Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

Taktyka 2010


Podgląd

Taktyka 2010 druk.doc

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):
WSTĘP

SPIS TREŚCI

WPROWADZENIE 5

Rozdział 1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 8

1.1.TAKTYKA OGÓŁNA W TEORII I KLASYFIKACJI 8

1.2.ZASADY TAKTYKI 14

1.3.CZYNNIKI WALKI ZBROJNEJ NA POZIOMIE TAKTYCZNYM 18

1.4.TWORZENIE ZGRUPOWAŃ BOJOWYCH 23

1.4.1.DOŚWIADCZENIA NARODOWE 30

1.4.2.ZASADY TWORZENIA 43

1.4.3.WARIANTY TAKTYCZNYCH GRUP BOJOWYCH 49

Rozdział 2.ZASADNICZE (BOJOWE) DZIAŁANIA TAKTYCZNE 62

2.1.OBRONA 62

2.1.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 62

2.1.2.PROWADZENIE OBRONY 85

2.1.3.DZIAŁANIA W OKRĄŻENIU 100

2.2.NATARCIE 145

2.2.1.OGÓLNE ZAŁOŻENIA NATARCIA 145

2.2.2.PROWADZENIE NATARCIA 191

2.2.3.FORSOWANIE 254

2.3.DZIAŁANIA OPÓŹNIAJĄCE 264

2.3.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 264

2.3.2.PROWADZENIE DZIAŁAŃ 269

2.4.ETAPY POŚREDNIE W DZIAŁANIACH 277

2.4.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 277

2.4.2.MARSZ ZBLIŻANIA 291

2.4.3.BÓJ SPOTKANIOWY 301

2.4.4.DZIAŁANIA NA POŁĄCZENIE 308

2.4.5.WYCOFANIE 319

2.4.6.LUZOWANIE WOJSK 326

Rozdział 3.DZIAŁANIA INNE NIŻ WOJNA (DZIAŁANIA STABILIZACYJNE I WSPARCIA POKOJU) 334

3.1.DZIAŁANIA STABILIZACYJNE 334

3.2.DZIAŁANIA WSPARCIA POKOJU 354

Rozdział 4.DZIAŁANIA ASYMETRYCZNE 383

4.1.DZIAŁANIA NIEREGULARNE 386

4.1.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 386

4.1.2.PROWADZENIE 391

4.2.DZIAŁANIA SPECJALNE 399

4.2.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 399

4.2.2.PROWADZENIE 404

4.3.DZIAŁANIA PRZECIWDYWERSYJNE 409

4.3.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 409

4.3.2.PROWADZENIE 414

Rozdział 5.TAKTYCZNE DZIAŁANIA PRZYGOTOWAWCZE 417

5.1.PRZEMIESZCZENIE WOJSK 417

5.1.1.MARSZ 417

5.1.2.ORGANIZOWANIE MARSZU 422

Dn 431

5.1.3.PROWADZENIE MARSZU 443

5.2.TRANSPORTY 447

5.2.1.TRANSPORT KOLEJOWY 447

5.2.2.TRANSPORT LOTNICZY 451

5.2.3.TRANSPORT MORSKI 451

5.3. ROZMIESZCZENIE 452

5.3.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 452

5.3.2.ZAJMOWANIE REJONÓW 453

5.3.3.PRZEBYWANIE WOJSK W REJONACH 454

5.4.OSIĄGANIE I ODTWARZANIE ZDOLNOŚCI 457

Rozdział 6.DZIAŁANIE W SPECYFICZNYCH ŚRODOWISKACH WALKI 462

6.1.DZIAŁANIE W TERENIE ZURBANIZOWANYM 464

6.2.DZIAŁANIA W TERENIE LESISTYM 470

6.3. DZIAŁANIA W GÓRACH 473

6.4.DZIAŁANIA W WARUNKACH OGRANICZONEJ WIDOCZNOŚCI 477

6.5.DZIAŁANIA PUSTYNNE I W WARUNKACH EKSTREMALNIE GORĄCYCH 485

6.6.DZIAŁANIA W WARUNKACH NISKICH TEMPERATUR 488

Rozdział 7.DZIAŁANIA TAKTYCZNE W WYMIARZE LĄDOWO-POWIETRZNYM I LĄDOWO-MORSKIM 495

7.1.DZIAŁANIA AEROMOBILNE 495

7.1.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 496

7.1.2.PROWADZENIE DZIAŁAŃ 500

7.2.DZIAŁANIA POWIETRZNODESANTOWE 511

7.2.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 513

7.2.2.PROWADZANIE DZIAŁAŃ 516

7.3.OBRONA WYBRZEŻA 521

7.3.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 521

7.3.2.PROWADZANIE DZIAŁAŃ 523

7.4.DZIAŁANIA DESANTOWE Z MORZA 528

7.4.1.ZAŁOŻENIA OGÓLNE 528

7.4.2.PROWADZANIE DZIAŁAŃ 531

ZAKOŃCZENIE 537

SPIS RYSUNKÓW 540

SPIS TABEL 542

SPIS LITERATURY 543



WPROWADZENIE


Niniejszy Podręcznik zawiera wiedzę taktyczną mieszczącą się w zakresie taktyki wojsk lądowych. Jest on przeznaczony dla studentów i słuchaczy Akademii Obrony Narodowej oraz dowódców i oficerów sztabu zajmujących się profesjonalnie taktyką. Treści Podręcznika stanowią zbiór i wykładnię obecnie aktualnych zagadnień taktycznych przedstawionych zgodnie z zaprojektowaną
i opracowaną strukturą wiedzy obejmującą taktykę wojsk lądowych.

Zapotrzebowanie na to wydawnictwo narastało wraz z dynamicznymi zmianami wynikającymi głównie z naszego funkcjonowania w strukturach NATO oraz przeobrażeń w narodowej specyfice doskonalenia taktyki.

Uznano w nim nadrzędność postanowień Regulaminu działań wojsk lądowych (wyd. 2008) oraz wykorzystano treści różnych opracowań i publikacji o tematyce taktycznej.

Prace nad Podręcznikiem poprzedziły zamierzenia o charakterze naukowym.
W 2005 roku odbyła się konferencja na temat Taktyka we współczesnej sztuce wojennej, a w listopadzie 2006 r. na temat Siły zadaniowe w działaniach taktycznych. Uzyskane rezultaty badawcze opublikowane w pracach naukowo - badawczych, zostały twórczo wykorzystane w projektowaniu i prezentacji postanowień Podręcznika.

Podczas prac nad treściami Podręcznika uwzględniano doświadczenia
z odbywanych ostatnio ćwiczeń w wojskach i przez Akademię Obrony Narodowej.

Oddany do rąk Czytelników Podręcznik „TAKTYKA WOJSK LĄDOWYCH” mógł powstać dzięki wsparciu wielu pracowników naukowo – dydaktycznych Instytutu Wojsk Lądowych.

Dziękujemy wszystkim tym, którzy przyczynili się do opracowania
i wydania niniejszego Podręcznika.



    1. ZAŁOŻENIA OGÓLNE

      1. TAKTYKA OGÓŁNA W TEORII I KLASYFIKACJI


Rozważania na temat taktyki należy rozpocząć od zdefiniowania podstawowych pojęć oraz określenia jej miejsca w sztuce wojennej. Pozwoli to na usystematyzowanie kolejnych treści prezentowanych w niniejszym rozdziale.

Taktyka jest składową sztuki wojennej zajmującą w jej trzech poziomach miejsce najniższe, po strategii i sztuce operacyjnej. Jednocześnie taktyka jest najstarszą składową tej sztuki.

Taktyka definiowana jest jako część sztuki wojennej, specjalność obejmująca teorię i praktykę przygotowania i prowadzenia działań przez pododdziały, oddziały i związki taktyczne jednego lub kilku rodzajów wojsk, ze składu różnych rodzajów sił zbrojnych.1 Obejmuje ona taktykę rodzajów Sił Zbrojnych (wojsk lądowych, sił powietrznych, marynarki wojennej oraz sił specjalnych) zajmującą się przygotowaniem i prowadzeniem działań taktycznych.

Taktykę postrzega się również jako sztukę. Bardzo obrazowo przedstawił
to prof. Michał Huzarski, cytując za Kazimierzem Nożko
…ze względu na cele
i wykonywane zadania bojowe, taktykę, zwłaszcza ogólną można określić jako sztukę, której opanowanie i umiejętne stosowanie przez dowódców i oficerów sztabu pozwala im na racjonalne wykorzystanie potencjału bojowego do utworzenia przewagi nad przeciwnikiem, zwłaszcza w określonym miejscu i czasie, do osiągnięcia celu walki przy minimalnych stratach własnych
2.

Taktyka ogólna łącząc w sobie teorię i praktyką prowadzenia działań oraz koordynację działań taktycznych rodzajów wojsk stanowi wskutek sprzężenia zwrotnego istotny element wpływający na powodzenie działań wojsk lądowych
na najniższym poziomie sztuki wojennej.

Teoria taktyki definiowana jest jako zbiór usystematyzowanych twierdzeń
i tez określających praktycznie potwierdzone sposoby prowadzenia walki.
Jest
to swoista mądrość taktyczna zgromadzona przez lata. Zalicza się do niej zasady sztuki wojennej, czynniki walki zbrojnej oraz aparat pojęciowy.

Praktyka taktyki to z kolei zamierzone działania wojsk na poziomie taktycznym. Dzieli się ona na wojenną praktykę taktyki wynikającą z udziału
w działaniach bojowych ora pokojową, definiowaną również jako szkoleniowa. Praktyka i teoria taktyki mają na siebie bezpośredni wpływ i występują między nimi wzajemne zależności
3.

Z punktu widzenia sił lądowych, najistotniejsza wydaje się być taktyka wojsk lądowych, która posiada również swój wewnętrzny podział na taktykę ogólną i taktykę rodzajów wojsk, które w swoich założeniach obejmują teorię i praktykę przygotowania i prowadzenia działań taktycznych przez pododdziały, oddziały oraz związki taktyczne wojsk lądowych.

Taktyka ogólna wojsk lądowych dotyczy teoretycznych podstaw taktyki, skupia się na teorii i praktyce przygotowania i prowadzenia działań taktycznych przez pododdziały, oddziały oraz związki taktyczne, taktyce działań w różnych sytuacjach współczesnego pola walki jak również koordynacji działań rodzajów wojsk na poziomie taktycznym.

Z kolei taktyka rodzajów wojsk dotyczy teorii oraz praktyki przygotowania
i prowadzenia działań taktycznych przez pododdziały i oddziały specjalistyczne wojsk lądowych. Zatem przedmiotem badań taktyki wojsk lądowych są działania taktyczne4, definiowane jako wszelkie działania wojsk w skali taktycznej, rozstrzygane poprzez walki i boje. W kontekście znaczenia i charakteru, działania te dzielą się na:

  • zasadnicze;

  • asymetryczne;

  • przygotowawcze.

Działania zasadnicze dzielą się na:

  • bojowe;

  • stabilizacyjne;

  • wsparcia pokoju.

Taki podział działań zasadniczych jest odzwierciedleniem szerokiego spectrum zadań realizowanych przez wojska lądowe w kraju i poza jego granicami.

Swoistym novum są działania asymetryczne. Usytuowanie
ich w prezentowanym podziale nie jest modą lecz koniecznością a składają się na nie działania:

  • specjalne;

  • antyterrorystyczne;

  • przeciwdywersyjne;

  • nieregularne,

które występowały w sztuce wojennej od dawna. Użycie określenia asymetrii doskonale pasuje do sposobów działania ogólnie przyjmowanych za nieszablonowe
i nieklasyczne.

Niejako prowadzone na korzyść działań zasadniczych i asymetrycznych
są przedsięwzięcia realizowane w ramach działań przygotowawczych. Zaliczamy do nich:

  • osiąganie zdolności;

  • przemieszczenie;

  • rozmieszczanie;

  • odtwarzanie zdolności5.

Na uwagę zasługuję umieszczenie w tym zestawie osiągania i odtwarzania zdolności, które w niektórych opracowaniach przedstawiane są jako zasada sztuki wojennej, szczególnie w dobie stosowania na masową skalę broni jądrowej. Współcześnie stwierdzenie to uległo przewartościowaniu, bowiem są to typowe czynności odnoszące się do przygotowania i prowadzenia walki.

Precyzyjne zdefiniowanie powyższych działań jest treścią kolejnych rozdziałów opracowania, toteż w niniejszej części pracy nie będą one opisywane.

Rys. 1. Podział działań taktycznych

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Regulamin działań wojsk lądowych, Warszawa 2008, s. 14


Z terminem Taktyka wiąże się również ściśle sprecyzowany aparat pojęciowy. Poniżej zostaną zaprezentowane definicje pojęć istotnych w kontekście rozważanych zagadnień.

Walka to zorganizowane, skupione w czasie i przestrzeni starcie zbrojne dwóch stron o przeciwstawnych celach mające miejsce w skali taktycznej. Z punktu widzenia sił zbrojnych najistotniejsze wydaje się być pojęcie walki zbrojnej, która definiowana jest jako rodzaj walki polegający na prowadzeniu działań mających na celu zniszczenie (obezwładnienie) przeciwnika przy wykorzystaniu broni6.

Przygotowanie walki to stworzenie najlepszych warunków do osiągnięcia zakładanego celu w określonym czasie zgodnie z powziętą decyzją. Z kolei prowadzenie walki ma miejsce w przedziale czasu od rozpoczęcia do zakończenia działań i może przyjąć przebieg zgodny z zakładanymi oczekiwaniami (planem walki) lub nieplanowy, wynikły z wysokiej dynamiki prowadzonych współcześnie działań. Konsekwencją tego będzie konieczność podejmowania decyzji
i wprowadzania zmian, co można zdefiniować jako
kierowanie walką7.

Z kolei pojęcie bój wiąże się z działaniami bojowymi, określającymi walczące strony w bezpośrednim starciu zbrojnym.

Do pojęcia taktyki ogólnej wojsk lądowych odnoszą się również inne definicje warte zaprezentowania w niniejszym rozdziale. Pierwszą z nich jest termin rejon kluczowy, który powinien być rozumiany jako wycinek terenu (obiekt)
w pasie (rejonie) obrony, od utrzymania którego zależy jej trwałość. Błędne zdefiniowanie lub utrata rejonu kluczowego wpływa na wzrost przewagi nacierającego i w konsekwencji może doprowadzić do nieosiągnięcia celu zakładanego przez obrońcę. Kolejną definicję stanowi punkt ciężkości, określany jako ześrodkowanie w ściśle określonym miejscu i czasie środków, które zapewnią osiągnięcie zakładanego celu działań. Pojęcie to jest tożsame z każdym rodzajem działań taktycznych.

Nie sposób pominąć określenia punkt kulminacyjny, postrzegany
w działaniach zaczepnych jako okres w czasoprzestrzeni w którym możliwości zaczepne nacierającego równoważą się z potencjałem obrońcy. Z kolei
w działaniach defensywnych punkt kulminacyjny ma miejsce wówczas, gdy obrońca nie jest w stanie z powodzeniem powstrzymywać natarcia przeciwnika.

Zaprezentowany w niniejszym rozdziale podział działań taktycznych jest rozwiązaniem nowym, zdecydowano bowiem, że należy przyjąć jako podstawowe kryterium, różnorodność współczesnych działań taktycznych. Wyeksponowanie jako kluczowych, działań zasadniczych, asymetrycznych i przygotowawczych jest odpowiedzią na charakter współczesnych konfliktów zbrojnych. Pojawienie się
w klasyfikacji określenia działania asymetryczne jest tego znakomitym przykładem. Prezentowany podział ma niewątpliwie charakter przejściowy, jednakże w obecnych uwarunkowaniach wydaje się być jak najbardziej uzasadniony.

W odniesieniu zaś do terminologii, istnieje potrzeba jej wzbogacania o nowe wartości będące konsekwencją doświadczeń praktyki taktycznej wynikającej
z prowadzonych działań, głównie w ramach operacji reagowania kryzysowego, jak również w przyszłości, ewolucji teorii taktyki.


      1. ZASADY TAKTYKI


Historię konfliktów zbrojnych od zarania dziejów cechowała pewna specyfika. Wojny były prowadzone niejednokrotnie w odmiennym otoczeniu, używano również innych narzędzi walki. Różne był też sposoby oraz umiejętności dowódców. Jednak pomimo różnic i odmienności w bitwach występowało wiele właściwości wspólnych, niekwestionowanych praw walki zbrojnej.

Taktyka, jak każde zorganizowane działanie również charakteryzuje się określonymi, wypracowanymi na przestrzeni dziejów swoistymi prawidłami sprawnego działania, określanymi jako zasady taktyki, które należy utożsamiać
z zasadami sztuki wojennej.

Zasady taktyki nie stanowią sposobu na uzyskiwanie sukcesów w walce, jednak ich niedostrzeganie i nieznajomość jest błędem, toteż zostaną one zaprezentowane jako treści niniejszego podrozdziału. Ponadto powinny one określać najkrótszą drogę do osiągnięcia sukcesów w walce8. W myśl poglądów niektórych autorów na szczeblu taktycznym pełna lista zasad sztuki wojennej nie może mieć już zastosowania ponieważ działanie drobnych jednostek taktycznych mieści się niewątpliwie w kategorii rzemiosła, do którego nie odnoszą się zatem pełne reguły sztuki9, jednakże dalej F. Skibiński stwierdza, że nie można udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, gdzie zaczyna się sztuka, a gdzie kończy się rzemiosło. Ponadto ten koryfeusz problematyki zagadnień walki zbrojnej w swych rozważaniach wyraża pogląd, iż podstawową zasadą taktyki jest …wojować tak, aby samemu ponosząc jak najmniejsze straty, zadać jednocześnie nieprzyjacielowi jak największe10.

Trudno się z takim poglądem nie zgodzić, lecz przedstawiona powyżej wartość jest niewątpliwie wypadkową stosowania wielu zasad sztuki wojennej, jako komplementarnej całości, prowadzącej w efekcie do osiągnięciu zakładanego celu.

Obowiązujący w wojskach lądowych dokument doktrynalny - Regulamin działań wojsk lądowych, wymienia siedem zasad sztuki wojennej, dlatego właśnie one zostaną zaprezentowane w niniejszym podrozdziale. Czytelnik oczywiście świadom jest faktu, iż w literaturze przedmiotu występuje szereg swoistych zestawów zasad sztuki wojennej, wygenerowanych i interpretowanych z punktu widzenia ich autorów, nie stanowią one jednak treści rozważanych w tym opracowaniu.

Zasady sztuki wojennej zawarte w Regulaminie stanowią zbiór pozostających we wzajemnych relacjach i zależnościach i są następujące: celowość działań, aktywność, ekonomia sił, manewrowość, zaskoczenie, zachowanie zdolności bojowej oraz czynnik ludzki.

Celowość działań odnosi się do jasnego i precyzyjnego zdefiniowania celu działań, który może być określony szczegółowo lub ogólnie, ale zawsze musi być jednoznaczny i bezpośredni. Musi być także wykonalny dla wojsk, które
są w dyspozycji danego dowódcy. Cel raz określony, musi być utrzymany przez cały okres działań oraz dostosowany do panujących warunków i możliwości bojowych wojsk, aby podwładni mogli uczynić go głównym punktem swojego planowania. Trudno sobie wyobrazić jakiegokolwiek rozumnego działania nie prowadzącego do precyzyjnie zdefiniowanego i wykonalnego celu.

Aktywność działań oznacza nieustanne dążenie do narzucenia swojej woli przeciwnikowi we wszystkich rodzajach działań bojowych i na wszystkich poziomach dowodzenia, należy poszukiwać okazji do przejęcia inicjatywy i pokonania przeciwnika. Sukces w walce zależy bezpośrednio od indywidualnej i zespołowej determinacji wojsk, w dążeniu do bezpośredniego starcia z przeciwnikiem i pozbawienia go woli walki.

