeństwa po jakimś nieudanym systemie np. autorytarnym socjalizmie.

a) Rewolucja :

- w szerokim ujęciu : długotrwały i dynamiczny proces jakościowej zmiany (transformacji) systemu społecznego, rozumianej w kategoriach postępu społecznego, czyli zwiększenia rzeczywistego zakresu wolności, równości i sprawiedliwości społecznej.

- w węższym ujęciu mówimy o r.politycznej, czyli gwałtownym przejęciu władzy w państwie (systemie politycznym) przez podmiot dotychczas jej pozbawiony, które najczęściej zachodzi w drodze walki zbrojnej i uruchamia głębokie zmiany w społeczno-ekonomicznej strukturze danego społeczeństwa.

Wg. Huntingtona : rewolucja to szybka, fundamentalna i gwałtowna zmiana dominujących wartości i mitów społeczeństwa, instytucji politycznych, struktury społecznej, przywództwa, a także działalności i polityki rządu. Rewolucję należy zatem oddzielić od insurekcji, rebelii, rewolty, zamchów i wojen o niepodległość.

Występuje rewolucja społeczna i rewolucja polityczna , które obejmują pewien odmienny dla siebie proces.

Rewolucja społeczna (transformacja) – przejście od jednej formacji społeczno-ekonomicznej do drugiej. Jest to proces długotrwały, dynamiczny, obejmujący wiele przeobrażeń. Takie przeobrażenia są naturalne, a nie patologiczne. Prowadzi do postępu społecznego – zwiększenia zakresu wolności, równości i sprawiedliwości.

Rewolucja polityczna (szczytowy okres rewolucji społecznej, część rewolucji społecznej) gwałtowne przejęcie włądzy w państwie przez podmiot dotychczas władzy pozbawiony. Najczęściej w wyniku walki zbrojnej – uruchamia też ogromne zmiany w społeczeństwie. Huntington : szybka, fundamentalna, gwałtowna zmiana dominujących wartości i mitów społeczeństwa, instytucji politycznych, struktury społecznej, przywództwa, a także działalności i polityki rządu.

Rewolucja społeczna i polityczna – rozpatrywane razem, nieoddzielne.

Peter Calvert – koncepcja rewolucji :

  1. polityczne kierownictwo ulega dyskredytacji w oczach ludności
  2. dochodzi do zmiany rządu poprzez użycie siły zbrojnej lub przez samą groźbę jej użycia
  3. przedstawienie spójnego programu zmian w instytucjach politycznych lub społecznych państwach
  4. stworzenie mitu politycznego, który nadaje nowemu przywództwu status legalnego rządu

Przyczyny rewolucji :

a) obiektywne  - skumulowanie sprzeczności i konflikty społeczne związane z funkcjonowaniem systemu społecznego, z zwłaszcza ze sposobami i efektami sprawowania władzy politycznej w zakresie dystrybucji dóbr.

b) subiektywne – świadomość grup poszkodowanych, dotycząca niesprawiedliwego podziału dóbr wraz z występowaniem deprywacji w warunkach grożącego lub rzeczywistego spadku poziomu zaspokajania potrzeb ludzi.

Rewolucja to :

  1. Sytuacja rewolucyjna
  2. Moment rewolucyjny
  3. Rezultat rewolucyjny

Sytuacja rewolucyjna – koncepcje :

Lew Trocki: cechą charakterystyczną sytuacji rewolucyjnej jest istnienie dwóch bloków władzy. Dany blok składa się z pojedynczej klasy.

Barrington Moore: eliminacja nieścisłości w koncepcji Trockiego: zamiast pojedynczej klasy istnieje koalicja klas.

Peter Aman: eliminacja kolejnej nieścisłości w koncepcji Trockiego: rewolucja zaczyna się wtedy, gdy wyłania się więcej niż jeden blok władzy, natomiast kończy, gdy pozostaje tylko jeden blok władzy.

Sytuacja rewolucyjna – opis :

Cechą charakterystyczną sytuacji rewolucyjnej jest wielowładza.

Sytuacja rewolucyjna zaczyna się, gdy rząd staje się celem konkurencyjnych roszczeń ze strony co najmniej dwóch różnych organizmów politycznych.

Kończy się w momencie, gdy pojedynczy organizm uzyskuje kontrolę nad rządem.

Moment rewolucyjny – opis :

Nadchodzi wtedy, gdy obywatele zetkną się z działaniami rządu sprzecznymi ze swymi oczekiwaniami i utworzą alternatywny organizm polityczny, twierdzący, że to on jest rządem, zaś ludzie, którzy byli podporządkowani wcześniejszemu rządowi, staną się posłuszni alternatywnemu organizmowi.

Rezultat rewolucyjny :

Następstwa rewolucji wynikające z definicji Huntingtona:

  1. Szybka, fundamentalna i gwałtowna zmiana dominujących wartości i mitów społeczeństwa, instytucji politycznych, struktury społecznej, przywództwa oraz działalności i polityki rządu.

Następstwa wynikające z definicji rewolucji wg Calverta:

  1. Przejęcie władzy przez nową grupę, program zmian, zaistnienie mitu legitymizującego przejecie władzy

Rezultat rewolucyjny wg Charlesa Tilly:

  1. Wymiana jednej grupy posiadającej władzę na inną

Modele rzeczywistości rewolucyjnej :

Poprzedni rysunek precyzuje jedynie kwestie teoretyczne. W rzeczywistości rewolucja zachodzi w przypadku określonych kombinacji rezultatów i sytuacji. Istnieją trzy modele możliwości i niemożliwości:

  1. syndykalistyczny
  2. marksistowski
  3. brintonowski

Model syndykalistyczny :

Im większy zasięg sytuacji rewolucyjnej, tym większy rezultat rewolucyjny

Sytuacja rewolucyjna warunkuje powstanie rezultatu rewolucyjnego

Stopień wymiany władzy jest zależny od stopnia podziału

Model marksistowski :

Kluczowa rola sytuacji rewolucyjnej

Przejęcia władzy poprzez rewolucję możliwe tylko wtedy, gdy sytuacja rewolucyjna jest rozwinięta

Model brintonowski :

  1. Przeciwne stanowisko niż w modelu marksistowskim
  2. Rozwój sytuacji rewolucyjnej powoduje mniejszy rezultat rewolucyjny

Sytuacje i rezultaty w różnych modelach transferu władzy :

Podmioty rewolucji : masy społeczne, grupy społeczne, partie (często nielegalne), elity rewolucyjne, rządy rewolucyjne.

Przebieg rewolucji :

a) pierwsza faza – działania dla zdobycia władzy – walka lub wybory, celem jest wprowadzenie zmian, które przekształcą instytucja i aparat panstwowy.

b) druga faza – wprowadzenie i utrwalenie zmian w sferach : ekonomicznej, socjalnej, kulturowej. Zmianą towarzyszy przemoc – zależna od oporu poprzednich i sposobów nowych. Rezultat zderzenia tych czynników to :

- eskalacja działań – terror przy wprowadzaniu zmian itd.

- osłabienie tempa i głębokości rewolucyjnych przemian – walki wewnętrzna wśród nowych, bądź znaczący opór poprzednich – rewolucja kończy się : zwycięstwem, klęską, kompromisem.

Klasyfikacja rewolucji :

- rewolucje feudalne – konflikt między siłami wytwórczymi a stosunkami produkcyjnymi, których trzonem była własność właścicieli niewolników. Obaliły panowanie właścicieli niewolników. Utorowały drogę feudalizmowi – w którym ucisk był mniej dotkliwy. Demokracje wojskowe germańskie i słowiańskie stały się kierownikami walk. W powstałym państwie rządzili panowie feudalni i rycerstwo. Stosunki : wasal-senior.

- rewolucje burżuazyjne – konflikt między siłami wytwórczymi a posiadaczami feudalnymi. Najpierw buntu chłopskie, potem burżuazja. Kapitalizm wyrzucił na piedestał burżuazję, która miała środki produkcji, nowinki techniczne itd. Sojusznicy to chłopstwo i plebs. Powstały państwa kapitalistyczne.

- rewolucja socjalistyczne – siły wytwórcze rozwijające się w ramach kapitalistycznych stosunków produkcji na pewnym etapie nie mogły być racjonalnie wykorzystane. Wojny niosły spustoszenie i biedę – Rosja. Przejęcie władzy przez klasę wyzyskiwanych. Gospoadrka centralnie planowana przez państwa, dyktatura proletariatu.