Ekonomia sił to racjonalne dysponowanie wojskami i środkami walki odpowiednio do zadań, gwarantujące osiągnięcie celu walki przy najmniejszych stratach własnych. Aby móc skoncentrować swoje siły do wykonania zadania w określonym rejonie, należy zaakceptować ryzyko użycia minimalnych sił w innym miejscu;

Manewrowość to dążenie do uzyskania optymalnego położenia wojsk własnych w stosunku do przeciwnika. Umożliwia zastosowanie zasad ekonomii
sił i zaskoczenia. Manewr na polu walki ma na celu stworzenie przewagi
w decydującym miejscu i czasie lub uchylenie się od starcia w niekorzystnych warunkach, skupienia sił i środków na rozpoznanych najsłabszych elementach przeciwnika. Manewr sprzyja uzyskaniu i utrzymaniu inicjatywy, zmuszaniu przeciwnika wyłącznie do reagowania na wytworzoną sytuację.

Zaskoczenie wyraża się w nieoczekiwanym i gwałtownym działaniu, wskutek którego przeciwnik zostaje pozbawiony inicjatywy oraz możliwości zorganizowanego prowadzenia walki. Środkami do uzyskania zaskoczenia są: zachowanie tajemnicy, ukrywanie własnych zamiarów, wprowadzanie przeciwnika w błąd (dezinformowanie), nieszablonowość, śmiałość i szybkość działania.

Zachowanie zdolności bojowej wojsk wyraża się nieustannym utrzymywaniem przez wojska gotowości do podjęcia walki i wykonania zadań bojowych oraz osiągnięcia celu działań przy jak najmniejszych stratach własnych. Oznacza to konieczność efektywnego wykorzystania wojsk, niedopuszczenie do nadmiernego ich wyczerpania i takiej organizacji działań, aby zapewnić sukcesywne odtwarzanie zdolności bojowej przez odpowiednie zabezpieczenie logistyczne.

Czynnik ludzki to jedna z zasad sztuki wojennej odnosząca się do podmiotu ludzkiego i obejmuje: przywództwo, morale, inicjatywę, kreatywność, wytrzymałość.

Współcześnie czynnik ludzki wydaje się mieć znaczenie szczególne. Rozwój środków walki doprowadził do ich niezmiernie wysokiego poziomu złożoności systemowej. Obsługa nowoczesnych narzędzi walki wymaga wiedzy, inteligencji oraz kreatywności. Pojawienie się broni inteligentnej miało stanowić o zwiększeniu precyzji rażenia. Należy jednak pamiętać, że broń jest tak inteligentna, jak obsługujący ja człowiek.

Opisane powyżej zasady taktyki mają charakter ogólny, niemalże filozoficzny, jednakże są niezwykle istotne w procesie planowania i prowadzenia działań. Ich ilość oraz treść może ulegać zmianie jednak najważniejsze, aby ich stosowanie prowadziło do zakładanego skutku, jakim jest pokonanie przeciwnika11.

Oczywiście przedstawione w Regulaminie działań wojsk lądowych zasady sztuki wojennej stanowią jeden z proponowanych zestawów. W specjalistycznych publikacjach można spotkać inny układ zasad, jednak bez względu na ich ilość
i interpretację należy pamiętać, że ich znajomość i rozumienie jest warunkiem niezbędnym do osiągania powodzenia w walce. Zasady sztuki wojennej wzajemnie się zazębiają, występują między nimi zależności, nie funkcjonują w oderwaniu
od siebie i stanowią spójną całość, zatem pominięcie którejś z nich ma bezpośredni wpływ na zastosowanie innych. Umiejętne stosowanie zasad sztuki wojennej prowadzi do uzyskiwania sukcesów w walce, należy jednak pamiętać, że stosowanie ich nigdy nie jest jednakowe i nigdy nie może być jednakowe12.


      1. CZYNNIKI WALKI ZBROJNEJ NA POZIOMIE TAKTYCZNYM


Jak wspomniano powyżej, z punktu widzenia prowadzenia działań przez wojska lądowe, najistotniejsze wydaje się być pojęcie walki zbrojnej, którą definiowana jest jako rodzaj walki polegający na prowadzeniu działań, których celem jest zniszczenie (obezwładnienie) przeciwnika przy wykorzystaniu broni. Walkę tę charakteryzują ściśle zdefiniowane czynniki, które w Regulaminie działań wojsk lądowych definiowane są jako ruch, rażenie oraz informacja. Czynniki te, obok właściwie stosowanych zasad sztuki wojennej bezpośrednio wpływają na osiąganie sukcesów lub niepowodzeń we wszystkich rodzajach działań taktycznych.

Czynniki walki zbrojnej w działaniach taktycznych wyrażają się
w manewrze, oporze i uderzeniu, funkcjonują również we wzajemnych zależnościach z czynnikami operacyjnymi, czyli obszarze, siłami i czasie oraz informacją. Natomiast inne czynniki, takie jak manewr, uderzenie i opór są formą przejawiania się czynników podstawowych. Wzajemne zależności pomiędzy wymienionymi powyżej składowymi przedstawia rysunek 2.



Rys. 2. Zależności pomiędzy czynnikami walki a czynnikami operacyjnymi

Źródło: Regulamin działań wojsk lądowych, Warszawa 2008, s. 22


Ruchem nazywamy wszelkie przesunięcia oraz zmiany rozmieszczenia
sił i środków. Determinantami ruchu są wartości, takie jak odległość i czas
ich przesunięcia, które przekładają się na prędkość lub dynamikę prowadzonych działań. Najwyższą formą ruchu jest manewr, który na polu walki ma niejednokrotnie znaczenie rozstrzygające.

W obecnych uwarunkowaniach znaczenie ruchu ciągle wzrasta. Powodem tego jest permanentne podwyższanie tempa działań, nieprzewidywalność na polu walki oraz konieczność błyskawicznego reagowania na zmiany sytuacji taktycznej. Ruch nierozłącznie wiąże się z pojęciami manewru, przegrupowania, przemieszczenia, marszu, przewozu oraz przerzutu.

Manewr to celowy, zorganizowany ruch sił oraz środków jak również ognia, mający doprowadzić do uzyskania najkorzystniejszego położenia względem przeciwnika. Celem jego jest przyjęcie najbardziej w danej chwili korzystnego ugrupowania bojowego. Ponadto manewr powinien prowadzić do najskuteczniejszego wykorzystania będącego w dyspozycji potencjału bojowego.

Z kolei przegrupowanie prowadzi do zmiany dotychczasowego ugrupowania bojowego i uszykowania wojsk w inny sposób – najbardziej optymalny do zaistniałych na polu walki okoliczności, zgodnie z powziętą decyzją. Niejednokrotnie może mieć miejsce w wypadku zmiany charakteru działań np. wykonania natarcia ze styczności z przeciwnikiem.

Wyzwolenie ruchu wpływa bezpośrednio na sprawność uderzeń, tempo działań oraz czas osiągania zakładanych celów. Współcześnie, na wysoce manewrowym polu walki znaczenie czynnika ruchu wzrasta i prawdopodobnie tendencja ta zostanie zachowana.

Kolejny z czynników, rażenie, charakteryzuje się bezpośrednim oddziaływaniem na przeciwnika (fizycznym, psychicznym, informacyjnym, inżynieryjnym, psychologicznym), w takim stopniu, aby osiągnąć zamierzony
cel, czyli obniżenie możliwości prowadzenia walki przez stronę przeciwną
w stopniu umożliwiającym wojskom własnym osiągnięcie zakładanego celu. Wyrazem rażenia jest oddziaływanie ogniem, środkami elektronicznymi oraz oddziaływanie psychologiczne.

Zgodnie z poglądami teoretyków zajmujących się badaniem zagadnień taktyki, rażenie ogniowe posiada swoją wewnętrzną strukturę i dzieli się na:

  • ogień pododdziałów zmechanizowanych i czołgów;

  • wsparcie ogniowe wojsk;

  • ogień przeciwpancerny13.

Istotne wydaje się również podniesienie kwestii pojęcia systemu ognia, który tworzony jest w celu zadawania przeciwnikowi maksymalnych strat. Składa
się on
z ognia artylerii, ognia środków przeciwlotniczych, ognia środków przeciwpancernych, ognia broni strzeleckiej i pokładowej wozów bojowych oraz ognia innych środków rażenia, choćby inżynieryjnych oraz zapalających14.

W związku ze zmniejszaniem liczebności wojsk lądowych pojawia
się konieczność podnoszenia skuteczności oraz zasięgu środków rażenia. Tendencja
ta odzwierciedla się w ciągłym rozwoju środków walki, rozwoju techniki optycznej, nie należy jednak zapominać, że aby czynnik rażenia osiągnął swój skutek konieczne jest precyzyjne wskazywanie celów oraz ich gruntowna selekcja. Określanie celów mniej i bardziej ważnych ma tu znaczenie decydujące. Udział wojsk lądowych w operacjach reagowania kryzysowego wymusza na prowadzących działania eliminację ryzyka pomyłek do minimum w celu zapobieżenia występowania zjawiska bratobójczego ognia lub zadania strat ludności niewalczącej. Aby systemy selekcji celów były skuteczne, niezbędna jest odpowiednia ilość informacji, która jest z kolei ostatnim z czynników walki zbrojnej.

Informacja to niematerialny element stanowiący swoiste spoiwo ruchu
i rażenia.
Wiarygodna, dostarczona na czas i do właściwego odbiorcy informacja pozwala na precyzyjne zastosowanie czynnika ruchu i rażenia w odpowiednim miejscu i czasie. Wyraża się ona w sprawowaniu dowodzenia, rozpoznaniu maskowaniu oraz walce elektronicznej. Wyrazem rosnącej rangi informacji jest prowadzenie działań informacyjnych na każdym poziomie działań zbrojnych oraz
w każdym rodzaju działań taktycznych.

Współcześnie informacja stała się niezwykle pożądanym czynnikiem warunkującym powodzenie wszelkich działań na wszystkich poziomach sztuki wojennej. Stanowi ona o możliwościach wykorzystania posiadanych sił i środków
w sposób racjonalny i zgodny z zasadami sprawnego działania. Stała się ona zasobem kluczowym z punktu widzenia każdej działalności człowieka, w tym walki zbrojnej. Brak rzetelnej informacji przekłada się na podejmowanie złych decyzji,
co w konsekwencji prowadzi do fiaska działań. Potwierdzeniem rangi informacji jest błyskawiczny rozwój systemów rozpoznawczych, rozpoznania osobowego oraz wzrost znaczenia dezinformacji będącej przejawem walki informacyjnej, w skład której wchodzą również działania psychologiczne. Dbałość o minimalizowanie strat oraz humanizacja konfliktów zbrojnych powoduje konieczność potwierdzania informacji niejednokrotnie przez więcej niż jedno źródło. Współcześnie nie chodzi jedynie o skuteczne rażenie celu, ale również o rażenie minimalizujące ryzyko strat wśród ludności niewalczącej oraz infrastrukturze cywilnej.

Opisywane powyżej czynniki walki zbrojnej są niezwykle istotną częścią wiedzy taktycznej. W rozważaniach teoretycznych dotyczących walki zbrojnej ruch, rażenie i informacja przedstawiane są jako czynniki elementarne różna bywa jedynie ich interpretacja.

Niewątpliwie ruch, rażenie i informacja funkcjonują we wzajemnych relacjach i podobnie jak zasady sztuki wojennej stanowią pewną zharmonizowaną całość mającą na celu wykorzystanie ich w optymalny sposób. Należy liczyć się
z tym, że w przyszłości nie stracą na znaczeniu a wręcz przeciwnie, ich ranga
w działaniach taktycznych będzie ciągle rosła


      1. TWORZENIE ZGRUPOWAŃ BOJOWYCH


Przeznaczenie, a głównie zadania przewidywane do wykonania przez wojska wpływają na ich struktury organizacyjne. Pojęcie „struktura organizacyjna” zawiera bowiem w sobie dwa elementy. Pierwszym z nich jest organizacja rozumiana jako twór ludzki powołany do realizacji określonych zadań i wynikających z nich działań. W każdej organizacji doszukać się można trzech elementów:

  • podmiotów (ludzi);

  • narzędzi (w wypadku organizacji wojskowej – narzędzi walki);

  • przedmiotów działania (zadań do których jest przewidziana).

Elementy te tworzą organizację wówczas, jeśli, oddziaływają na siebie, generują całość zdolną do realizacji zadań, które wymagały powołania oddzielnej instytucji15. Potwierdza to wniosek, że u podstaw każdej organizacji tkwią zadania, jakie ta organizacja ma wykonywać.

Kolejną składową jest struktura, która jest niczym innym jak zbiorem połączeń i zależności występujących między elementami danej organizacji. Zatem struktura organizacyjna to szczegółowo opisana organizacja16.

W ramach NATO wypracowano koncepcję CJTF (ang. Combined Joint Task Force). Pod tym pojęciem rozumie się przedsięwzięcie służące stworzeniu elastycznych struktur pozwalających na szybkie zorganizowanie i użycie sił
w zależności od zadań i wymagań sytuacji17.

Wskazana koncepcja tworzenia „sił zadaniowych”, choć dotyczy operacji, to jednak może również być w pewnym zakresie realizowana na szczeblach taktycznych, gdzie na bazie rdzennych struktur jednostek wojskowych tworzone są, w zależności od sytuacji i zadań – taktyczne grupy bojowe (TGB). Jest to tym bardziej istotne, że analiza przebiegu wielu konfliktów zbrojnych na świecie wskazuje na to, że ciężar walki przenoszony jest na szczeble taktyczne.

Jako cel opracowania przyjęto wzbogacenie teorii przygotowania
i prowadzenia działań na poziomie taktycznym, zwłaszcza w zakresie koncepcji doboru sił do zadań, czyli tworzenia taktycznych grup bojowych.

W opracowaniu posłużono się przykładami rozwiązań stosowanych w innych krajach i wskazano na te rozwiązania, które mogą być wykorzystane w naszych, narodowych warunkach.

Impulsem do podjęcia tematu było pytanie: czy istnieje potrzeba tworzenia taktycznych grup bojowych, a jeśli tak, to w jaki sposób należy je tworzyć i do czego używać?

Powyższe pytanie może wydawać się sprzeczne z dotychczasowym sposobem pojmowania problemu, gdyż na szczeblach taktycznych występują stałe struktury organizacyjne, którym przydziela się określone zadania. Jednak, jak wskazują wnioski z wielu przykładów historycznych, siły zadaniowe były tworzone niemal od zawsze, choć w różnych okresach historii różnie je nazywano. Pierwszymi jednostkami przeznaczonymi do reagowania kryzysowego były siły interwencyjne NATO powstałe w 1960 roku, które w przypadku oznak kryzysu, miały być zdolne do szybkiego przerzutu oraz natychmiastowego podjęcia działań w zagrożonych rejonach. Posiadanie takich jednostek działało odstraszająco na potencjalnego przeciwnika i pozwalało zapobiec wielu lokalnym konfliktom
w rejonach zainteresowania Paktu, stając się przez to skuteczną formą nacisku militarnego.

Z naszych, narodowych doświadczeń wynika, że szczególnie wyraźnymi przykładami tworzenia tzw. zgrupowań taktycznych jest nasz udział w misjach pokojowych, a zwłaszcza rok 1996, kiedy to Polska do wykonywania zadań
w ramach IFOR wydzieliła zgrupowanie utworzone na bazie etatowego batalion.

Stąd też zgodzić się należy ze stanowiskiem, że konieczność usamodzielnienia szczebla dowodzenia, jakim jest batalion wynika z charakteru współczesnego i perspektywicznego pola walki. Ogniskowość działań z jednej,
a potrzeba łączenia wysiłku z drugiej strony, wymaga powstania „modułu” o dużej samodzielności z możliwością łączenia go w większe struktury organizacyjne18.

W dotychczasowej nomenklaturze taktycznej funkcjonowały różne pojęcia: zgrupowania taktyczne, zgrupowania broni połączonych, czy też siły zadaniowe.

Zgrupowanie w znaczeniu ogólnym to gromadzenie, zebranie się określonych osób, zorganizowane w celu przygotowania się do czegoś, najczęściej wspólnie później wykonywanego19.

W ujęciu wojskowym, zgrupowanie taktyczne jest to zbiór połączonych sił wojsk lądowych, którego zasadniczym trzonem jest batalion (zmechanizowany, czołgów). W jego skład mogą wchodzić pododdziały rodzajów wojsk. Skład zgrupowania taktycznego zależy od zadania i możliwości szczebla nadrzędnego. Celem tworzenia i działania zgrupowania taktycznego jest samodzielne wykonywanie zadań bojowych, często we współdziałaniu z wydzielonymi siłami rzutu powietrznego20.

Leksykon wiedzy wojskowej łączy kategorię zgrupowania (zgrupowania wojsk) ze szczeblem związku taktycznego i oddziału, wskazując również na występowanie w ich ramach różnych rodzajów wojsk, a także sił zbrojnych21. W publikacji tej nie występuje jednak definicja zgrupowania taktycznego.

Termin grupa bojowa możemy zdefiniować następująco22:

1) zespół żołnierzy (partyzantów) lub pododdziałów (oddziałów), a nawet związków występujący pod wspólnym dowództwem przeznaczony do wykonania określonego zadania bojowego. W czasie II wojny światowej w niektórych armiach tworzono nieetatowe grupy bo­jowe o różnym składzie, np. w armii niemieckiej
i amerykańskiej najczę­ściej w składzie batalionu lub pułku piechoty (czołgów) wzmocnionego pododdziałami innych rodzajów wojsk;

2) w siłach zbrojnych niektórych państw zachodnich jednostka wojskowa dysponująca siłą bojową równo­rzędną pułkowi zmechanizowanemu (zmotoryzowanemu).

Niemiecki słownik wojskowy przedstawia definicję pojęcia batalionowe zgrupowania taktyczne. Jest to jednostka zorganizowana z połączenia elementów pododdziałów czołgów i piechoty pod jednym dowództwem, do wykonania konkretnego zadania. W zależności od wariantu działania, w jej składzie mogą przeważać pododdziały czołgów lub piechoty23.

Tematyka rozpatrywana w opracowaniu wymaga odniesienia do pojęcia broni połączonych. Można je zdefiniować jako potrzebę (ideę) wykorzystania sił i środków rodzajów wojsk w ścisłej synchronizacji tak, aby maksymalnie wykorzystać specyficzne zalety każdego z nich na polu walki. Jednocześnie, wzajemne uzupełnia-nie się ich zalet, pozwala na rekompensowanie braków innych rodzajów wojsk24.

W Słowniku terminów i definicji NATO (angielsko – polski) AAP – 6 (U), używa się pojęcia task force / siły (zgrupowanie, grupa) do wykonania określonych zadań. Z kolei w doktrynie, Działania komponentu lądowego ATP-3.2 (wersja C tłumaczenia), NATO-Jawne, mówi się o działaniach broni połączonych (ang. combined arms), uzasadniając je stwierdzeniem, że w działaniach wojennych używa się rodzajów wojsk według przyjętej koncepcji taktycznej. Zaś w dalszej części tegoż dokumentu jest napisane o: tworzeniu zgrupowań bojowych (ang. Task organization), wyjaśniając, że w zależności od treści otrzymanego zadania tworzy się odpowiednią strukturę organizacyjną zgrupowania bojowego.

W doktrynie wojsk lądowych Francji i regulaminach francuskich mówi się o: fr. GTIA – Groupement tactique interarmes, ang. The Combined arms taskforce, co możemy przetłumaczyć jako: zgrupowanie taktyczne broni połączonych.

W naszych wojskach lądowych przyjęte zostało pojęcie taktyczna grupa bojowa, a doświadczenia z Iraku wzbogacają terminologię o sformułowania: brygadowa grupa bojowa oraz samodzielna grupa powietrzno-szturmowa.

Trudno jest jednoznacznie uporządkować zaistniałą mnogość terminologiczną.