Rodzaje rewolucji :

- kryterium historyczne : husycka – Czechy / purytańska – Anglia / niepodległościowa – Ameryka / burżuacyjna – Francja / bolszewicka – Rosja / narodowa – Turcja / komunistyczna – Chiny

- kryterium celu : personalne – obalenie panującego / konstytucyjne / socjalne / religijne / gospodarcze

- kryterium sił rewolucyjnych : wojskowe / parlamentarne / masowe

- kryterium paradygmatu charakteryzującego dany typ : żakerie, rebelie, rewolucje jakobińsko-komunistyczne, spiskowe zamachy stanu, masowe, zbrojne, insurekcje (powstania)

- kryteria klasowe (Ehrlich) – w okresie socjalizmu – niewolnicze/antyfeudalne/proletariackie

Teorie rewolucji – Sztompka :

  1. Behawioralna – ludzie wracają do stanu pierwotnego, rewolucja dla pod. potrzeb.
  2. Psychologiczna – „relatywna deprywacja” – napięcie społeczne. Różnica między tym do czego dążą, a tym co mają.
  3. Strukturalna – koflikt między klasami, konflikt interesów.
  4. Polityczna – zjawisko ściśle polityczne. To sposób uprawiania polityki i walka między nimi.

Dlaczego władza nie broni się : traci władzę nad apratem przemocy, jest osłabiona po wojnie, jest presja międzynarodowa.

Karol Marks – „Filozowofie dotąd interpretowali świat, a trzeba świat zmieniać”

Rozwój procesu rewolucji – Gorrow :

1. Niepokój społeczny

2. Niepokój intelektualistów = ideologia

3. Powstanie organizacji na bazie ideologii.

4. Wybuch rewolucji.

5. Władza sprawowana przez grupy umiarkowane.

6. Mobilizacja grup skrajnych w celu obrony rewolucji.

7. Przejęcie władzy przez ekstremistów i terror.

8. Opadnięcie terroru – nowy porządek lub powrót do starego.

Rozwój procesu rewolucji – Sztompka :

1. Sytuacja rewolucyjna.

2. Świadomość rewolucyjna.

3. Reakcja obronna.

4. Paraliż państwa.

5. Mobilizacja rewolucyjna.

6. Rewolucyjny miesiąc miodowy.

7. Demobilizacja mas.

8. Władza umiarkowanych reformatorów.

9. Władza radykałów i terror porewolucyjny.

10. Rekonwalescencja po „rewolucyjnej gorączce”.

Podział – etapy końcowe rewolucji (Wiatr) :

1. Stabilizacja zdobyczy rewolucji i władzy ukształtowanej w jej wyniku.

2. Częściowe cofnięcie się rewolucji, częściowe pozostawienie jej ideałów.

3.Dyktatura militarna, jako równowaga między różnymi ugrupowaniami obozu rewolucyjnego.

4.Restauracja pełna lub częściowa starego porządku.

Etyczne aspekty Mazurkiewicza :

  1. Pytanie o słuszną przeczynę.
  2. Konieczność wyczerpania pokojowych metod
  3. Zasada proporcjonalności.
  4. Pytanie o szane powodzenia.

Przesłanki rewolucji :

  1. Osłabienie państwa.
  2. Zmiana rządu przez siłę lub groźbę jej użycia
  3. Zmiany
  4. Mit polityczny, która ma legitymizować rząd.

b) Reforma

Reforma zmiana w danym systemie społecznym, nie oznaczająca radykalnego i jakościowego przekształcenia tego systemu, zwłaszcza zmian społeczno-ekonomicznych lub politycznych, socjalnych nie naruszając podstaw istniejącego ładu. Przebiega spokojnie, zwykle długotrwale. Jest zmianą bez przemocy, fragmentaryczną.

Dwa znaczenia :

- legitymistyczne – przeobrażenie dokonuje się zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym – jeśli nie narusza legalności jest reformą.

- behawioralne – roztrzygająca jest treść przeobrażenia – jest to każda przemiana, która nie zmienia klasowego charakteru władzy państwowej, niezależnie od tego w jakiej dokonuje się formie.

Źródła reformy :

- niska efektywność systemu społecznego i politycznego, sprawiająca niezadowolenie społeczne ludzi

- pojawienie się ze strony różnych grup społecznych żądań zmian sposobu i podziału różnych dóbr

- formułowanie postulatów wprowadzenia zmian wewnątrz elity politycznej

- zwiększenie się konfliktów i napięć społecznych negujących istniejący ład społęczny

- przenikanie wzorców i potrzeb regulacji z otoczenia międzynarodowego

Charakter reformy :

- adaptacyjny – dostosowanie instytucji życia publicznego do zmieniającego się otoczenia

- regulacyjny czy innowacyjny – znaczenie porządkujące i ukierunkowujące, stymulujące bądź hamujące przemiany, a także wprowadzające rozwiązania zwiększające efektywność.

Rodzaj reform :

  1. geneza : prewencyjne – inicjatywa rządzących, wymuszone – inicjatywa spo.
  2. podmiot : wprowadzone odgórnie przez władzę, oddolnie przez spo.
  3. przedmiot : polityczne, gospodarcze, socjalne, oświatowe, administracyjne
  4. adresat : do całego spo., do grup spo.
  5. skutki : regulacyjny, adaptacyjny, innowacyjny / częściowo rozładowujące napięcia rewolucyjne / wsteczne, stabilizujące i postępowe / osłabiające, stabilizujące, wzmacniające przewagę interesów

c) Transformacja

Termin nowy – głównie w odniesieniu do byłego bloku wschodniego. Przemiany od socjalizmu do gospodarki wolnorynkowej i systemu liberalno-demokratycznego.

Transformacja systemowa – przeobrażenia o charakterze globalnym.

Transformacja ustrojowa – przeobrażenia związane z panstwem.

Głównym sensem transformacji systemowej w krajach Europy Środkowo-Wschodniej jest ich dostosowanie do wzorców cywilizacji dominującej. To właśnie jest uzasadnienie dwóch podstawowych linii tej transformacji :

a) wprowadzenie ekonomicznego systemu rynkowego

b) ustanowienie porządku demokratycznego

Transformacja ustrojowa – przemiany :

- model władzy politycznej – rząd Mazowieckiego, wybory 1989

- model systemu partyjnego - pluralizm

- powstanie elit politycznych – zerwanie z partią

- sposób wyłaniania organów władzy publicznej – rywalizacyjne i cykliczne wybory

- zmiana podmioty sprawowania władzy publicznej – rząd itd., a nie partia

d) Zamach stanu (coup d’etat) – jest to rodzaj przewrotu politycznego, czyli gwałtownej zmiany politycznej dokonanej przez ludzi z aparatu władzy lub samych panujących. W przeciwieństwie do puczu nie organizują go awanturnicy, ale osoby, które są zdolne do przejęcia władzy. Ma często prawicowy charakter, a organizatorzy odwołują się np. do zagrożenia obywateli itd. Organizatorzy zamachu demonstrują poparcie przez armię. Wojskowi przejmują dla nich władzę, po czym ją oddają mówiąc, iż cel został osiągnięty – Grecja – „czarni generałowie”, Peru, Urugwaj. Zamach stanu obalił władze np. Valasco w Urugwaju, Pinocheta w Chile. Słynny jest też „przewrót majowy” Piłsudskiego.

Pronunciamiento – charakterystyczne dla Hiszpanii i Ameryki Łac. – armia i przejmuje gennerał (całość armii)

Typy zamachów stanu – Huntington :

1. Rządowy.

2. Reformistyczny.

3. Rewolucyjny.

Udany zamach stanu : zamachowcy muszą zająć ośrodki przepływu informacji, wtedy przejęcie ośrodków władzy.

Z Heywooda – nie wiadomo po co to ;/ :

Najczęściej są wojskowe – wojsko przejmuje władzę lub ustanawia swojego człowieka jako władzę cywilną.