Najszerszym znaczeniowo pojęciem są siły zadaniowe gdyż taki termin:

  • jasno precyzuje cel tworzenia takiego właśnie elementu ugrupowania wojsk.

  • nie ogranicza ani szczebla, jaki go tworzy ani celu działania sił.

Jest to o tyle istotne, że termin bojowa czy bojowy nie bardzo pasuje np. do działań wsparcia pokoju.

Termin taktyczna grupa bojowa można zdefiniować jako moduł funkcjonalny przeznaczony do wykonania określonego zadania, tworzony najczęściej na bazie batalionu, mający w swoim składzie pododdziały różnych rodzajów wojsk i charakteryzujący się dużą autonomicznością.

Wśród wielu zmian, określających przyszłe możliwości operacyjne wojsk lądowych, staje się usamodzielnienie batalionów, które według wielu teoretyków wojskowych, są podstawowym modułem organizacyjnym i szkoleniowym wojsk lądowych, decydujących o sile brygad i dywizji.

Analiza elementów strukturalnych batalionu wskazuje, że organizacja nie spełnia wymogu funkcjonalności, co powoduje konieczność modyfikacji w czasie planowania i prowadzenia działań taktycznych (taktyczne grupy bojowe na polu walki, taktyczne siły zadaniowe w misjach pokojowych).25 Współczesny batalion zmechanizowany nie posiada środków ogniowych do osłony przeciwlotniczej, środków przeciwpancernych, ale też i elementów wsparcia inżynieryjnego oraz odpowiednich elementów rozpoznawczych.

Pomimo dokonywanych w ostatnim czasie zmian w strukturze organizacyjnej brygad tj. np. ograniczenia liczby batalionów z czterech po 30 wozów, na trzy bataliony, ale po 40 wozów, nie zmienia się potencjał bojowy brygady, a ponadto przyjęcie takiego rozwiązania ogranicza możliwość wariantowania ugrupowania bojowego bez konieczności tworzenia elementów doraźnych np. TGB.

Ponadto, aby polski batalion miał wartość bojową porównywalną
z batalionami innych armii NATO, należy zwiększyć jego potencjał, a zwłaszcza liczbę podstawowego uzbrojenia.

Można w tym zakresie wzmocnić sprzętowo poszczególne kompanie lub zwiększyć ich liczbę. Wielu wojskowych za najbardziej optymalne uznaje rozwiązania przyjęte w armii niemieckiej, czyli bataliony z 53 czołgami, BWP czy transporterami opancerzonymi.

Rozbudowa „trzonu bojowego” wymusza wzmocnienie pododdziałów logistycznych i dowodzenia. Może warto rozważyć, zatem kwestie modyfikacji funkcjonalnej i stworzenie struktury batalionu z większą liczbą kompanii bojowych, ewentualnie wprowadzenie struktury mieszanej np. kompanie zmechanizowane
i czołgów,
a może jeszcze dodatkowo kompania piechoty. Ponadto, w skład batalionu powinny wchodzić: kompania wsparcia, wyposażona w lekkie moździerze i wyrzutnie przeciwpancernych pocisków kierowanych oraz kompania dowodzenia i logistyczna.

Jak wynika z powyższego, aktualna struktura organizacyjna naszych batalionów zmusza do tworzenia różnych wariantów TGB lub też innych elementów funkcjonalnych w zależności od otrzymanego zadania i warunków jego wykonania.


        1. DOŚWIADCZENIA NARODOWE


W 1996 roku do IFOR wytypowano jeden z batalionów ze składu 6 Brygady Desantowo-Szturmowej26. Zmieniono jego strukturę organizacyjną oraz wyposażenie. Zmiany wynikały z potrzeb związanych ze specyfiką zadania (misji) oraz warunków jego wykonania. Podobne zależności występowały podczas udziału naszych komponentów w SFOR i KFOR. Sytuacja powtórzyła się – chodź w innym wymiarze - podczas działań w Iraku i Afganistanie.

IFOR powodował nową jakościowo sytuację dla naszych wojsk lądowych, gdyż była to pierwsza regularna jednostka naszych wojsk lądowych skierowana do wykonywania zadań poza granicami kraju.27

Na bazie tegoż batalionu stworzono zgrupowanie taktyczne, które wraz
z batalionami duńskim, fińskim, szwedzkim i norweskim weszło w skład Brygady Nordycko – Polskiej (NPB).28

S
pecyfika działania w Bośni wymagała dostosowania struktury organizacyjnej
i wyposażenia batalionu pod kątem przewidywanych zadań (rys. 3). W tym celu dokonano następujących zmian:



Rys. 3. Struktura 16 batalionu powietrzno-desantowego w IFOR


  • batalion udał się do Bośni bez bppanc i bplot, które pozostały w MSD w kraju;

  • wyposażono go w sprzęt nie występujący dotychczas w 6 BDSz. Były to BWP-1 –10 pojazdów oraz BRDM (BRDM-2 i BRDM2-R5)
    w ilości 42 pojazdów;

  • batalion uzupełniono w nowoczesny sprzęt medyczny, w tym
    w pojazdy sanitarne, większą ilość samochodów osobowo-terenowych i ciężarowo-terenowych;

  • do składu osobowego batalionu wcielono specjalistów wojskowych spoza jednostki (np. kierowcy-mechanicy BWP, kierowcy BRDM, działonowi, itp.).

Doświadczenia z IFOR, upoważniają do sformułowania kilku wniosków cząstkowych:

  1. Udział polskiego kontyngentu w siłach IFOR zapoczątkował nowy jakościowo etap w naszej działalności na forum NATO, bo oto po raz pierwszy do wykonywania zadań poza granicami kraju wyznaczono organiczną jednostkę wojskową, a był nią samodzielny batalion.

  2. Sytuacja wymagała utworzenia na bazie tegoż batalionu autonomicznego zgrupowania taktycznego.

  3. Specyfika działania w IFOR, tj. przydzielenie samodzielnych rejonów odpowiedzialności poszczególnym pododdziałom zgrupowania batalionowego spowodowała uzasadnioną konieczność usamodzielnienia również kompanii
    i nadania im charakteru kompanijnych zgrupowań taktycznych (rys. 4).

  4. Zgrupowania batalionowe były o różnym składzie i wyposażeniu (jedna kompania wyposażona w BWP-1, a dwie kompanie wyposażone
    w BRDM).


R
ys. 4.
Zgrupowania taktyczne szczebla kompanii w IFOR


Z
miana charakteru misji, tj. przejście ze struktur IFOR na SFOR spowodowała między innymi redukcję stanu osobowego naszego zgrupowania do 500 żołnierzy.



Rys. 5. Struktura 16 batalionu powietrzno-desantowego w SFOR


Oprócz redukcji stanów osobowych, przejście ze struktur IFOR na struktury SFOR wiązało się również z kolejną reorganizacją struktury zgrupowania

Polegała ona między innymi na tym, iż:

  • siły Polbatu zredukowano do około 420 żołnierzy, czyli o około 1/3;

  • w nowych warunkach zmieniono strukturę organizacyjną batalionu poprzez wycofanie jednej kompanii szturmowej oraz kompanii wsparcia, co było naturalną konsekwencją postępującego procesu pokojowego;

  • ujednolicono strukturę i wyposażenie kompanii szturmowych, które wyposażono zarówno w bojowe wozy piechoty BWP-1 jak i wozy BRDM (łącznie w batalionie było 10 BWP 17 BRDM i 3 BRDM R-5).

  • I
    dea tworzenia zgrupowań taktycznych na przykładzie działań polskiego zgrupowania w SFOR wynikała w dużej mierze
    z przyjętych dla potrzeb misji zasad użycia siły (ang. ROE).



Rys. 6. Idea tworzenia zgrupowań zadaniowych w SFOR


Wynikało z nich między innymi, iż podczas wykonywania zadań mandatowych, NPB w tym polskie zgrupowanie miało zapewnione wsparcie ogniowe, w razie zaistnienia takiej konieczności (rys. 6). Realizowane ono było przez 4 eskadrę 2 Pułku Kawalerii29, stacjonującego w Commanche Base
w miejscowości TUZLA oraz przez lotnictwo Sił Powietrznych USA rozlokowane w bazach we Włoszech.

W przypadku konieczności wsparcia zgrupowania przez lotnictwo Sił Powietrznych realizowane ono było by między innymi przez samoloty F-16 C Falcon i F-18 Hornet. Do kierowania wsparciem lotniczym z ziemi przeznaczone były Zespoły Kierowania Uderzeniami Lotnictwem (ang. TACP) w DOBOJU. Na szczeblu brygady były trzy takie zespoły, które współpracowały ze zgrupowaniami batalionami brygady, a w razie potrzeby były do nich przydzielane.

W ramach NPB tworzone były ponadto zgrupowania zadaniowe, które przeznaczone były tylko do wykonania jednego określonego zadania, np. zapewnienia bezpieczeństwa w trakcie uroczystości religijnych. Takim przykładem jest

D
o wykonania tego zadania na bazie polskiego batalionu utworzono zgrupowanie, dla którego przewidziano siły wzmocnienia i wsparcia (rys. 7.).



Rys. 7. Batalionowe zgrupowanie zadaniowe w SFOR


  1. Zgrupowanie wzmocniono między innymi:

  • jednym plutonem piechoty z batalionu szwedzkiego (SWEBn);

  • dwoma sekcjami medycznymi z batalionu szwedzkiego (SWEDMEDCOY);

  • jednym zespołem kierowania uderzeniami lotnictwem (TACP);

  • jednym zespołem działań psychologicznych.

2. Zgrupowanie było wspierane przez:

  • jedną kompanią piechoty z batalionu szwedzkiego w gotowości do działania 30 min;

  • jedną kompanię piechoty z batalionu fińskiego (FINBn) będącej
    w gotowości 30 min;

  • jedną kompanię czołgów z batalionu duńskiego DANBn w gotowości 60 min;

  • plutonem śmigłowców (2 śmigłowce AH-64 i 2 śmigłowce OH-58D;

  • plutonem śmigłowców transportowych (8 śmigłowców UH-60).

Wskazany przykład dowodzi o elastyczności składu i wyposażenia batalionowego zgrupowania taktycznego, które było każdorazowo modyfikowane
w zależności od potrzeb wynikających z rozwoju sytuacji w rejonie działań.

Działalność polskiego batalionu w siłach SFOR wskazuje, iż:

Po pierwsze, koniecznym jest, aby zgrupowanie tworzone na szczeblu batalionu było na tyle elastyczne, aby mogło zmieniać swój kształt w zależności od potrzeb.

Po drugie, istnieje realna możliwość budowania samodzielnych zgrupowań taktycznych na bazie rdzennych kompanii.

Po trzecie, istnieje konieczność wprowadzenia do struktury sztabu zgrupowania, zespołu kierowania uderzeniami lotnictwa.

Kolejnych doświadczeń dostarczył udział naszych jednostek w KFOR (rys. 8).


R
ys. 8.
Zgrupowania taktyczne w KFOR


W skład polskiego kontyngentu w siłach NATO w Kosowie weszły:

  • kompania ukraińska;

  • 30 żołnierzy litewskich z Kowieńskiego Batalionu Jegrów;

  • trzy sekcje z kontyngentu amerykańskiego: łącznikowa, analizy
    i kontroli oraz łączności.

Analizując udział polskiego zgrupowania w siłach KFOR poczynić można wiele ciekawych spostrzeżeń, szczególnie w zakresie możliwości tworzenia na jego bazie wielonarodowych zgrupowań taktycznych.

Analogicznie jak to było w siłach IFOR i SFOR, ze zgrupowania batalionowego wydzielono samodzielne zgrupowania taktyczne.

Działanie w KFOR pokazuje, iż zarówno batalion, jak i kompania, mogą być szczeblem organizacyjnym, na którym mogą być tworzone zgrupowania wielonarodowe.

Nowe, inne doświadczenia wynikają z naszego udziału w stabilizacji sytuacji w Iraku. Działania stabilizacyjne podejmowane są po doprowadzeniu do rozejmu
i przejściu konfliktu w fazę wygasania (fazę pokonfliktową) i wówczas, gdy angażowanie sił międzynarodowych jest niezbędne do trwałego ustabilizowania sytuacji i odbudowania pokoju na terytorium objętym kryzysem. Stąd też tworzone na szczeblach taktycznych zgrupowania zadaniowe należy określać mianem taktycznych grup bojowych.

Celem działań stabilizacyjnych jest:30

  • łagodzenie skutków konfliktu;

  • pomoc w odbudowie struktur państwowych;

  • umacnianie współpracy cywilno – wojskowej.

Rola sił wojskowych sprowadza się do nadzorowania przestrzegania porozumienia pokojowego (rozejmu), utrzymywania niezbędnych sankcji lub ograniczeń w celu uniemożliwienia wznowienia walk, jeśli porozumienie jest przez strony konfliktu (lub ich odłamy) naruszane.

Szczególnego znaczenia w stabilizowaniu sytuacji nabiera kontrola zbrojeń, której zasadniczym celem jest osiągnięcie lub utrzymanie stabilizacji na określonym obszarze, stanowiące zasadniczy warunek budowania wzajemnego zaufania. Chociaż kontrola zbrojeń obejmuje głównie przedsięwzięcia o charakterze dyplomatycznym, jednak siły zbrojne stanowią nieodzowny element systemu kontroli obejmującego: inspekcje, kontrolowanie demobilizacji i niszczenia systemów uzbrojenia.

Kolejną grupę zadań stanowią przedsięwzięcia o charakterze ochronnym. Działania te polegają głównie na osłanianie i ochronie grup etnicznych, ludności poszkodowanej w rezultacie działań wojennych oraz ochronie dóbr materialnych przed grabieżą i konwojów. Powyższe zadania realizowane są poprzez:

  • działania punktów kontrolnych przy wjazdach do baz ;

  • przeszukiwanie obiektów;

  • kontrolę tłumów;

  • patrolowanie piesze i na pojazdach;

  • obserwację wyznaczonych obiektów.

Wskazane zadania wykonywane są przez taktyczne grupy bojowe szczebla brygady i batalionu. Dla przykładu, jedna z brygad zmechanizowanych otrzymała zadanie utworzenia części komponentu wojskowego – brygadowej grupy bojowej (ang. Brigade Combat Troops) w sile batalionu zmechanizowanego. Jednak pokojowa struktura batalionu (batalion w kraju funkcjonował w siłach szybkiego rozwinięcia) różniła się od tej, jaka była wymagana w działaniach w Iraku. Stąd też na czas działań został wzmocniony jednostkami żandarmerii wojskowej
i taktycznym zespołem działań psychologicznych. Weszły one w struktury sztabu batalionu. Ponadto, kompanię dowodzenia wzmocniono plutonem saperów oraz drużyną ochrony i regulacji ruchu. Kompania zmechanizowana natomiast składała się z dwóch plutonów. Kompania rozpoznawcza również ma w swoim składzie dwa plutony, natomiast kompania logistyczna – pluton zaopatrzenia, pluton remontowy
i pluton medyczny.

W strukturę batalionu włączono również łotewską kompanię zmotoryzowaną
i litewski pluton zmotoryzowany31.

Jak wskazuje zaprezentowany przykład, specyfiki zadań przewidywanych do wykonania spowodowała znaczne zmiany strukturalne batalionu. Powstała w ten sposób taktyczna grupa bojowa stała się jednym z elementów brygadowej grupy bojowej.

Kolejny przykład dotyczy szczebla brygady tj. Brygady Międzynarodowej BCT (Brigade Combat Troops), która weszła w skład Dywizji Międzynarodowej. Brygadowa grupa bojowa składała się z:

  • dowództwa;

  • sztabu, w skład którego wchodzą przedstawiciele Danii, Fidżi
    i Mongolii;

  • dwóch polskich batalionów zmechanizowanych w tym jeden wzmocniony łotewską kompanią i plutonem zmotoryzowanym
    z Litwy;

  • bułgarskiego batalionu zmechanizowanego;

  • batalionu dowodzenia;

  • grupy zabezpieczenia medycznego.

Do zasadniczych zadań stojących przed BCT należało:

  • pomoc w ustanowieniu nowych władz;

  • wojskowe wsparcie administracji cywilnej;

  • pomoc w odbudowie infrastruktury;

  • wsparcie akcji humanitarnych i ochrony konwojów;

  • zapewnienie porządku publicznego;

  • ochrona ważnych obiektów użyteczności publicznej, infrastruktury, zabytków i miejsc kultu religijnego.

Ważnym elementem ugrupowania dywizji była Samodzielna Grupa Powietrzno-Szturmowa (SGPSz). Jako odwód dowódcy dywizji przeznaczona była do wsparcia działań oddziałów dywizji w razie nagłego zaostrzenia sytuacji, zwłaszcza w przypadku ataku na polskich żołnierzy. Doświadczenia wskazują, że struktura i wyposażenie tak zorganizowanej SGPSz zapewnia:

  • błyskawiczną reakcję i wsparcie wszystkich oddziałów dywizji
    w razie wystąpienia sytuacji kryzysowych w strefie odpowiedzialności;

  • demonstrację siły;

  • transport lotniczy, rozpoznanie z powietrza rejonów szczególnego zainteresowania oraz ewakuację rannych z rejonów porażenia;

  • eskortę, ochronę VIP, konwojów oraz patrolowanie;

  • realizację zadań specjalnych.

Samodzielna Grupa Powietrzno – Szturmowa liczy zazwyczaj ok. 300 żołnierzy, a jej głównym wyposażeniem są śmigłowce Mi – 8 i W – 3W oraz indywidualna i zespołowa broń strzelecka.



Rys. 9. Wariant struktury Samodzielnej Grupy Powietrzno Szturmowej


Rdzeń SGPSz stanowią: eskadra śmigłowców, szwadron kawalerii powietrznej oraz kompania specjalna (ang. SF) (por. rys. 9).

W celu sprawnej realizacji zadań w całym sektorze odpowiedzialności dywizji, SGPSz została podzielona na dwie podgrupy bojowe rozlokowane w różnych miejscach. Ich skład zmienia się w zależności od sytuacji w rejonie odpowiedzialności.

Samodzielna Grupa Powietrzno Szturmowa z racji swojego przeznaczenia, zadań i wyposażenia zapewnia dowódcy dywizji wysoce manewrowy odwód oraz możliwość natychmiastowej reakcji na zagrożenia w całym obszarze odpowiedzialności dywizji.


        1. ZASADY TWORZENIA

Istota tworzenia taktycznych grup bojowych wyraża się w założeniu, iż
w zależności od treści otrzymanego zadania tworzy się odpowiednią strukturę funkcjonalną przeznaczoną do jego wykonania. Każda grupa powinna być zdolna do prowadzenia autonomicznych działań w przydzielonych rejonach odpowiedzialności.

W projekcie doktryny szkoleniowej SZRP DD/7 zapisano między innymi, że (…) stosownie do zmieniających się zagrożeń, szkolenie wojsk nakierowane jest na osiągnięcie przez wojska samodzielności (autonomiczności) i zdolności do działań (w tym poza granicami kraju), w znacznym oddaleniu od stacjonarnych baz,
w określonym miejscu i czasie oraz w określonych warunkach środowiska (region świata, strefa klimatyczna, warunki terenowe itp.).

A
utonomiczność danej jednostki osiąga się poprzez jej właściwy skład organizacyjny, wyszkolenie i zgranie wszystkich elementów składowych (komponentów). Model jednostki autonomicznej przedstawia rys. 10.32



Rys. 10. Model jednostki autonomicznej

Źródło: Projekt doktryny szkolenia sił zbrojnych RP DD/7, Warszawa 2004.


Warunkiem prowadzenia autonomicznych działań w Wojskach Lądowych jest tworzenie modułów bojowych (grup zadaniowych), których podstawą są bataliony.

Pododdziały bojowe na poziomie taktycznym (taktyczne grupy bojowe), uzupełniane są pododdziałami wsparcia i zabezpieczenia działań.33

Szkolenie pododdziałów wsparcia i zabezpieczenia jest ściśle powiązane
z cyklem szkolenia modułów bojowych - grup zadaniowych (taktycznych grup bojowych) i polega na wszechstronnym zgraniu i dostosowaniu ich działań do potrzeb grupy zadaniowej.
34

Zbliżone podejście do modelu tworzenia TGB zaprezentowali J. Policha
i Z. Zalewski w artykule: Osłona przeciwlotnicza taktycznej grupy bojowej.
W swoim opracowaniu uwzględniają również moduł decyzyjny obejmujący dowództwo i sztab brygady lub batalionu wraz z oddelegowanymi oficerami rodzajów wojsk i z przydzielonych pododdziałów35.

Celem tworzenia TGB jest uzyskanie efektu synergii. Właściwości bojowe poszczególnych elementów struktury TGB powinny umożliwiać wykorzystanie uderzenia i ognia, kierowanego przez odpowiedni, spójny system dowodzenia.

S
truktura TGB powinna być elastyczna i umożliwiać prowadzenie różnych działań w zmieniających się warunkach.



Rys. 11. Elementy składowe taktycznej grupy bojowej


Doświadczenia innych państw wskazują, że każda TGB zbudowana jest
z dwóch zasadniczych komponentów: pododdziału bazowego zwanym rdzeniem TGB i modułu opcjonalnego (por. rys. 11).

Rdzeń tworzy się na bazie pododdziałów: zmechanizowanych, zmotoryzowanych, czołgów, aeromobilnych lub też innych w zależności od potrzeb. Głównym wyznacznikiem decydującym o doborze pododdziału bazowego jest rodzaj działań (charakter misji) oraz cel, jaki należy osiągnąć w działaniach.

Pododdział bazowy determinuje styl działania i sposób osiągania celu. Planując użycie TGB należy uwzględniać specyfikę wszystkich elementów wpływających na wykonanie zadania (np. zasady, reguły ich użycia i działania). Jednak taktyka działania będzie podporządkowana i niejako narzucona przez pododdział bazowy. Stąd też analizując otrzymane zadanie (misję) należy jasno zdefiniować jego parametry taktyczno-operacyjne oraz specyfikę, co w rezultacie doprowadzi do wyboru pododdziału bazowego TGB oraz modułu opcjonalnego. Zmiana charakteru zadnia lub warunków jego wykonania może doprowadzić do konieczności zmodyfikowania składu modułu opcjonalnego lub nawet zmiany pododdziału bazowego.

Dobór elementów modułu opcjonalnego wynika głównie z:

  1. Rodzaju zagrożeń aktualnych i przyszłych;

  2. Zadania;

  3. Warunków wykonania zadania, a w tym:

  • umiejscowienia TGB w strukturze komponentu lądowego;

  • przewidywanego czasu działania i potrzeb w zakresie autonomii;

  • prawnych aspektów użycia TGB (mandat, status sił, porozumienia międzynarodowe);

  • potrzeb w zakresie rozpoznania i wsparcia ogniowego;

  • środowiska (teren, warunki klimatyczne, ludność).

Dowodzenie TGB przejmuje dowódca komponentu, na bazie którego jest ona tworzona. W skład dowództwa włącza się oficerów specjalistów w zależności od rodzajów pododdziałów włączonych do TGB (por. rys. 12).




Rys. 12. Proponowany skład dowództwa taktycznej grupy bojowej utworzonej na bazie batalionu


Oficerowie rodzajów wojsk mają do spełnienia dwie zasadnicze funkcje. Po pierwsze, powinni być doradcami dowódcy w sprawach specjalistycznych, a po drugie, powinni utrzymywać kontakt z pododdziałami specjalistycznymi poprzez grupy łącznikowe.

S
zczebel organizujący taktyczną grupę bojową powinien zapewnić jej dane
z rozpoznania oraz niezbędne wsparcie i zabezpieczenie.

Rys. 13. Poziomy dowodzenia taktycznymi grupami bojowymi

Źródło: Manuel sur l'organisation du commandement des Forces Terrestres en operation, Commandement de la Doctrine et de L’enseignement Militaire Superieur de L’armee de Terre Editio, Mai 1997, s. 17.


Tworzone na szczeblu batalionu taktyczne grupy bojowe mogą mieć różne podporządkowanie (por. rys. 13). Mogą stanowić element brygadowej grupy bojowej lub podlegać dowództwu dywizji, czyli być jej elementem ugrupowania. Wariantem rzadziej stosowanym, lecz możliwym jest ich bezpośrednia podległość dowódcy komponentu lądowego. Rozwiązania stosowane w wielu państwach wskazują na dążenie do „spłaszczania” poziomów dowodzenia.





Rys. 14. Szczeble organizujące taktyczne grupy bojowe

Źródło: Doktryna użycia wojsk lądowych Francji, Centrum Studiów i Doktryn, Paryż, czerwiec 1999.


Niezależnie od podległości funkcjonalnej, każda TGB składa się z kilku podgrup bojowych (PGB) tworzonych najczęściej na szczeblu kompanii lub plutonu (por. rys. 14). Podgrupy bojowe powinny być również w znacznym stopniu usamodzielnione. Z kolei każda podgrupa bojowa składa się z jednostki bojowej (JB) i jednostki wsparcia (JWSP). Przy czym pod pojęciem jednostki bojowej rozumie się pododdziały ogólnowojskowe. Jednostki wsparcia to z kolei takie pododdziały, jak np. wsparcia ogniowego, obrony przeciwlotniczej ale też i logistyczne. Zalicza się do nich również pododdziały obrony terytorialnej lub też elementy układu pozamilitarnego, jak doradcy, tłumacze itp.


        1. WARIANTY TAKTYCZNYCH GRUP BOJOWYCH

Jeżeli założyć, iż podczas wykonywania zadań mogą zaistnieć różne, trudne do przewidzenia sytuacje i do działań w takich, zaskakujących okolicznościach trzeba być przygotowanym np. przez projektowanie (symulacje) wielowariantowych rozwiązań.

Stąd też, warianty TGB powinny umożliwić jak najlepsze wykorzystanie potencjału intelektualnego i materialnego wojsk, zgodnie z przyjmowaną w teorii organizacji i zarządzania zasadą optymalności, której treść sprowadza się do twierdzenia, że w procesie podejmowania decyzji poszukuje się najlepszego
z możliwych w danej sytuacji sposobu działania
36. Wymaga to jednak rozważenia różnych możliwości, z których wiele wiąże się z przyszłymi wydarzeniami, często trudnymi do przewidzenia. Ocenia się je według skali rozciągającej się od pewności (pełnej możliwości przewidywania), poprzez ryzyko, do niepewności (minimalnej możliwości przewidywania)37.

Coraz częściej w naszych wojskach lądowych podejmowane są próby tworzenia różnych wariantów TGB. Wnioski z ćwiczeń wskazują na różne rozwiązania.

Dla przykładu w 1 KZ zaproponowano utworzenie taktycznych grup bojowych na bazie batalionu czołgów oraz batalionu zmechanizowanego. Konieczność ich tworzenia uzasadniono potrzebą przygotowania się do działań o dużym rozmachu
i dynamizmie. Założono, reorganizacja TGB powinna umożliwić prowadzenie autonomicznych działań.

W wariancie pierwszym, w skład taktycznej grupy bojowej, oprócz batalionu zmechanizowanego włączono: kompanię czołgów, dywizjon artylerii samobieżnej, baterię przeciwlotnicza, pluton rozpoznawczy, pluton saperów, drużynę rozpoznania skażeń, pluton zaopatrzenia i pluton medyczny.

W wariancie drugim, zaproponowano utworzenie taktycznej grupy bojowej na bazie batalionu czołgu. Przydzielono dodatkowo kompanię zmechanizowaną,
a skład pozostałych sił był podobny jak w wariancie pierwszym, z tą tylko różnicą, iż zrezygnowano z dywizjonu artylerii samobieżnej.

Uzyskane w ten sposób doświadczenia wskazują na następujące wnioski.

W wariancie pierwszym brak możliwości działania samodzielnie jednej lub dwóch baterii wymusza użycie dywizjonu artylerii całością sił.

W obu wariantach:

  • różne możliwości pokonywania terenu przez pojazdy wchodzące
    w skład taktycznych grup bojowych utrudniały manewr;

  • w przypadku, gdy taktyczna grupa bojowa działa w znacznym oddaleniu od wojsk własnych, występuje potrzeba zaopatrywania jej drogą powietrzną;

  • z kolei brak śmigłowców uniemożliwia taki sposób zaopatrywania, co powoduje, że taktyczna grupa bojowa pod względem zabezpieczenia logistycznego nie była usamodzielniona;

  • aby wydłużyć głębokość i czas autonomicznych działań należy
    w skład TGB włączyć mobilną logistykę;

  • duża ilość przydzielonych pododdziałów w znaczący sposób utrudnia dowodzenie TGB.

Z kolei w 10 BKPanc podjęto wysiłek utworzenia dwóch TGB, obie na bazie bcz, do których przydzielono: po jednej kz, bplot, plsap oraz sekcje wysuniętych obserwatorów. Prezentowany przykład wyraża nieco inną koncepcję tworzenia TGB. Założono w niej pozostawienie znacznego potencjału, głównie wsparcia ogniowego w gestii dowódcy brygady. Tak samo pododdziały logistyczne działały na korzyść TGB a nie były do nich przydzielone. Dywizjon artylerii samobieżnej wykonywał zadania na zasadzie przydziału priorytetów. Podobnie postąpiono
z pozostałymi pododdziałami specjalistycznymi, które pozostały w swoich etatowych podporządkowaniach i ich użycie było zcentralizowane na rzecz całej brygady. Zakładano jednak, że skład i wyposażenie TGB może się zmienić
w zależności od sytuacji i otrzymanego zadania.

Kolejny przykład pochodzi z 15 BZ, w której utworzono TGB na bazie bcz.
W jej skład włączono dodatkowo: kz, którą rozdzielono, przydzielając po jednym plutonie do każdej kcz, drsap, plrozp, bas, bplot, drrsk oraz sekcję wysuniętych obserwatorów. Wskazany wariant jest przykładem odmiennego podejścia do koncepcji tworzenia TGB, gdyż zasadniczy potencjał brygady przydzielono do TGB.

Różne podejścia sprowadzają się do wspólnego mianownika, że o kształcie TGB powinien decydować cel działania oraz wymagany stopień autonomiczności.

W dalszej części opracowania proponuję prezentację wariantów tworzenia TGB przyjmowane w innych państwach: Francji, USA i Niemczech.

Różnorodność działań do jakich angażowane są jednostki francuskich wojsk lądowych wymusiła konieczność odmiennego podejścia do struktur organizacyjnych na szczeblach brygady i batalionu. W wyniku szeregu zmian, poziom brygady stał się podstawowym szczeblem organizacyjnym wojsk lądowych Francji, gdzie do niedawna dominowały struktury dywizyjne i pułkowe. Przystępując do zmian strukturalnych założono, iż szczeble taktyczne powinny być przygotowane do prowadzenia autonomicznych działań zarówno w czasie pokoju, kryzysu, jak i konfliktu zbrojnego. Przy czym celem działań kryzysowych powinno być przede wszystkim stabilizowanie sytuacji w określonym rejonie oraz odstraszanie potencjalnego agresora. Osiągnąć to można poprzez między innymi:

  • wzmacnianie ochrony i obrony obiektów;

  • interwencję siłową;

  • prewencyjne rozmieszczenie sił.

Natomiast podczas konfliktu zbrojnego należy być przygotowanym zarówno do działań defensywnych, jak i ofensywnych.

Powyższe założenia uzupełniono wnioskami z doświadczeń jednostek francuskich z udziału w wielu powojennych konfliktach, z których wynikało między innymi, iż w zasadzie każda brygada ogólnowojskowa powinna być zdolna do wydzielenia do czterech samodzielnych taktycznych grup bojowych tworzonych na bazie batalionów, które w razie konieczności mogą być wzmacniane lub wspierane odpowiednimi siłami ze szczebla nadrzędnego.

Konieczność tworzenia taktycznych grup bojowych wynika z przewidywanego celu oraz oczekiwanego rezultatu działań, oceny przeciwnika i w ogólnym tego słowa znaczeniu warunków w jakich mogą być prowadzone hipotetyczne działania.

Stąd też taktyczną grupę bojową cechować powinno:

  • posiadanie znaczących możliwości uderzeniowych;

  • zdolność do prowadzenia ognia pośredniego i bezpośredniego;

  • zapewnione wsparcie mobilności;

  • możliwość prowadzenia autonomicznych działań.

Wielkość taktycznej grupy bojowej jest każdorazowo podyktowana określonymi potrzebami pola walki i wynika głównie z: zadania, oceny zagrożeń oraz warunków działania. Powyższe uwarunkowania są jednocześnie wyznacznikami decyzji czy taktyczna grupa bojowa powinna być tworzona na bazie pododdziałów czołgów czy też pododdziałów zmechanizowanych.

W dokumentach normatywnych wojsk lądowych Francji proponuje się wiele wariantów składu TGB w zależności od przewidywanych działań, np. do działań zaczepnych, rozpoznania walką, działań w terenie zurbanizowanym lub do kontroli strefy rozdzielenia w ramach wymuszania pokoju. Wspólną cechą proponowanych wariantów jest ten sam pododdział bazowy, czyli batalion zmechanizowany. Wyróżnikiem jest natomiast dobór modułu opcjonalnego w zależności od rodzaju działań.

Pierwszym przykładem jest wariant TGB przewidywanej do prowadzenia działań zaczepnych. W tym wariancie pododdział bazowy został wzmocniony między innymi dwoma kompaniami czołgów (po 13 czołgów każda), dwoma plutonami przeciwpancernymi wyposażonymi łącznie w 6 pojazdów typu VAB
z wyrzutniami ppk HOT o zasięgu do 4 km.

Kolejny przykład, to TGB stworzona w celu prowadzenia rozpoznania walką. W skład modułu opcjonalnego weszły dwa plutony przeciwpancerne, jedna kompania czołgów oraz kompania rozpoznawcza na transporterach kołowych typu ERC 90 SAGAIE z działkiem 90 mm.

Do prowadzenia działań w terenie zabudowanym, przewidziano z kolei włączenie do modułu dwóch kompanii zmotoryzowanych, jednej kompani czołgów, plutonu przeciwpancernego z zestawami krótkiego zasięgu ERYX oraz pluton moździerzy 120 mm lub opcjonalnie 81 mm.

Ostatni przykład dotyczy wariantu TGB przewidzianej do prowadzenia działań w strefie rozdzielenia, w skład której oprócz pododdziału bazowego włączono kompanię zmotoryzowaną, kompanię rozpoznawczą oraz kompanię saperów.

We wszystkich wskazanych wariantach TGB tworzonych w wojskach lądowych Francji, w skład modułu opcjonalnego weszła kompania saperów, inną cechą jest również dość duże nasycenie środkami przeciwpancernymi.

K
onsekwencją tworzenia TGB na poziomie batalionu są zmiany na szczeblu brygady, stąd też w wojskach lądowych Francji wprowadzono termin brygada operacyjna (rys. 15).


Rys. 15. Istota tworzenia brygady operacyjnej

Źródło: opracowanie własne na podstawie: La Brigade Interarmes Generique, Commandement de la Doctrine et de L’enseignement Militaire Superieur de L’armee de Terre, edition 2000, s. 27.

W czasie pokoju brygady organiczne posiadają stałe struktury organizacyjne. Jak już wspomniano, zakłada się jednak, że każda brygada ogólnowojskowa powinna być zdolna do wydzielenia czterech batalionowych TGB.

Brygada operacyjna jest kompozycją TGB szczebla batalionu czołgów, zmechanizowanych lub innych. Ilość TGB włączonych w skład brygady operacyjnej zależy od wielu kryteriów, w tym głównie od zadania, zagrożeń oraz warunków prowadzenia działań. Konieczność tworzenia brygad operacyjnych wynika również z faktu, iż w zasadzie pełna autonomiczność batalionowych TGB jest trudna do osiągnięcia38, zwłaszcza w zakresie dowodzenia, łączności czy też ochrony. Stąd też konieczne jest wspieranie działań batalionowych TGB przez elementy pozostające w dyspozycji dowódcy brygady operacyjnej lub też szczebla nadrzędnego.

W podobny sposób podchodzi się do problematyki tworzenia TGB
w wojskach lądowych Stanów Zjednoczonych. Podstawowymi dokumentami normującymi powyższą problematykę są: FM 3-21.31, The Stryker Brigade Combat Team, oraz The tank and mechanized infantry battalion task force, Field manual *NO. 3-90.2.

Jako jeden z etapów przemian związanych z nowymi wyzwaniami było utworzenie między innymi sześciu brygadowych grup bojowych (BGB) (ang. The Stryker Brigade Combat Team). Dotychczas w armii amerykańskiej istniały dwa rodzaje brygad ogólnowojskowych: ciężkie i lekkie. Doświadczenia z ostatnich konfliktów zbrojnych, zwłaszcza w rejonie Bałkanów wskazywały jednoznacznie na konieczność posiadania formacji, która charakteryzowałaby się jednocześnie znaczną siłą ognia i dużą mobilnością. Przykładem takiego właśnie rozwiązania jest brygadowa grupa bojowa. Planuje się, iż do końca 2008 roku uzyskanie zostanie potencjał w sile39:

  • jednej brygady w gotowości do użycia 96 godzin;

  • jednej dywizji w gotowości - 120 godzin;

  • pięciu dywizji w gotowości - 30 dni.

Koncepcja organizacji brygady bazuje na dwóch założeniach. Po pierwsze musi posiadać zdolność do prowadzenia działań bojowych oraz do reagowania
w sytuacjach kryzysowych, w tym zwłaszcza reagowania wobec zagrożeń asymetrycznych.

Po drugie przyjęta struktura organizacyjna powinna charakteryzować się modułowością do najniższych szczebli tj. zwłaszcza batalionu i kompanii, co ma pozwolić na odpowiedni dobór sił (modułów) do pojawiających się zagrożeń: działania bojowe, wsparcie działań sił pokojowych czy też działania stabilizacyjne. Poprzez przyjęcie odpowiedniej struktury organizacyjnej oraz wyposażenia, uzyskano zdolność do przerzutu brygady drogą powietrzną (samolotami C 130) wszędzie tam, gdzie zaistnieje taka potrzeba, w każdy rejon świata. Zakłada się przy tym, że brygada może prowadzić działania samodzielnie lub też w składzie dywizji lub jako element korpuśny. Jest ponadto przygotowana do prowadzenia zarówno działań obronnych, zaczepnych oraz stabilizacyjnych.

Każda brygada składa się z:

  • trzech batalionów zmechanizowanych na transporterach kołowych;

  • jednego dywizjonu artylerii;

  • batalionu rozpoznawczego.

Te pięć batalionów tworzy rdzeń brygadowej grupy bojowej40. Dodatkowo
w skład wchodzi kompania rozpoznania wojskowego, kompania saperów
i kompania łączności. W tematyce szkoleniowej BGB akcentowane jest działanie
w terenie zurbanizowanym, stąd też w skład każdej kompanii zmechanizowanej wchodzi zespół strzelców wyborowych (trzech strzelców). Trzy inne zespoły podporządkowane są dowódcy batalionu. Prowadzenie działań stabilizacyjnych poza obszarem kraju wymusiło potrzebę włączenia w skład BGB grupy przygotowawczej (ang. Early Entry Module – EEM). Liczy ona około czternastu specjalistów reprezentujących: prawo, logistykę, łączność, oficerów operacyjnych oraz współpracy wojskowo-cywilnej. Jej głównym przeznaczeniem jest przygotowanie wprowadzenia zasadniczych sił BGB w rejon. Jednak jest ona wprowadzana poza sporny obszar z zadaniem zorganizowania bazy tranzytowej
i udokładnienia szczegółowych warunków wprowadzenia BGB.