Wojskowe zamachy stanu – głównie państwa rozwijające się :

- gospodarcze zacofanie – większość krajów kolonialnych

- utrata legitymizacji politycznej przez cywili - Nigeria

- konflikt między wojskiem i rządem - Afganistan

- sprzyjająca sytuacja międzynarodowa – ZSRR - 1991

e) Pucz - jest to rodzaj przewrotu politycznego, czyli gwałtownej zmiany politycznej dokonanej przez ludzi, którzy mają duże ambicje polityczne, ale stali dotąd z dala od władzy. Wydaje się mniej poważny niż zamach stanu :

- charakter spiskowców – grupa poza kręgiem rządzących

- zasoby polityczne i materialne – stąd często jest tylko usiłowaniem

- zaprowonowanie roztrzygnięcia konfliktu – negatywne motywacje, bez wizji

Często pucz przygotowuje grunt pod przejęcie władzy przez „właściwych”.

Przykłady : Pucz Kappa-Luttwitza – 1920, Hitler – 1923, Pucz Janajewa – Rosja 1991

f) Rewolta – cechuje się brakiem realnego projektu rewolucyjnego. Występuje zazwyczaj w obronie istniejącego porzadku zagrożonego przez samowolę władzy lub jej poszczególnych eksponentów. Cechuje się żywiołowością i brakiem zorganizowania. Może przybierać charakter epidemizcny i ograniczać się do walki o cele bliskie, lokalne.

Z Heywooda – małe odniesienie do tematu ;/ :

Cztery cechy armii :

- monopol na broń i znacząca siła wywierania przymusu

- silnie zorganizowane i zdyscyplinowane

- odrębna kultura i zestaw wartości

- instytucja ponad polityką, bo zapewnie bezpieczeństwa i integralność państwa

Role armii :

- narzędzie wojenne – cele obronne i ofensywne

- gwarant politycznego porządku i stabilności – klęski żywiołowe, ale też zamieszki

- grupa interesu – ma wiedzę techniczno-specjalistyczną, jest reprezentowana w kluczowych instytucjach politycznych, ma korzyść z tego, że jest gwarantem bezpieczeństwa

- alternatywa dla władzy cywilnej

Junta – zbiorowy rząd wojskowy – Ameryka Łacińska, przewaga jednego człowiek to : dyktatura wojskowa – Jeorjos Papadopulos, Augusto Pinochet, mogą upaść lub zostać obaleni

Metody nadzoru armii :

- Samuel Huntington – subiektywne – wpajanie armii jej wartości, armia jest systematycznie upolityczniana – usunięcie niewygodnych ZSRR czy propaganda – SS w Niemczech czy w Iraku (partia Bass – uwolnienie od imperializmu i syjonizmu – ataki na Iran i Kuwejt), przenikanie się wojskowych i polityków w różnych instytucjach – wojskowi wiernymi członkami i działaczami partii - Chiny i obiektywne – wyraźny podział między politycznymi i wosjkowymi rolami i zadaniami : wojsko podlega władzy cywilnej, decyzje nawet wojskowe należą do polityków, neutralność polityczna armii – wierna każdemu (dotyczy państw zachodnich, liberalno-demokratycznych)

- Eric Nordlinger – liberalne = obiektywne i penetracyjne = subiektywne

Policja – trzy podejścia do ochrony policyjnej :

- liberalne – ochrona obywateli przed nimi samymi

- konserwatywna – utrzymanie władzy państwa

- radykalna – narzędzie ucisku państwa

Style policji :

- współpraca z ludźmi – Anglia, Japonia

- służba antyprzestępcza  - totalitarne i autorytarne ale także demikratyczne

Główną rolą policji jest egzekwowanie prawa kryminalnego i utrzymanie porządku cywilnego. Niemniej jednak siły policyjne mogą posiadać charakter polityczny, jeśli do głosu dochodzą np. uprzedzenia społeczne, jeśli są wykorzystywane w przypadku niepokojów społecznych lub sporów politycznych, także jeśli istnieje państwo policyjne, w którym policja przekształcona w prywatną armię, służącą jedynie interesom elity rządzącej.

Kontrola policji opiera się na właściwej równowadze między odpowiedzialnością i upolitycznieniem, co z kolei zależy od tego, czy pod względem organizacyjnym siły policyjne są scentralizowane czy zdecentralizowane. Zdecentalizowana policja posiada zdrową niezależność od rządu centralnego oraz w znaczynm stopniu wychodzi naprzeciw potrzebom lokalnym. Jednak centralizacja sprzyja osiągnięciu celów rządu państwowego oraz zapewnia perspektywę większej wydajności administracyjnej i zwiększonej skuteczności policyjnej.

Współpraca

Wczytywanie...