Analogicznie, jak w przypadku wojsk lądowych Francji, struktura amerykańskiej brygadowej grupy bojowej oparta jest na założeniu, że zarówno szczebel batalionu, jak i kompanii powinny być zdolne do prowadzenia autonomicznych działań. Stąd też w ich strukturach występują różne rodzaje broni, elementy wsparcia i zabezpieczenia. Na poziomie BGB występuje brygadowy batalion zaopatrzenia (ang. BSB), który zapewnia autonomiczność BGB pod względem logistycznym na okres 72 godzin.

W siłach lądowych Niemiec używa się pojęcia wzmocniony batalion (niem. Verstarkten Kampftruppenbatalions [VrKpfTrBtl]).41 Podkreśla się przy tym, iż wynika to z zadania, jakie otrzymał pododdział, oceny potencjalnego przeciwnika oraz warunków, w jakich będą prowadzone przyszłe działania. Do modułu, jakim jest batalion przydzielane są kompanie „walczące” i pododdziały innych rodzajów wojsk, tworząc tzw. mieszane bataliony. Szczególne miejsce w wojskach lądowych Niemiec zajmują bataliony czołgów. W dokumentach doktrynalnych przyjęto, że bcz może prowadzić walkę w ramach brygady lub samodzielnie. Podkreśla się przy tym, że największą skuteczność w walce osiągnąć może poprzez współdziałanie
z innymi rodzajami wojsk. Szczególne znaczenie dla skuteczności działań czołgów zajmują pododdziały grenadierów pancernych.
42 Inne pododdziały przydziela się stosownie do zadania, jakie ma wykonać batalion. Zakłada się, że niezbędnym warunkiem skutecznego współdziałania batalionu z innymi rodzajami wojsk jest jasny podział sił na jednostki wydzielane i podporządkowane. Zakres współdziałania pomiędzy poszczególnymi elementami ustala dowództwo, w skład którego wchodzą oficerowie specjaliści z przydzielonych rodzajów wojsk, którzy są doradcami dowódcy batalionu w sprawach specjalistycznych.43 Dowodzenie wzmocnionym batalionem przejmuje dowódca batalionu na bazie, którego jest tworzony wzmocniony batalion. Dla przykładu batalion ogólnowojskowy może być wzmocniony:

  • kompanią grenadierów pancernych lub czołgów;

  • baterią przeciwlotniczą;

  • plutonem saperów;

  • plutonem przeciwpancernym.

Na szczeblu batalionu wykonuje się dokument w postali tabeli podporządkowania/przekazania/współdziałania, w której określa się szczegółowe zasady podporządkowania.

Batalion grenadierów pancernych uważa się za zdolny do prowadzenia skutecznej walki przeciwko spieszonej piechocie, lekko opancerzonym pojazdom
a także z czołgami. Zadania może wykonywać samodzielnie, jednak jako typowe działanie uważa się jego walkę w ścisłym współdziałaniu z czołgami.

Batalion czołgów i zmechanizowany może być wspierany przez dywizjon
(w nomenklaturze niemieckiej batalion artylerii). Do batalionu ogólnowojskowego przydziela się oficera ogniowego (niem. Feuerunterstutzungsoffizier [FUO])
z dywizjonu artylerii, który uczestniczy w planowaniu, do kompanii przydziela się sekcje wysuniętych obserwatorów, (niem. Vorgeschobeber Beobachter
[VB]), których zadaniem jest koordynacja ognia artylerii zgodnie z planem wsparcia oraz koordynowanie ognia nieplanowego (na wezwanie z pola walki) lub poprzez przydział do batalionu grupy rozpoznania artylerii (niem. Artilleriebeobachtungsradargruppe [ABRA])44.

Regułą w zakresie osłony przeciwlotniczej jest przydział bplot do batalionu ogólnowojskowego. Jeżeli batalion działa na głównym kierunku, to może być dodatkowo wzmocniony baterią rakiet plot.

Na bazie pododdziałów inżynieryjnych tworzy się grupy saperskie i przydziela do batalionu. Są to siły wielkości plutonu saperów np.: czołgi saperskie (niem. MiRPz) KEILER, samobieżne mosty (niem. BrPz) BIBER oraz samobieżne ustawiacze min (niem. MiWuPz) SCORPION.

Ogień przeciwpancerny zapewnia kompania wsparcia, w której występuje pluton ppanc w składzie pięciu samobieżnych ppk JAGUAR.

Jak wynika z powyższych przykładów, w zależności od zadania, batalion czołgów lub grenadierów pancernych odpowiednio wzmacnia się poprzez przydzielenie im sił niezbędnych do wykonania zadania.


    1. ZASADNICZE (BOJOWE) DZIAŁANIA TAKTYCZNE

      1. OBRONA

        1. ZAŁOŻENIA OGÓLNE


W klasyfikacji działań taktycznych na poziomie taktycznym obrona została określona jako zasadniczy rodzaj. Określając termin obrona jako podstawowy rodzaj walki możemy przyjąć, iż jest działaniem zamierzonym lub wymuszonym prowadzonym w celu udaremnienia lub odparcia uderzeń wojsk przeciwnika, zadania im maksymalnych strat, utrzymania zajmowanego rejonu oraz stworzenia warunków do działań zaczepnych. Celem działań obronnych jest uniemożliwienie przeciwnikowi opanowania terenu, rozbicie zgrupowań uderzeniowych i załamania jego natarcia oraz przejęcie inicjatywy.45 Aktualnie w wypadku agresji przeciwnika obrona polegająca na odparciu natarcia i utrzymaniu zajmowanego obszaru może okazać się niewystarczająca. Przeciwnik odparty na jednym kierunku może próbować uzyskać powodzenie na innym. Dlatego też celem obrony powinno być również rozbicie nacierających wojsk przeciwnika. Rozbicie ich w takim stopniu, aby nie mogły odtworzyć zdolności bojowej i przejść ponownie do operacji zaczepnej. Obrońca musi dążyć do uzyskania rozstrzygnięcia. Z uwagi na konieczność zminimalizowania szkód i strat na własnym terytorium obrońca powinien dążyć do uniemożliwienia przeciwnikowi dalszego działania i odebrania mu swobody operacyjnej, na przykład poprzez odcięcie jego linii komunikacyjnych lub przez okrążenie jego zgrupowań uderzeniowych.

O osiągnięciu celu obrony decydować, będzie zorganizowanie we właściwym czasie skutecznego rażenia ogniowego i przygotowanie systemu zapór inżynieryjnych, racjonalne wykorzystanie obronnych właściwości terenu
i rozbudowa inżynieryjna obrony, odpowiednie ugrupowanie wojsk i ich ruchliwość oraz racjonalne połączenie działań wszystkich sił, w tym lotnictwa wojsk lądowych, uczestniczących w walce obronnej. Decydującym o osiągnięciu celu obrony jest jej trwałość i aktywność.

Trwałość rozumiana jako zdolność do skutecznego przeciwstawiania się przeciwnikowi w nakazanym miejscu i czasie. Wpływa na nią odporność na oddziaływanie przeciwnika, żywotność broniących się wojsk, ich uporczywość
i utrzymywanie się na zajmowanych pozycjach. Ta właściwość obrony, oparta na sile ognia broniących się wojsk, ich manewrowości i wykorzystaniu dogodnych właściwości terenu, prowadzi do rozbicia bądź poważnego osłabienia przeciwnika
i utrzymania zajmowanego rejonu obrony, a tym samym do wykonania otrzymanego zadania.

Trwałość obrony jest nierozerwalnie związana z jej drugą cechą, jaką jest aktywność. Obrona jest tym bardziej trwała, im aktywniejsze będą działania obrońcy. Im mniejsze są siły przeznaczone do obrony danego obszaru, tym bardziej muszą być one ruchliwe i aktywne tak, aby obrońca mógł uprzedzić nacierającego w decydujących momentach i miejscach walki obronnej.

Jedną z podstawowych cech walki obronnej jest jej manewrowość. Wyrażać się ona powinna w umiejętności dokonywania szybkich manewrów wojsk
i środków walki z kierunków pasywnych, nieatakowanych i obsadzania nimi rubieży obronnych lub wykonania kontrataków. Istotą wspomnianej manewrowości nie jest wyłącznie szybkość fizycznego przemieszczania się wojsk, lecz zdolność do szybkiego rażenia przeciwnika w wyniku zbierania, przetwarzania i przekazywania informacji, wypracowania decyzji, przetwarzania wytycznych i rozkazów na różnych szczeblach dowodzenia oraz reagowania na rozwój sytuacji. Przewaga jako zasada sztuki wojennej obrońcy powinna wyrażać się tutaj w zapewnieniu korzystnego stosunku sił we właściwym miejscu i we właściwym czasie. Służyć temu ma zapewnienie swobody ruchu (swobody operacyjnej) własnym wojskom przy jednoczesnym ograniczeniu ruchliwości przeciwnika. Takie działanie stworzy możliwość przejęcia inicjatywy, umożliwi zachowanie woli walki i utrzymanie ważnych rejonów, a ponadto zapewni przenoszenie punktu ciężkości na zagrożone kierunki.

Obrona powinna się charakteryzować następującymi właściwościami:

  • możliwością jak najszybszego rozpoznania prawdopodobnych kierunków uderzeń przez przeciwnika;

  • niszczeniem wykrytych środków rażenia i obezwładniania elektronicznego, stanowisk dowodzenia i środków łączności;

  • prowadzeniem skutecznej walki ze środkami napadu powietrznego, zwalczanie desantów powietrznych, pododdziałów i grup powietrzno-szturmowych (desantowoszturmowych), a na kierunkach nadmorskich – desantów morskich;

  • wykorzystaniem właściwości taktycznych terenu do prowadzenia ognia, organizowania zapór i przeszkód, które ograniczą nacierającemu prowadzenie obserwacji i manewru;

  • rozśrodkowaniem oraz maskowaniem wojsk i obiektów;

  • sprawnym odtwarzaniem naruszonego rejonu obrony i nieprzerwanym oddziaływaniem ogniem na elementy ugrupowania przeciwnika;

  • prowadzeniem działań na całą głębokość ugrupowania w celu zakłócenia zorganizowanego rozwinięcia zgrupowania uderzeniowego oraz wprowadzania odwodów;

  • wykonywanie kontrataków i manewrów połączonych z utrzymywaniem najważniejszych rejonów i obiektów;

  • skuteczną ochroną wojsk i obiektów logistycznych;

  • prowadzeniem działań w wymiarze powietrzno-lądowym;

  • synchronizowaniem efektów użycia wszystkich sił i środków biorących
    w niej udział;

  • ruchliwością wojsk i manewrowością środków ogniowych zapewniających stałe dezorganizowanie i opóźnianie natarcia przeciwnika.46

Powyższe rozważania pozwalają wnioskować, iż przez trwałość
i skuteczność działań obronnych należy rozumieć, że są to cechy określające stopień trudności jej pokonania broniących się wojsk oraz zdolność do stawiania skutecznego oporu i załamania natarcia przeciwnika lub pozbawienie go inicjatywy, czyli osiągnięcie celu działań obronnych.
Umiejętne użycie posiadanych sił
i środków walki będących w dyspozycji dowódcy brygady w odniesieniu do działania przeciwnika jak też środowiska pola walki w odpowiednim czasie warunkuje o osiągnięciu zakładanego celu.

W polskiej sztuce wojennej za elementarne czynniki walki zbrojnej uznaje się ruch, rażenie i informację47. Jednak według standardów NATO rażenie i ruch są raczej swojego rodzaju pochodną sił biorących udział w walce i uznaje się je jako elementy walki. Za podstawowe czynniki determinującymi obronę przyjęto:

Siły – to wojska i środki jakimi dysponuje dowódca podczas wykonywania zadania. Możliwości sił wynikają z ich składu i wyposażenia, rodzaju i stanu uzbrojenia, stopnia wyszkolenia oraz stanu fizycznego i duchowego żołnierzy. Rozpatrywać należy w dwóch aspektach sił własnych i sił przeciwnika.

Obszar – postrzegany jest jako środek służący do osiągnięcia celu obrony. Wymaga to od dowódcy wysokich umiejętności operacyjnego wykorzystania całego terenu. Oznacza to, że dowódca określa gdzie teren może zostać oddany przeciwnikowi, gdzie ma być utrzymany i gdzie dążyć do rozstrzygnięcia.

Czas – jako okres, jakim dysponują wojska do rozpoczęcia walki
i jako okres, przez jaki działania mają być prowadzone. Umiejętność dowódcy zyskania czasu w stosunku do przeciwnika może mieć decydujące znaczenie dla powodzenia w obronie.

Informacja – jako podstawowy warunek umożliwiający prowadzenie działań. Na współczesnym polu walki informacja lub jej brak staje się czynnikiem decydującym o sukcesie lub porażce. I nie chodzi o to, aby wiedzieć wszystko, lecz więcej niż wie przeciwnik.

Obrona będzie trwała, gdy działania obrońcy będą synergicznie łączyć w sobie siły, obszar, czas i informację. Zespolenie tych czynników służy nie tylko jako zdolność do skutecznego przeciwstawiania się przeciwnikowi w określonym miejscu i czasie przy jak najmniejszych stratach własnych, ale jako umiejętne połączenie powinno stać się sposobem na zrealizowanie celu obrony.

Z głównych czynników wypływają czynniki szczegółowe takie jak: wybór terenu, rozpoznanie, głębokość prowadzonych działań obronnych, wzajemne wsparcie, skupienie głównego wysiłku, manewr, siła ognia, walka elektroniczna, spójność obrony, działania zaczepne, odwody, dezinformacja.

Trwałość obrony zależy w dużej mierze od wyboru i wykorzystania terenu. Dowódca każdego szczebla powinien dążyć, aby wykorzystać powierzony teren
w jak najlepszy sposób. Może to być osiągnięte tylko wtedy, gdy teren jest dokładnie znany każdemu dowódcy aż do najniższego szczebla dowodzenia. Analiza terenu powinna prowadzić do tego, aby wybrane rubieże terenowe pozwalały na jak najlepsze wykorzystanie środków ogniowych, maskowanie
i manewr broniącego się, jednocześnie obszar ten powinien ograniczać możliwości przeciwnika w obserwacji i jego swobodę manewru. Oceniając sytuację, dowódca powinien wskazać na rejon kluczowy, którego utrzymanie będzie decydowało
o trwałości obrony.

Dokładne rozpoznanie jest niezbędne do osiągnięcia sukcesu. Plan obrony powinien opierać się na najpełniejszej ocenie rozpoznawczej wykorzystującej dane zdobyte przez wszystkie dostępne źródła rozpoznawcze, włączając w to siły i środki przełożonego i sąsiadów. Należy ocenić możliwości przeciwnika, jego zamiary, prawdopodobny główny wysiłek, możliwe drogi podejścia, sposób ataku przez pierwszorzutowe elementy, przemieszczanie się jego sił w głębi, po to, aby określić koncepcję działania sił własnych, która przyniesie sukces. Jednak niemożliwe jest całkowite wniknięcie w zamiary przeciwnika przed rozpoczęciem ataku. Dlatego też jest konieczne, aby skupiać wysiłek rozpoznania na pozyskiwaniu informacji rozpoznawczych o sytuacji na polu walki, co pozwoli na monitorowanie działań obronnych i wykorzystanie własnego potencjału we właściwym czasie i miejscu.

Głębokość obrony jest konieczna do zachowania swobody działania, powinna dawać czas na reakcję i absorbować przeciwnika. Głębokość obrony jest osiągana poprzez wyznaczenie wystarczającej przestrzeni do dezorganizowania, opóźniania podejścia, niszczenia potencjału, a w końcowym rezultacie zatrzymaniu natarcia przeciwnika i jego rozbiciu. Powinna zezwalać na wykorzystanie pozycji obronnych, zapór i ognia w całym obszarze obrony. Rozmieszczenie
i przegrupowanie odwodów, wsparcie ogniowe elementów oraz urządzeń zabezpieczenia logistycznego.

Wzajemne Wsparcie – potęguje siłę każdego ugrupowania obronnego. Linie rozgraniczenia, rejony i pozycje powinny być wybrane z myślą
o powyższych zasadach.
Osiąga się to wtedy, jeśli luki między pozycjami
i otwartymi skrzydłami przykrywane są ogniem w taki sposób, że przeciwnik nie może przeprowadzić ataku na jedną pozycję będąc poza strefą oddziaływania drugiej pozycji. Idealnie jest, gdy szerokość frontu, którą jednostki zobowiązane są bronić, jest bezpośrednio uzależniona od ich możliwości zapewnienia wzajemnego wsparcia.

Dowódca musi posiadać swobodę działania i elastyczność, aby skupić potrzebny wysiłek bojowy, mieć możliwość decydowania, kiedy i gdzie skoncentrować swoje wojska, aby przeciwstawić się nacierającemu przeciwnikowi. Ta decyzja będzie zależała od rozpoznania zamiarów i sił przeciwnika. Musi być podjęta w odpowiednim czasie. Dowódca może skoncentrować wysiłek poprzez manewr i zmasowanie ognia.

Manewr – jest jednym z czynników decydujących o powodzeniu w obronie na wszystkich szczeblach. Przez połączenie ruchu ze skupieniem ognia, siły obrony mogą jak najlepiej wykorzystać teren im przypisany, aby spowodować wysokie straty przeciwnika i jednocześnie samemu uniknąć zniszczenia. Dzięki manewrowi dowódca skupia główny wysiłek, umożliwiający mu stworzenie korzystnego stosunku sił w celu pokonania przeciwnika.

Siła Ognia – skuteczność obrony jest głównie oparta na szczegółowo zaplanowanym prowadzeniu ognia przez wszystkie rodzaje środków ogniowych. Ogień pododdziałów bojowych i artylerii, wsparcie śmigłowców bojowych oraz lotnictwa taktycznego muszą nawzajem uzupełniać się oraz muszą być skoordynowane i wprowadzone do działania we właściwym czasie i miejscu.

Spójność obrony – obrona musi być zaplanowana z uwzględnieniem jej spójności i uważnie koordynowana podczas działań bojowych. Niepowodzenie obrony często wiąże się z utratą zdolności współdziałania. Przeciwnik często szuka miejsca do ataku wzdłuż linii rozgraniczenia. Dlatego, ważna jest spójność obrony wzdłuż tych linii, szczególnie tam gdzie łączą one wojska różnych państw. Przydział zadań odwodom powinien zawierać zadania, których celem jest utrzymanie lub odzyskanie zdolności współdziałania wzdłuż linii rozgraniczenia.

Kontratak /działania zaczepne/ – mimo, iż w obronie, gdzie cała inicjatywa wychodzi ze strony wojsk nacierających, broniącemu się nie wolno pozostawać biernym i czekać na reakcję. Dowódcy każdego szczebla muszą szukać, bądź stwarzać okazje w celu zaskoczenia przeciwnika i zmuszenia go do zmiany jego planów. Wojska przeciwnika powinny być atakowane i niszczone lub rozpraszane nie tylko w momencie bezpośredniego kontaktu, ale również na całej głębokości działań. Wojska broniące się powinny walczyć z wyobraźnią, energią i agresją konieczną do pozbawienia atakującego inicjatywy gdziekolwiek i kiedykolwiek będzie to możliwe.

Odwody – są istotne, jeśli dowódca ma mieć swobodę działania, zarówno
w stosunku do oczekiwanego jak i niespodziewanego rozwoju walki. Dostarczają one obronie elastyczności i równowagę. Głównymi zadaniami odwodów są wspieranie, blokowanie, kontratak, zastępowanie innych oddziałów, ochrona skrzydeł i tyłów. Właściwe rozmieszczenie odwodów oraz sposób ich użycia jest istotną decyzją, jakie broniący się dowódca musi podjąć. W przypadku użycia odwodów należy natychmiast przystąpić do ich odtworzenia lub stworzenia nowych.

Dezinformacja – to głównie stwarzanie fałszywego obrazu sytuacji taktycznej przez broniącego się nacierającemu. Dążność do przedstawienia fałszywego wrażenia o dokładnej lokalizacji głównych pozycji obrony i sił sprzymierzonych, przez co skłania się przeciwnika do wykorzystania jego głównego wysiłku
i zasobów w niewłaściwym miejscu. Wprowadzenie w błąd, co do kierunku i czasu kontrataku wojsk sprzymierzonych, powoduje często, że przeciwnik rozmieszcza swoje odwody daleko od miejsc, w których wywarłyby one wpływ na działania bojowe.

Działania obronne podejmowane będą zazwyczaj w sytuacji posiadania przez przeciwnika inicjatywy, a ich rola sprowadza się do uniemożliwienia osiągnięcia zakładanych celów przez nacierającego. Celem głównym obrony będzie utrzymanie zajmowanego rejonu (pasa) obrony, załamanie natarcia przeciwnika, rozbicie jego wojsk i stworzenie warunków do przejęcia inicjatywy.

Celami szczegółowymi może być:

  • osłabienie zdolności zaczepnych przeciwnika i w końcowym efekcie załamanie jego natarcia;

  • uporczywe utrzymywanie ważnych rejonów;

  • zrównanie potencjału walczących stron przez okresową utratę terenu;

  • zmuszenie przeciwnika do przyjęcia walki w niedogodnym dla niego terenie;

  • zyskanie na czasie;

  • umożliwienie kolejnym siłom ześrodkowania się i wykonanie zwrotu zaczepnego;

  • umożliwienie koncentracji wojsk własnych w innym rejonie;

  • zmuszenie przeciwnika do koncentracji wojsk tak, aby były podatne na działania ogniowe wojsk własnych;

  • rozbicie przeciwnika, który włamał się w ugrupowanie obronne.

Bez względu na warunki i sytuacje przechodzenia do obrony, jej rodzaj, należy ją traktować jako zorganizowane działanie, w którym, aby osiągnąć zakładane cele, należy użyć odpowiednio dobrane metody i środki. Jak wiadomo, do wykonania zadań w ramach działań operacyjnych przeznaczone są związki operacyjne, którym podporządkowane są dywizje będące zasadniczymi związkami taktycznymi wojsk lądowych. Tym samym odgórnie zostaną określone zadania, z których wynikać będzie rola brygady, która zależna będzie od miejsca w ugrupowaniu bojowym, posiadanych sił i środków oraz znaczenia bronionego rejonu. Uogólniając można stwierdzić, że naczelny organizator działań precyzuje zadania i miejsce podległych mu, bezpośrednich wykonawców. Z otrzymanych zadań i miejsca w określonych działaniach bojowych wynika rola, jaką powierzył przełożony w koncepcji walki obronnej.

Aby obrońca mógł się wywiązać z powierzonej roli w wykonywaniu zadania należy mu określić miejsce w ugrupowaniu bojowym. Trzeba przy tym uwzględnić wiele czynników, które mają na to wpływ. Takimi determinantami działań obronnych są: siły, obszar i czas sprzężone informacją. Przeprowadzona analiza tych czynników pozwoli dowódcy zdefiniować zadanie, określić zamiar działania
i przyjąć stosowne ugrupowanie. Konsekwencją przyjętej koncepcji prowadzenia obrony jest określenie zadania i miejsca podległym siłom. Przyjęty zamiar prowadzenia obrony przez przełożonego i utworzone ugrupowanie wskazuje na rodzaj działań, jaki będzie realizował w ramach działań. Związek taktyczny (oddział) może opóźniać, bronić się lub wykonywać kontratak. W związku z tym może działać w pasie sił przesłaniania, bronić się w pierwszym rzucie, na głównym lub pomocniczym kierunku obrony lub jako odwód operacyjny. Niekiedy może bronić się na samodzielnym kierunku. W zależności od miejsca i roli, jaką spełnia w działaniach szczebla nadrzędnego, przydziela mu się odpowiednie wzmocnienie
i wspiera innymi rodzajami wojsk. Otrzymane zadania, miejsce i rola w ugrupowaniu decyduje o przeznaczeniu sił broniących w obronie związku taktycznego lub danej operacji obronnej korpusu. Związek taktyczny (oddział) może być przeznaczony do zatrzymania natarcia przeciwnika, uniemożliwienia mu wtargnięcia w głąb lub wykonania zwrotu zaczepnego w celu odzyskania utraconego terenu.

Bardzo ważnym zagadnieniem jest, by broniący się był zdolna do prowadzenia różnorodnych działań obronnych, wśród których należy wyszczególnić obronę pozycyjną, obronę manewrową, działania opóźniające osłonowe i wspierające
oraz działania o charakterze zaczepnym (przeciwuderzenia, kontrataki).

W zależności od powierzonej roli i miejsca zadaniem sił pierwszego rzutu
w obronie może być:

  • zatrzymanie natarcia przeciwnika i utrzymanie zajmowanego pasa (rejonu) obrony;

  • opóźnianie natarcia przeciwnika w celu umożliwienia odtworzenia zdolności bojowej lub przegrupowania innym siłom;

  • opóźnianie podejścia przeciwnika do głównego pasa obrony;

  • stworzenie warunków do wykonania zwrotu zaczepnego i osłona wprowadzenia do walki odwodów.



Rys. 16.Główne zadania brygady w obronie


Oczywiście najtrudniejszą rolę spełniają pierwszorzutowe związki taktyczne (oddziały), ponieważ ich zadaniem jest odparcie pierwszego uderzenia przeciwnika, które jest wykonywane z największym impetem, przy wszechstronnym zabezpieczeniu i wsparciu. W wypadku włamania się przeciwnika, siły pierwszego rzutu mają za zadanie zatrzymać jego natarcie i własnym odwodem rozbić siły
w rejonie włamania aby odzyskać utracony teren lub stworzyć warunki do wykonania zwrotu zaczepnego siłami przełożonego. Ponadto odwód może realizować następujące zadania:

  • utrzymanie rubieży obronnych w głębi, dla pogłębienia obrony
    i zabezpieczenie wejścia do walki sił przełożonego;

  • wzmocnienie lub zamiana sił, które w wyniku dotychczasowych działań utraciły zdolność bojową;

  • blokowanie lub likwidowanie luki w ugrupowaniu obronnym wojsk własnych;

  • likwidacja sił przeciwnika, które znalazły się na tyłach ugrupowania obronnego;

  • działania przeciw zgrupowaniom przeciwnika użytych w wymiarze powietrznym;

  • utrzymania swobody działania;

  • manewru na zagrożony kierunek;

  • osłony skrzydeł;

  • wykonywania zwrotów zaczepnych.

Określając zadanie dla broniącego się należy określić parametry przestrzenne. W opracowaniach doktrynalnych zaprzestano określania norm, jakie powinny przestrzegać siły przechodzące do obrony. Określa się, że głębokość i szerokość obrony powinna: „zapewnić potęgowanie przeciwdziałania natarcia wojsk przeciwnika, wzajemną więź taktyczną między elementami ugrupowania bojowego oraz manewr odwodami. Szerokość i głębokość obrony powinna umożliwić podjęcie skutecznej walki z przeciwnikiem prowadzącym natarcie w wymiarze powietrzno-lądowym”.

Wynika z tego, że szerokość i głębokość określana jest przestrzenią, która powinna zapewnić: przyjęcie ugrupowania bojowego wojsk, prowadzenie obrony zgodnie z postawionym celem, efektywne wykorzystanie terenu.

Aby można było wypełnić powyższe wymogi powinno się uwzględnić: prawdopodobne siły przeciwnika, właściwości terenu w przyszłym rejonie obrony, możliwości wojsk własnych, efekt końcowy prowadzonej walki obronnej.

Zaniechanie stosowania norm wyrażających się wartościami liczbowymi dotyczącymi głębokości i szerokości wydaje się nie do końca uzasadnione. Potrzeba, bowiem mieć pewien punkt odniesienia do podstawowego elementu ugrupowania bojowego znajdującego się w składzie oddziału i związku taktycznego, jakim jest rejon obrony batalionu lub zgrupowania taktycznego
o podobnej sile. Przyjmuje się, iż szerokość pasa obrony dywizji wynosi 30-50 km, natomiast głębokość do 30 km, natomiast szerokość brygady może wynosić 15-20 km, a głębokość do 15 km. Jeśli dotyczy to obrony w warunkach normalnych łatwo jest określić te parametry, natomiast pozostałe zależeć będą od koncepcji obrony dowódcy poszczególnych szczebli dowodzenia.

Kolejną właściwością charakteryzującą obronę jest jej rodzaj i w zależności od zamiaru prowadzenia działań i sposobu osiągnięcia celu walki możemy wyróżnić obronę pozycyjną (stałą) i manewrową (ruchową). Na szczeblach taktycznych dominującą z zasady będzie obrona pozycyjna, oparta o system ognia i zapór inżynieryjnych oraz naturalne przeszkody terenowe.

Obrona pozycyjna skupia się na utrzymaniu terenu poprzez zaangażowanie przeciwnika w walkę na pozycjach obronnych, powiązanych ze sobą, z których jest on rażony (niszczony) ogniem. Organizując obronę pozycyjną dąży się do zniszczenia wojsk przeciwnika poprzez zwalczanie go ogniem. Istotą obrony pozycyjnej jest opór i utrzymanie rejonu obrony. Aby to osiągnąć musi być ona odpowiednio silna, dobrze rozbudowana pod względem inżynieryjnym, wsparta ogniowo, ubezpieczona i osłonięta przed uderzeniami z powietrza.



Rys. 17. Determinanty obrony pozycyjnej


W obronie pozycyjnej większość sił znajduje się w głównym rejonie obrony
i w połączeniu z niewielkimi odwodami dąży do jak najwcześniejszego załamania natarcia. Wobec tego, w przeciwieństwie do obrony manewrowej, obrona pozycyjna niekoniecznie daje możliwość pełnego zniszczenia przeciwnika, dopiero kolejne działania doprowadzają do pokonania przeciwnika.

W przeciwieństwie do obrony manewrowej, dla której ważna jest głębokość obrony, obrona pozycyjna może być prowadzona na rozmaitej głębokości, zależnej od zadania, możliwości wojsk i charakteru terenu.

Obrona manewrowa to głównie manewr sił i środków, wysoka aktywność oraz uporczywa obrona ważnych rejonów (obiektów) połączoną z ofensywnością działań, dąży się do zniwelowania przewagi przeciwnika, kanalizowania ruchu
i osłabiania tempa natarcia jego wojsk przez stopniowe zmniejszanie ich potencjału bojowego. Istotą obrony manewrowej jest dążenie do zmiany stosunku sił i środków za pomocą manewru, koncentracji wysiłku w najważniejszym w danym momencie (punkcie) rejonu obrony i dekoncentracji w celu uchylenia się od starcia
w niekorzystnych warunkach.



Rys. 18. Determinanty obrony manewrowej


Obrona manewrowa sprowadza się do redukowania początkowej przewagi materialnej nacierającego przez zadawanie mu maksymalnych strat, a jednocześnie kosztem utraty terenu w sposób zamierzony i zorganizowany powstrzymanie dalszego ruchu przeciwnika w głębi obrony i rozbicia go w wyniku kontrataku. Skupiać się ona będzie na niszczeniu nacierających wojsk poprzez dopuszczanie by podeszły one do pozycji, które umożliwiają prowadzenie kontrataków
i oskrzydlenie przez mobilne odwody. Nacisk kładziony jest raczej na zwalczanie przeciwnika, niż na utrzymywanie lub odzyskiwanie terenu. W obronie manewrowej stosuje się połączenie działań opóźniających, zaczepnych i obronnych, zastosowania manewru wspartego ogniem i zaporami, w celu przejęcia inicjatywy od nacierającego, po tym jak wszedł on w pas obrony. Głębokość rejonu obrony jest tu zdecydowanie większa niż w obronie pozycyjnej.

Podstawową różnicą pomiędzy tymi dwoma rodzajami obrony jest to, że: Obrona pozycyjna dąży do pokonania przeciwnika przez załamanie natarcia (wypieranie), natomiast obrona manewrowa dąży do rozbicia nacierających sił przeciwnika przez zniszczenie.

Podział pasa (rejonu) odpowiedzialności obronnej i ygrupowanie.

W pasie (rejonie) odpowiedzialności obronnej wyróżniamy:

  • pas sił przesłaniania;

  • pas (rejon) obrony, który obejmuje: główny rejon obrony i rejon tyłowy.

Pas (rejon) odpowiedzialności obronnej ograniczony jest z przodu linią przejęcia odpowiedzialności, następnie możemy wyróżnić linię najdalej wysuniętych wojsk (FLOT) i przednią linię obrony (FEBA). Pas (rejon) zawarty pomiędzy linią przejęcia odpowiedzialności, a przednią linią jest to rejon sił przesłaniania.

Celem działań w tym rejonie będzie pozyskiwanie informacji o położeniu, kierunku i sile uderzenia przeciwnika, zyskanie czasu, ubezpieczenie, wyczerpywanie – zadanie maksymalnych strat i dezorganizowanie natarcia przeciwnika. Zadania realizowane w tym rejonie pozwolą obrońcy stworzyć warunki do zatrzymania natarcia na przedniej linii obrony (FEBA) lub
w rejonie pierwszej pozycji broniących się



Rys. 19. Siły przesłaniania jako element ugrupowania brygady



Rys. 20. Rejon sił przesłaniania przydzielony batalionom


W pasie (rejonie) obrony prowadzi się rozstrzygającą walkę
z przeciwnikiem. Pas (rejon) obrony dzieli się na główny i tylny. Granica między głównym, a tylmym pasem (rejonem) obrony wyznaczona jest tylną linią rozgraniczenia sił będących w pierwszym rzucie. Należy rozmieścić w tym rejonie taką ilość sił, która zapewni zatrzymanie w nim przeciwnika. Natomiast w tylnym pasie (rejonie) obrony, który zapewnić powinien swobodny manewr, zostanie rozmieszczony odwód oraz te elementy ugrupowania bojowego, które zapewnią wsparcie środkami rażenia oraz zabezpieczenie logistyczne. Ponadto w obszarze tym będzie organizowana druga pozycja obrony.

Przyjmuje się, że elementami ugrupowania bojowego w obronie są:

  • pierwszy rzut, (dopuszcza się w zależności od sposobu prowadzenia obrony kolejne rzuty),

  • odwód (odwody) ogólnowojskowy,

  • zgrupowanie artylerii,

  • oddział (pododdział) przeciwlotniczy,

  • elementy rozpoznania,

  • odwód przeciwpancerny,

  • oddział zaporowy,

  • stanowiska dowodzenia,

  • odwody innych rodzajów wojsk,

  • oddziały (pododdziały) i urządzenia logistyczne.

Dodatkowo można utworzyć:

  • oddział wydzielony,

  • taktyczny desant powietrzny,

  • grupę desantowo-szturmową,

  • odwód przeciwdesantowy,

  • oddział ratunkowo-ewakuacyjny.

Pierwszy rzut – przeznaczony jest do zatrzymania natarcia przed przednią linią obrony lub w głębi bronionego pasa (rejonu). O liczbie sił przeznaczonych do pierwszego rzutu decydować będzie przyjęty sposób prowadzenia walki, jak
i warunki terenowe (szerokość rejonu obrony).

Kolejne rzuty - przeznaczone są do pogłębienia (wzmocnienia) obrony sił pierwszego rzutu i załamania natarcia w głębi na kolejnej rubieży w głównym pasie (rejonie) obrony.

Odwód (odwody) ogólnowojskowy – przeznaczony jest do wykonywania kontrataków w celu odtworzenia przedniej linii obrony. Może również wzmacniać obronę na zagrożonych kierunkach poprzez zajmowanie rubieży ogniowych (całością sił lub częściami), jak też pogłębiać ją broniąc drugiej pozycji i stwarzając w ten sposób warunki do wykonania zwrotu zaczepnego przez przełożonego.
Jest również odpowiedzialny za prowadzenie walki z elementami ugrupowania przeciwnika, które znalazły się w tylnym pasie obrony.

Oddział wydzielony – jest przeznaczony do walki w rejonie sił przesłaniania. Walką tego elementu kieruje dowódca z którego sił został wysłany. Ponadto jego walka powinna być wspierana ogniem artylerii oraz wysiłkiem LWL, (jeśli takowy broniący się otrzyma).

Grupa desantowo-szturmowa – (zgrupowanie desantowo-szturmowe) może wykonywać różne zadania, w tym w rejonie sił przesłaniania. Wspólnie
z oddziałem wydzielonym lub samodzielnie będzie niszczyć ważne obiekty ugrupowania przeciwnika jak stanowiska dowodzenia, elementy i urządzenia logistyczne, które będą wykonywały marsz do linii ataku. Element ten może być utworzony w momencie, gdy brygada dysponuje wysiłkiem LWL. Siły, które może przeznaczyć do tego elementu to wzmocniona kompania zmechanizowana. Wyznaczanie większej ilości sił do tego elementu jest ograniczone ilością śmigłowców w przydzielonym wysiłku.

Taktyczny desant powietrzny – jest również doraźnym elementem ugrupowania bojowego tworzonego wówczas, gdy obrońca będzie dysponowała wysiłkiem LWL. Przeznaczony będzie do walki w rejonie sił przesłaniania. Poprzez czasową obronę newralgicznych obiektów terenowych będzie zakłócał sprawny marsz przeciwnika na linię ataku. Należy również przewidzieć sposób działania sił desantu po wykonaniu zadania. Czy będzie prowadził walkę na tyłach przeciwnika, czy też przebijał się do wojsk własnych? Sposób działania po wykonaniu zadania zależeć będzie od decyzji dowódcy.

Odwód przeciwdesantowy – przeznaczony jest do szybkiego podjęcia walki
z desantem (desantami) powietrznym przeciwnika, który wylądował w tyłowym pasie (rejonie) obrony. Odwód przeciwdesantowy rozmieszcza się w rejonie obiektu, którego uchwycenie jest opłacalne dla zapewnienia przeciwnikowi wysokiego tempa natarcia. Takie rozmieszczanie odwodu (w pobliżu obiektów) spowoduje, że w momencie lądowania desantu jest on w stanie natychmiast podjąć z nim skuteczną walkę. Jeśli brak jest pewności, co do miejsca lądowania ewentualnego desantu, to wszystkie elementy ugrupowania bojowego znajdujące się w tylnym rejonie obrony powinny być gotowe do wydzielenia sił, które w chwili lądowania desantu podejmą z nim walkę.

Utworzone elementy ugrupowania będą tworzyły strukturę obrony. Można, zatem przyjąć, że struktura obrony to układ i wzajemne relacje elementów tworzących jej całość. Struktura rejonu obrony brygady powinna, więc zawierać:

  • strefy ognia przeciwpancernego, przeciwlotniczego i środków rażenia;

  • strefy rażenia i pułapek ogniowych;

  • siły i środki zdobywania, przetwarzania i przesyłania informacji;

  • rejony lub pozycje obronne (opóźniania), pozycję przednią;

  • pozycje ryglowe;

  • rejony stanowisk ogniowych podporządkowanych pododdziałów artylerii;

  • rubieże ogniowe i kierunki planowanych kontrataków;

  • rubieże ogniowe odwodów przeciwpancernych i odcinki (rubieże) minowania oddziałów zaporowych;

  • węzły zapór i strefy zniszczeń;

  • rejony rozmieszczenia odwodów i wojsk wspierających;

  • rejony rozmieszczenia pododdziałów i urządzeń logistycznych;

  • lądowiska śmigłowców;

  • rejon rozwinięcia stanowisk dowodzenia i węzłów łączności;

  • rejony zastrzeżone;

  • drogi manewru, dowozu i ewakuacji.

W strukturze obrony wyeksponować należy pozycje obronne. Są to przygotowane do obrony okrężnej batalionowe rejony obrony oparte o kompanijne
i plutonowe punkty oporu osłonięte zaporami inżynieryjnymi dowiązane do naturalnych przeszkód.
To one będą decydowały o trwałości obrony na kierunkach natarcia przeciwnika. One to wspólnie z pozycjami ryglowymi będą uniemożliwiały przeciwnikowi rozprzestrzenianie się na skrzydła broniących się zgrupowań. Obrona na pozycjach ryglowych określać będzie obszar kontrolowanego włamania przeciwnika, gdzie wspólnie z odwodami specjalnymi tworzymy warunki do zatrzymania natarcia. One też będą zabezpieczać wykonywanie zwrotów zaczepnych.


        1. PROWADZENIE OBRONY


Obrońca zawsze powinien poszukiwać skutecznych sposobów stawiania oporu nacierającemu. Analiza literatury przedmiotu pozwala wnioskować, iż w dobie coraz to większych możliwości uzyskania zaskoczenia przez nacierającego obrona powinna charakteryzować się elementami, które w pierwszej fazie pozwoli
na rozpoznanie zamiarów przeciwnika, określenie jego celu działania, ustalenie jego kierunku głównego uderzenia, a następnie osłabienie jego uderzenia w działaniach opóźniających i poprzez sterowanie nim skanalizowanie jego ruchu. W kolejnej fazie działań należy dążyć do pozbawienia agresora inicjatywy działań
i zatrzymaniu go na zamierzonej wcześniej rubieży, aby stworzyć sobie lub przełożonemu warunki do jego całkowitego rozbicia. Reasumując możemy przyjąć, iż głównymi etapami działań obronnych powinny być działania opóźniające jako działania sił przysłaniania, obronę na dogodnych rubieżach jako rozstrzygającą walkę obronną o utrzymanie zajmowanego rejonu obrony, w której zawierają się wzmocnienie zagrożonych kierunków, blokowanie przeciwnika i wykonywanie kontrataku. Uwzględniając chronologię prowadzenia walki obronnej na szczeblach taktycznych możemy wyróżnić następujące etapy :

  • d
    ziałania sił przesłaniania;

  • rozstrzygająca walka obronna /wzmocnienie, blokowanie i kontratak/.



Rys. 21. Etapy prowadzenia obrony


Oczywiście przedstawiony podział jest umowny nie mniej jednak pozwoli na lepsze zrozumienie mechanizmu prowadzenia walki obronnej i czyni ją bardziej uporządkowaną. Nie należy jednak traktować działań obronnych jako przedsięwzięć realizowanych według stałego schematu, gdzie zawsze powinien wystąpić element osłony, obrony stałej i wykonanie zwrotu zaczepnego. Przyjęta koncepcja prowadzenia obrony zawsze jest sumą wniosków, oceny środowiska prowadzenia działań, oceny przeciwnika, analizy sił własnych oraz zgodna z zamiarem przełożonego.

Każda sytuacja, w której brygada może prowadzić obronę jest odmienna
i nieprzewidywalna. Każdorazowo w zależności od sytuacji operacyjno- taktycznej przenoszony będzie punkt ciężkości, czy to na działania przed przednią linią obrony, czy też walki w głębi. Balansowanie tym punktem ciężkości w zależności od zaistniałej sytuacji, czyli skupieniem sił i środków w odpowiednim miejscu
i czasie będzie odgrywało decydujące znaczenie w osiągnięciu założonego celu obrony.

Działanie sił przesłaniania

Wnioski z ostatnich konfliktów, jak też analiza literatury traktującej o modelu działania potencjalnego przeciwnika, a w szczególności możliwość użycia przez niego nowoczesnych środków rozpoznania, broni precyzyjnej i nowoczesnego sprzętu sprawia, iż wymagania wobec obrony stale rosną. Broniący się
w początkowej fazie agresji przeciwnika będzie narażony przede wszystkim na prowadzenie rozpoznania jak też silne oddziaływanie uderzeń lotnictwa, artylerii,
a następnie na uderzenia zgrupowania powietrzno-lądowego. Poprzez takie działanie przeciwnik będzie dążył do utrzymania inicjatywy i rozegrania walki zgodnie ze swoją koncepcją. Rolą obrońcy jest umiejętne wyczekiwanie na cios i skuteczne jego odparcie. Wyraża się to przeciwdziałaniem środkom rozpoznania
i walki elektronicznej przeciwnika, skuteczną obroną przeciwlotniczą, maskowaniem i działaniami pozornymi (stosowanie kamuflażu), czyli minimalizacji strat własnych w pierwszej fazie uderzenia przeciwnika tak, aby zachować maksymalny potencjał związku taktycznego do bezpośredniego starcia z siłami lądowymi przeciwnika.

Współczesne poglądy na sposoby prowadzenia działań zaczepnych pozwalają zakładać, iż nacierający przeciwnik obok przewagi w powietrzu będzie posiadał wielokrotną przewagę potencjału lądowego, gdzie będzie dążył do rozpoznania naszej obrony, jak też stworzenia sobie warunków rozbicia naszych sił poprzez obniżanie naszego potencjału i utrzymania inicjatywy prowadzonych działań. Celowym, zatem jest poszukiwanie rozwiązań, które pozwolą w możliwie krótkim czasie przejąć inicjatywę obrońcy, przez co zniweluje on istniejącą przewagę. Drogą do osiągnięcia trwałości obrony jest jej aktywność. Obrona będzie tym bardziej trwała, im aktywniejsze będą działania obrońcy.48 Aby osiągnąć taki stan rzeczy w sprzyjających warunkach organizuje pas (rejon) sił przesłaniania, gdzie może wykonywać zadania obronne oddział wydzielony od wzmocnionej kompanii do brygady. Zależeć to będzie od celu, jaki poprzez ich działanie chce osiągnąć. Jeśli będzie dysponował wysiłkiem LWL może zorganizować taktyczny desant powietrzny lub grupę desantowo-szturmową w sile do wzmocnionej kompanii. Pozostałe siły jako oddział wydzielony będą na określonych kierunkach opóźniały natarcie przeciwnika kanalizując jego ruch w rejon kluczowy. Działanie tych elementów będzie skoordynowane z ogniem artylerii, która w tym obszarze będzie skutecznie osłabiać potencjał bojowy przeciwnika.

Podczas zbliżania się sił przesłaniania do przedniej linii obrony, może stać się konieczne zwiększenie intensywności wsparcia ogniowego z rejonu obrony w celu umożliwienia siłom przesłaniania zerwania styczności z przeciwnikiem. Wycofanie sił przesłaniania przez przednią linię obrony musi być ostrożnie i starannie zaplanowane.

Pod osłoną ognia artylerii siły przesłaniania odchodzą z zajmowanych pozycji i wykorzystując przygotowane przejścia we własnych zaporach inżynieryjnych przemieszcza się do rejonu położonego w głębi ugrupowania brygady.

Decyzja, czy prowadzić działania opóźniające w pasie (rejonie) sił przesłaniania spoczywać będzie na dowódcy odpowiedzialnym za prowadzenie obrony na danym obszarze. Niemniej jednak w celu uniknięcia zaskoczenia przez przeciwnika i wyrażenia własnej aktywności działania sił przesłaniania powinny być stałym elementem koncepcji walki obronnej. Wojska użyte do prowadzenia działań opóźniających, jeżeli to możliwe nie powinny być natychmiast użyte
w głównym rejonie obrony brygady.

Wysyłając siły przed przednią linię obrony uzyskuje się dodatkowy atut, jakim jest możliwość określenia punktu ciężkości nacierającego i zyskanie czasu na manewr siłami na ten kierunek. W dotychczas obowiązującej strukturze obrony informacje o punkcie ciężkości nacierającego, obrońca uzyskiwał w momencie walki o utrzymanie przedniej linii obrony. Dysponował, zatem krótszym czasem na reakcję odwodami, a w wypadku opóźnienia wejścia ich do walki mógł nie wykonać stojącego przed nim zadania. Przebieg konfliktu w Zatoce Perskiej jednoznacznie dowiódł, że pozycje obronne oparte na przygotowanych fortyfikacyjnie rejonach obrony nie gwarantują osiągnięcia celu obrony. Doświadczenia z konfliktów lokalnych dowodzą też, że stabilność, pozycyjność
i bezruch obrońcy przy jednoczesnym dysponowaniu przez atakującego doskonałymi środkami rozpoznania i rażenia ogniowo-elektronicznego w czasie prowadzenia powietrzno-lądowego natarcia przesądza o wyniku walki.
49

Działania sił przesłaniania są bardzo trudną fazą prowadzenia obrony przez brygadę. Wysyłany oddział wydzielony narażony jest na największe uderzenie przeciwnika, a jednocześnie spoczywa na nim odpowiedzialność wykonania zadań, które wynikną z przyjętej koncepcji walki obronnej. Potencjał wydzielany do rejonu sił przesłaniania powinien być na tyle silny i elastyczny, aby mógł samodzielnie wykonywać postawione zadania w oderwaniu od sił głównych brygady. Muszą, więc być to siły rzędu wzmocniona kompania, batalion jeżeli chcemy, aby rejon sił przesłaniania spełnił swoja rolę. Trzeba sobie uzmysłowić, iż wojska prowadzące działania w rejonie sił przesłaniania przyjmują najsilniejsze uderzenia i w związku
z tym straty ich mogą być znaczne, a czas odtworzenia zdolności bojowej znacznie wydłużony.

Rozstrzygająca walka obronna rozpoczyna się, gdy przeciwnik zbliża się do przedniej linii obrony. Przyjmuje się, że bataliony walczą w taki sposób,
aby zablokować przeciwnika, tak daleko w głębi jak to jest możliwe.

Prowadzenie etapu, jakim jest rozstrzygająca walka obronna decyduje często
o tym, czy przyjęte cele obrony zostaną osiągnięte, czy też nie. Ma to swoje odzwierciedlenie w założeniach przyjmowanych koncepcji rozegrania walki, gdzie dowódcy bardzo często poprzez wykorzystanie walorów uzyskanych podczas prowadzenia walki przez siły przesłaniania decydują się na rozstrzygnięcie prowadzonych działań na swoją korzyść. Dlatego też pierwsza pozycja obronna jest najlepiej rozbudowana pod względem fortyfikacyjnym i na jej utrzymanie ukierunkowany jest główny wysiłek obrońcy wyrażający się, iż większość priorytetów wsparcia odnosi się do tej fazy walki. Oczywiście trudno byłoby realizować skupienie wysiłku posiadanych sił i środków na całej szerokości
i głębokości obrony brygady. Dlatego tak ważnym jest trafne określenie rejonu kluczowego rozumianego jako znalezienie się odpowiednich sił w odpowiednim miejscu i czasie. Pozwoli to na odniesienie zwycięstwa często nawet przy wielokrotnej przewadze przeciwnika. Planuje się maksymalne natężenia ognia artyleryjskiego, największą gęstość ognia przeciwpancernego, broni pokładowej
i strzeleckiej oraz duże nasycenie inżynieryjnymi środkami rażenia. Oczywiście, aby takie siły i środki znalazły się w takim punkcie kulminacyjnym walki obronnej musi to być kosztem innego kierunku obrony. Cały kunszt obrońcy powinien się wyrażać na określaniu w wyniku analizy sytuacji operacyjno-taktycznej, otrzymanego zadania, posiadanych możliwości i oceny środowiska prowadzenia obrony miejsc, gdzie muszę być „mocny”, a gdzie mogę posiadać słabe punkty swojej struktury obrony. Oczywiście przeciwnik będzie robił wszystko, aby
w ugrupowaniu obronnym rozpoznać miejsca gdzie będzie mógł dokonać włamania, a następnie przez wprowadzenie na tym kierunku kolejnych zgrupowań rozbić siły obrońcy. Obrońca walcząc o utrzymanie przedniej linii obrony odpiera atak pancerno-zmechanizowanych zgrupowań przeciwnika, ześrodkowując ogień na najgroźniejszych zgrupowaniach. Szybko przeprowadzając nieodzowny manewr zadaje im straty i powstrzymuje dalszy ruch do przodu. Po osiągnięciu takiego stanu, główny wysiłek przenoszony jest na inny kierunek, gdzie przeciwnik szuka nowej możliwości pokonania obrony. Jest to bardzo trudne do realizacji, podczas gdy przeciwnik oddziałuje na broniącego ogniowo.

Wzmocnienie obrony wojsk operacyjnych w postaci jednostek sił obrony terytorialnej stwarza możliwości, iż w rejonach kluczowych obrony może znaleźć się większe nasycenie wojsk operacyjnych, przez zawężenie rejonów obrony batalionu. Uzyskana w ten sposób spoistość obrony i umiejętna koncentracja ognia oraz właściwe wkomponowanie w teren w połączeniu z system zapór inżynieryjnych, oddziaływaniem elektronicznym powinno być tym czynnikiem, który wraz z pododdziałami broniącymi pierwszej pozycji obronnej załamią natarcie przeciwnika przed przednią linią obrony. Natomiast kierunki pomocnicze, mało prawdopodobne do prowadzenia natarcia przez przeciwnika (kierunki uderzeń pomocniczych przeciwnika) z powodzeniem mogą być bronione przez wojska obrony terytorialnej samodzielnie lub wspólnie z wojskami operacyjnymi.

Takimi kierunkami są miasta i miejscowości w rejonie obrony, gdzie wojska terytorialne posiadają formacje typu bataliony forteczne o głównym przeznaczeniu obrony miejscowości. Posiadanie takiego atutu raz, że pozwala na zaoszczędzenie wojsk operacyjnych na inny kierunek obrony, dwa - zapewnia skuteczną obronę miasta często jako ważnego węzła komunikacyjnego, który może być obiektem natarcia przeciwnika. O skuteczności obrony miast przez wojska terytorialne przekonuje nas wiele przykładów historycznych np. uporczywa obrona Groznego przez bojowników czeczeńskich, czy też obrona miast w konflikcie irackim, którzy mimo tak długotrwałej ofensywy i przeważających sił wojsk skutecznie bronią swojej „ojcowizny”.

W tym etapie obrony należy liczyć się z koniecznością prowadzenia równoległej walki z taktycznymi desantami powietrznymi przeciwnika lub grupami dywersyjnymi przeciwnika, oddziałami wydzielonymi, obejścia, czy też oddziałami rajdowymi. Są one współcześnie nieodłącznym komponentem nacierających zgrupowań, które mają za zadanie naruszenie struktury obrońcy, a jednocześnie udrażniać natarcie sił głównych w celu rozbicia sił obrońcy. Analiza założeń teoretycznych i wnioski z praktyki szkoleniowej oraz pewne doświadczenia bojowe świadczą o tym, że nacierający używając elementów ugrupowania typu desanty powietrzne, oddziały rajdowe na elementy ugrupowania i obiekty broniących się wojsk znajdujące się w głębi, z reguły poza rejonami obrony pierwszorzutowych pododdziałów. Przeciwnik wytwarzając ognisko walki wewnątrz zmierza
do rozproszenia wysiłku broniących się wojsk, by tym samym stworzyć sobie warunki do pokonania przedniej linii obrony i późniejszego kontynuowania natarcia w szybszym tempie.

Od lat jednym z podstawowych wymogów zapewnienia trwałości obrony, jest jej odporność na uderzenia zgrupowań powietrzno-manewrowych przeciwnika. Powietrzno-lądowy charakter natarcia sprawia, że obok zwalczania przeciwnika
od czoła, część sił i środków brygady należy skierować do realizacji zadań związanych z blokowaniem, a następnie rozbiciem desantu powietrznego. Coraz częściej dostrzega się potrzebę posiadania kilku mobilnych odwodów, które byłyby zdolne reagować na zmiany sytuacji.

Po odparciu ataku przed przednią linią obrońca nadal prowadzi walkę ogniową. Zwalcza wycofujące się lub przechodzące do obrony wojska przeciwnika. Intensywnie oddziaływując ze zmienionych stanowisk ogniowych utrudnia mu wykonanie manewrów i ponowną organizację ataku. Jednocześnie oddziały usuwają skutki dotychczasowego oddziaływania przeciwnika i przygotowują się do ponownego odparcia jego kolejnych uderzeń. Odtwarza się naruszony system ognia, zamyka przejścia w zaporach inżynieryjnych dokonuje się dodatkowej rozbudowy punktów oporu i uzupełnia zużyte środki materiałowe oraz udziela rannym pomocy medycznej. Jest to trudny okres, bo obrońca musi wykonywać przedsięwzięcia związane ze stałym oddziaływaniem na przeciwnika celem pozbawienia go swobody działania, jak też realizować szereg czynności związanych z odtworzeniem struktury obrony.

W sytuacji, kiedy nastąpi włamanie się zgrupowania uderzeniowego przeciwnika w głąb obrony dochodzi wówczas do walki w głębi obrony. Oczywiście obrońca powinien dążyć, aby nie dopuścić do takiego rozwoju sytuacji, gdyż walka w głębi obrony jest bardzo trudna, wymagająca od dowódców dużej inwencji, kunsztu, a niekiedy intuicji w podejmowanych decyzjach. Często zaistniała sytuacja wymagać będzie od obrońcy trudnych decyzji (wyważenia), gdzie jest potrzebna stabilność i opór, a w którym miejscu manewr i odpowiednio skalkulowane ryzyko. Mimo to, taka ewentualność powinna być brana pod uwagę. Taką ewentualność należy dostrzegać już podczas wariantowania użycia posiadanego potencjału bojowego, jak też podczas dokonywania koordynacji
i synchronizacji przyjętej przez dowódcę brygady koncepcji rozegrania walki
i osiągnięcia założonego celu.

W wypadku włamywania się przeciwnika w głąb obrony dąży się do zatrzymania jego natarcia od czoła, uniemożliwienia rozprzestrzeniania się w głąb
i stronę skrzydeł, odizolowania podchodzących jego odwodów. Poprzez działanie odwodu dowódca może realizować wzmocnienie zagrożonych kierunków, blokowanie lub wykonanie kontrataku. Decyzja o tym jak i kiedy mają być użyte odwody, jest jedną z najbardziej istotnych, jaką dowódca musi podjąć. Ogniem wszystkich środków rażenia z dotychczas zajmowanych lub zapasowych punktów oporu, manewrem odwodów specjalnych, oddziału zaporowego i sił z kierunków pasywnych (nieatakowanych odcinków) oraz aktywną walką pododdziałów, które znalazły się na tyłach przeciwnika, zadaje mu się maksymalne straty
i dezorganizuje dalsze prowadzenie działań zaczepnych. W systemowym oddziaływaniu na nacierającego istotne jest, aby każdorazowo określić miejsca
i kierunki, na których przeciwnik nie będzie nacierał lub będzie atakował małymi siłami. Zaoszczędzone w ten sposób siły mogą być wykorzystane w rejonach kluczowych obrony. Istotne znaczenie przybiera tu zapewnienie sobie swobody manewru własnych sił, poprzez szybkie zajęcie dominujących obiektów terenowych oraz wykonanie silnego i zaskakującego ognia, głównie przeciwpancernego może zadać nacierającemu poważne straty, stwarzając warunki do wykonania kontrataku.

Blokowanie jest rozwinięciem wojsk w celu zatrzymania nacierających zgrupowań, które przełamały pozycje obronne. Harmonogram rozwinięcia sił blokujących zależeć będzie od sposobu, w jaki rozwija się działanie przeciwnika, ze szczególnym zwróceniem uwagi na jego siłę, prędkość i kierunek podchodzenia. Czynniki te muszą być przeanalizowane i powiązane z rozmieszczeniem
i wielkością dostępnych sił blokujących, ich czasem reakcji i czasem przygotowania pozycji ryglowych. Często tylko poprzez blokowanie możliwe jest zyskanie czasu potrzebnego na zatrzymanie przeciwnika i wykonanie kontrataku.

Kontratak, pomimo pewnych przeobrażeń w prowadzeniu obrony, nadal jest przejawem najwyższej aktywności obrońcy, która pozbawia przeciwnika swobody działania i zadaje mu straty na wybranym kierunku. Wykonanie kontrataku podczas walki obronnej sprawia, że dużego znaczenia nabiera również czynnik psychologiczny. Udział dowódców i żołnierzy w zwrocie zaczepnym podnosi ich morale, wyzwala energię do działania, utwierdza w przekonaniu o możliwości odniesienia sukcesu. Ostateczną decyzję o wykonaniu kontrataku podejmuje dowódca w toku prowadzenia obrony.

Warunki wykonania kontrataku:

  • posiadanie lokalnej przewagi w powietrzu;

  • zatrzymanie nacierającego zgrupowania;

  • odizolowanie odwodów przeciwnika;

  • uzyskanie odpowiedniego stosunku sił;

Celem kontrataku może być:

  • rozbicie zatrzymanych sił przeciwnika i odzyskanie utraconego terenu;

  • rozbicie przeciwnika, odzyskanie  rejonu kluczowego i umocnienie opanowanej rubieży w gotowości do odparcia ponownego ataku przeciwnika;

  • uderzenie w takie miejsce zgrupowania uderzeniowego przeciwnika aby zdezorganizować jego natarcie.

Oprócz spełnienia warunków stwarzających duże prawdopodobieństwo powodzenia tego rodzaju zwrotu zaczepnego, istotną rolę odgrywa również czas. Kontratak można wykonać już podczas walki o pierwszą pozycję obronną lub później w głębi rejonu obrony50. W obydwu przypadkach występuje określone ryzyko. Wczesne wykorzystanie odwodu pozbawia dowódcę możliwości skutecznego reagowania na zmieniającą się sytuację taktyczną. Natomiast „wpuszczenie” nacierającego zbyt głęboko grozi utraceniem kontroli nad rozwojem sytuacji i stawia pod znakiem zapytania możliwość osiągnięcia celu obrony51.

Powodzenie kontrataku zależy w dużym stopniu od:

  • trafnego określenia kierunku, rubieży i czasu wykonania uderzenia;

  • wydzielenia odpowiednich sił i środków zapewniających wytworzenie lokalnej przewagi;

  • sprawnego przegrupowania uderzających sił na rubież kontrataku;

  • właściwego zabezpieczenia uderzenia przez siły w styczności;

  • właściwej osłony skrzydeł kontratakujących sił;

  • właściwej organizacji ogniowego i elektronicznego oddziaływania na przeciwnika oraz wszechstronnego zabezpieczenia bojowego działań;

  • właściwej synchronizacji działań w czasie i przestrzeni wszystkich uczestników tego przedsięwzięcia.

Sposób rozgrywania działań w głębi pasa (rejonu) obrony w znacznym stopniu zależny będzie od rezultatów, jakie osiągnie przeciwnik w wyniku dotychczasowego natarcia. W przypadku, kiedy przeciwnik przełamie pierwszą pozycję obrony i z powodzeniem kontynuuje natarcie posiadając jeszcze siły
do potęgowania swojego uderzenia zasadnym będzie przejście do blokowania
i uporczywej obrony. Cały ciężar walki z przeważającymi siłami przeciwnika skupiony będzie na wykorzystaniu dogodnych warunków terenowych, dokonania manewru sił na rubieże ryglowe i zdecydowanego oporu na kolejnej pozycji obrony.

Walkę w głębi rejonu obrony nie należy postrzegać tylko wówczas, gdy przeciwnik przełamie pierwszą pozycję obronną. Do takich działań może dojść przed przełamaniem przedniej linii obrony lub w trakcie jej przełamywania. Jest to problem istotny, gdyż właśnie od tyłowego rejonu obrony rozpocząć się może bezpośrednia konfrontacja ze zgrupowaniami przeciwnika.

Działania w tym etapie powinny stanowić integralny element planu obrony
i jednocześnie równoległy etap procesu osiągnięcia celu walki obronnej. Wobec powyższego faza rozstrzygającej walki obronnej powinna się charakteryzować przede wszystkim:
52

  • zdolnością przeciwdziałania zgrupowaniom przeciwnika użytym
    w wymiarze powietrznym lub lądowym (np. oddział wydzielony);

  • utrzymywaniem swobody działań i manewru;

  • możliwością reakcji siłami i środkami na dowolny kierunek, rejon;

  • stworzeniem warunków do pogłębienia obrony, narastania oporu;

  • przygotowywaniem i wykorzystaniem infrastruktury w aspekcie osiągania celów pośrednich (alternatywnych);

  • zabezpieczeniem przegrupowania siłom podchodzącym z głębi
    do wykonania uderzenia w ramach kontrataku lub przeciwuderzenia;

  • możliwością wykonania kontrataku o celach ograniczonych lub całościowego rozbicia nacierających sił przeciwnika i otworzenia struktury obrony;

  • możliwością osłony luk i skrzydeł;

  • utrzymywaniem więzi między strukturalnymi (funkcjonalnymi) elementami ugrupowania;

  • posiadaniem stałej zdolności realizacji przedsięwzięć z zakresu zabezpieczenia logistycznego i bojowego.

Każda walka obronna powinna być prowadzona z zastosowaniem klasycznej reguły „tarczy i miecza”. Rolę tarczy spełniają tu typowe działania defensywne, które mają za zadanie przyjąć cios przeciwnika i jednocześnie poprzez swoje działanie stworzyć warunki do wykonania zwrotu zaczepnego, czyli użycie miecza jako elementu rozstrzygającego w operacji obronnej. Clauzewitz w swoich rozważaniach określał to jako „błyskawiczny miecz odwetowy jako najświetniejszy punkt obrony. Dodawał też, iż kto się go nie domyśli w porę, a raczej, kto go nie włączy zaraz do pojęcia obrony, ten nigdy nie pojmie jej przewagi”53.

Zwrot zaczepny poprzedzony działaniami opóźniającymi i obronnymi, doprowadzić ma do zniszczenia przeciwnika i odzyskania utraconego terytorium, czyli w ogólnym rozrachunku doprowadzić do osiągnięcia celu obrony. Warunkiem koniecznym jest jednak, posiadanie silnej defensywy, jak też siły do wykonania


        1. DZIAŁANIA W OKRĄŻENIU


Walka w okrążeniu to jedna z trudniejszych form działań bojowych. Sytuacje w których wojska będą prowadzić walkę w izolacji od sił głównych będą
w przyszłości znacznie częstsze niż w wojnach minionych. Wydaje się więc, że tej formy działań nie należy traktować jako specyficznej, lecz postrzegać ją jako normalną sytuację bojową na współczesnym polu walki. Na tak sformułowaną tezę wskazują jednoznacznie opinie prezentowane w naszej literaturze wojskowej jak
i wielu innych krajów. Zakładają one że jednym ze sposobów realizacji celu walki jest wykonanie uderzeń rozcinających, okrążenie zgrupowań przeciwnika,
a następnie ich zniszczenie. Również manewr przy wykorzystaniu oddziałów wydzielonych, rajdowych lub w wymiarze powietrzno-lądowym desantów taktycznych dla uchwycenia ważnego obiektu (rubieży), dezorganizacji i izolowania części sił przeciwnika będzie częstym sposobem osiągania celu, powodującym konieczność prowadzenia walki w oderwaniu od sił głównych.

Dokładniejsza analiza warunków i możliwości okrążenia i wyjścia z okrążenia wymaga jednak głębszych badań oraz wyjaśnienia kilku pojęć z tego zakresu.

Oto niektóre z nich:

  • okrążenie - to odizolowanie części sił nieprzyjaciela od pozostałych wojsk w celu ich likwidacji. Okrążenie najczęściej osiąga się podczas natarcia na kierunkach zbieżnych. We współczesnych warunkach okrążenie i zniszczenie nieprzyjaciela stanowi jednoczesny akt. Zapewnia się to poprzez skuteczne użycie broni jądrowe i dużą ruchliwość wojsk.54

  • okrążenie - odcięcie i odizolowanie części sił w celu ich likwidacji; osiąga się je zwykle przez natarcie wojsk na kierunkach zbieżnych, które w warunkach współczesnych może być połączone z działaniem desantu powietrznego, a na kierunku morskim – morskiego.55

Również w innych materiałach dotyczących omawianego problemu można spotkać mniej lub bardziej różniące się od siebie pojęcia okrążenia.

  • okrążenie - jest rezultatem manewru wojsk działających zaczepnie, doprowadzającego – w wyniku głębokiego oskrzydlenia lub obejścia (jedno- lub dwustronnego) – do wyjścia na tyły broniących się wojsk, przejścia dróg odejścia (wycofania) i otoczenia ich na ograniczonym obszarze.56

  • okrążenie - jest następstwem niepomyślnego przebiegu walki, której dalszemu niekorzystnemu rozwojowi nie można w danej sytuacji zapobiec.
    W warunkach gdy zorganizowane wycofanie wojsk stanie się niemożliwe lub niecelowe będą one zmuszone prowadzić walkę w izolacji od sił głównych.
    Walka w okrążeniu posiada charakter wymuszony, niekiedy jednak może być działaniem zamierzonym.57

  • okrążenie - jest następstwem niepomyślnego przebiegu operacji (walki) gdy wojska mogą zostać odcięte od swego zaplecza lub okrążone.
    W działaniach wojsk w okrążeniu wyróżniamy dwa okresy: obronę w okrążeniu
    i wyjście z okrążenia.(...) Okrążenie może być zakończone przez odblokowanie wojsk z okrążenia, przerwanie się okrążonych wojsk, lub poprzez połączenie obu sposobów.58

  • okrążenie - to odcięcie i izolacja przez przeciwnika części walczących wojsk od sił głównych.59

Do walki w okrążeniu wojska mogą przejść w sposób zamierzony wynikający z koncepcji rozegrania walki przez przełożonego, oraz co jest częstszym przykładem w sposób wymuszony na wskutek niepomyślnego przebiegu walki. Pozostawienie wojsk w ugrupowaniu przeciwnika powinno spełniać określony cel, wynikający przede wszystkim z zamiaru i zadania przełożonego. Stąd celem zamierzonej walki w okrążeniu może być:

  • utrzymanie kluczowych obiektów lub terenu,

  • wiązanie znacznych sił przeciwnika,

  • rozcięcie sił przeciwnika, kanalizowanie jego ruchu oraz hamowanie tempa jego działań,

  • dezorganizowanie manewru przeciwnika, w tym szczególnie podejścia jego odwodów i elementów zabezpieczenia logistycznego.

W przypadku wojsk które znalazły się w okrążeniu w sposób wymuszony celem ich działania będzie :

  • niedopuszczenie do rozbicia wojsk,

  • wyjście z okrążenia i połączenie się z siłami głównymi lub przejście
    do działań nieregularnych 60.

Okrążenie wojsk może nastąpić w różnych sytuacjach i rodzajach działań bojowych.

W działaniach obronnych okrążenie wojsk może zaistnieć wyniku niepomyślnego przebiegu walki na skrzydłach, bądź w pasach działania sąsiadów, gdy przeciwnikowi uda się włamać w głąb obrony i izolować część broniących się punktów oporu (rejonów obrony) od sił głównych (szczebla nadrzędnego).
Może ono być również wynikiem wysadzenia w tylnej strefie działań desantów powietrznych lub morskich, użycia przez przeciwnika środków minowania powierzchniowego, które wspólnie z wojskami nacierającymi od czoła i skrzydeł umożliwią mu szybkie zamknięcie pierścienia i dokonanie okrążenia.

Walkę w okrążeniu w działaniach obronnych będą prowadzić również oddziały pozostawione celowo w ugrupowaniu przeciwnika dla czasowego
lub ciągłego wiązania jego sił, paraliżowania poczynań w tyłowej strefie, utrudniania manewru, spowalniania tempa działań.

Okrążenie może nastąpić również podczas wycofania wojsk, gdy tempo ich odwrotu będzie wolniejsze od tempa natarcia (pościgu) przeciwnika. Wówczas
w okrążeniu mogą znaleźć się ariergardy, a niekiedy nawet oddziały (pododdziały) wchodzące w skład sił głównych wycofującego się zgrupowania.

R


ys. 22. Okrążenie w obronie (wariant)

Źródło: Opracowanie własne

Do okrążenia może dojść również podczas prowadzenia natarcia. Nastąpić to może w wyniku szybkiego tempa prowadzonych działań na szerokim froncie
lub na oddzielnym (samodzielnym) kierunku. Pomyślnie rozwijająca się sytuacja może uśpić czujność atakującego co do możliwości przeciwnika. Odkryte skrzydła nacierających wojsk, które przeszły do pościgu, stworzą dogodne warunki
do wykonania niespodziewanych uderzeń przez przeciwnika. Pozwoli to mu wyjść na tyły nacierającego zgrupowania i dokonać okrążenia.

W natarciu często zmuszone będą do czasowej walki w okrążeniu także takie elementy ugrupowania bojowego jak: oddział wydzielony, rajdowy czy desant taktyczny, które dla utrzymania opanowanych obiektów będą samodzielnie prowadzić walkę w izolacji (rejonów) do czasu podejścia sił głównych, opóźnianych bądź czasowo zatrzymanych przez przeciwnika.

W


natarciu z forsowaniem przeszkody wodnej okrążenie może nastąpić
w wyniku silnych kontrataków przeciwnika w skrzydła gdy uda mu się odciąć wojska znajdujące się na przyczółku od przeprawy.


Rys. 23. Okrążenie w natarciu (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


W złożonej sytuacji taktycznej oraz różnych warunkach geofizycznych mogą zaistnieć jeszcze inne, mniej lub bardziej złożone sytuacje związane z okrążeniem. Jednym ze szczególnych jego przypadków jest „przyparcie” wojsk
do nieprzekraczalnego (nieprzejezdnego) obszaru, przeszkody terenowej (jeziora) itp., który powoduje odcięcie określonych sił od głównego zgrupowania broniących się wojsk i zamknięcie ich na ograniczonym terenie.

W toku realizacji celów postawionych oddziałom (pododdziałom) w okrążeniu może dojść do tak krytycznego momentu, że jedynym wyjściem będzie podjęcie próby wyprowadzenia ich z okrążenia i połączenia z siłami głównymi wojsk własnych, bądź przejście do działań w nieregularnych. Zawsze jednak w tym względzie ostateczna decyzja należy do przełożonego.

W przypadku okrążenia wojsk w warunkach, gdy nie są one przygotowane do dłuższych samodzielnych działań w izolacji, cel ich działania z reguły będzie przeciwstawny do poczynań przeciwnika. Jeżeli przeciwnik, dokonując okrążenia dąży do odcięcia sił w danym rejonie przez zamknięcie dróg odwrotu, pozbawienie ich możliwości manewru, to celem działań izolowanych wojsk powinno być przede wszystkim zorganizowane wyjście z okrążenia przy jak najmniejszych stratach własnych.

Do charakterystycznych cech działań prowadzonych przez oddział
w okrążeniu możemy zaliczyć:

  • ograniczony czas na organizację działań;

  • ogólną przewagę przeciwnika w siłach i środkach;

  • częsta zmiana sytuacji, występowanie różnorodnych form walki;

  • szybkie przechodzenie od jednej formy do drugiej;

  • nieetatowy skład okrążonych oddziałów (pododdziałów) o różnej przynależności organizacyjnej;

  • brak bezpośredniej styczności z wojskami walczącymi na zewnętrznym froncie okrążenia;

  • konieczność zmiany ugrupowania bojowego nie tylko w czasie organizacji obrony, lecz i jej prowadzenia;

  • konieczność reorganizacji systemu dowodzenia;

  • niedostatek środków walki i żywności.61

Izolacja wojsk nie następuje nagle i niespodziewanie. W celu uniknięcia zaskakującego okrążenia zawsze głównym warunkiem powodzenia jest nieprzerwane śledzenie sytuacji, a w szczególności zgrupowań uderzeniowych przeciwnika, jego elementów powietrzno-desantowych i desantowo-szturmowych, charakteru jego dotychczasowych działań. Odpowiednio zorganizowane rozpoznanie, ścisłe współdziałanie z sąsiadami zapewnią w wielu sytuacjach właściwe przeciwdziałanie zagrożeniu okrążenia i izolacji wojsk.

Realizacja i zakres przedsięwzięć zapewniających przeciwdziałanie okrążeniu zależy od konkretnej sytuacji, możliwości broniących się wojsk, ich celu działania, składu i siły włamującego się w ugrupowanie lub dokonującego okrążenia przeciwnika. Czynniki te decydować będą głównie o sposobie przeciwdziałania okrążeniu.

Najskuteczniejszym sposobem uniknięcia izolacji, poza realizacją wyżej wymienionych przedsięwzięć jest rozbicie przynajmniej jednego z nacierających zgrupowań przeciwnika, wykonując kontratak wsparty ogniem artylerii
i uderzeniami lotnictwa przełożonego. Należy dążyć do zniszczenia lub co najmniej obezwładnienia włamującego się przeciwnika przez co całkowicie przekreślić jego możliwość okrążenia naszych wojsk na danym kierunku. W wypadku próby dokonania okrążenia na styku z sąsiadem należy jednocząc wysiłek wspólnym zbieżnym uderzeniem rozbić przeciwnika w rejonie włamania i niedopuścić go do wyjścia w tyłową strefę działań. Gdy przeciwdziałanie okrążeniu przerasta możliwości broniącego się przełożony powinien wesprzeć działanie okrążanych wojsk swoimi siłami i środkami.

Okrążeniu należy zawsze zapobiegać w sposób jak najbardziej zdecydowany
i aktywny, zawsze jednak postępowanie to powinna cechować zasada: wojska nad którymi zawisła groźba okrążenia (izolacji) nie mogą wycofać się z walki samodzielnie, ich wycofanie (opuszczenie zajmowanego rejonu) może nastąpić wyłącznie za zgodą lub na rozkaz przełożonego.

Gdy przeciwdziałanie okrążeniu przyjmie niepomyślny przebieg i gdy przełożony nie zezwoli na wycofanie broniący się dowódca powinien dążyć do zapewnienia jak najkorzystniejszych warunków do prowadzenia walki w okrążeniu przez:

  • skupienie wysiłku rozpoznania naziemnego i powietrznego na najbardziej zagrożonych kierunkach oraz utrudnienie przeciwnikowi prowadzenia rozpoznania;

  • poprawienie w niezbędnym zakresie położenia wojsk w celu oparcia przedniej linii obrony na dogodnych rubieżach terenowych i zapewnienia im swobody manewru;

  • dokonanie niezbędnych przegrupowań sił i środków zgodnie z potrzebami przyszłej walki, a zwłaszcza odtworzenie odwodów i rozmieszczenie ich na zagrożonych kierunkach;

  • przygotowanie manewru ogniem i pododdziałami artylerii;

  • dostosowanie sposobu dowodzenia i łączności do potrzeb walki
    w okrążeniu;

  • uzgodnienie nowych problemów koordynacji z sąsiadami, a także synchronizacji między elementami ugrupowania bojowego;

  • przyspieszenie ewakuacji rannych i chorych oraz zbędnego sprzętu;

  • przegrupowanie elementów tyłowych i rozmieszczenie ich w środkowej części ugrupowania bojowego, a także wprowadzenie surowego reżimu zużycia amunicji, materiałów pędnych i żywności;

  • wyznaczenie i przygotowanie lądowisk dla śmigłowców i zrzutowisk dla zrzutów zaopatrzenia.62

Spełnienie tych warunków wydaje się być podstawą sukcesu w dalszym efektywnym i zorganizowanym prowadzeniu walki w okrążeniu, a tym samym
w osiągnięciu zakładanego celu zarówno przez siebie jak i celu postawionego przez przełożonego. Warunki te, są również podstawą do późniejszego zorganizowanego i bezpiecznego wyprowadzenia wojsk z izolacji i połączenia z siłami głównymi.

Z doświadczeń minionych wojen, konfliktów jak również z analizy warunków przyszłego pola walki wynika że walkę oddziału w okrążeniu można podzielić na następujące etapy:

  • działania w celu zapewnienia dogodnych warunków prowadzenia walki
    w okrążeniu.

  • walka o osiągnięcie celu działań w okrążeniu.

  • walka o wyjście z okrążenia.63

Wyjście oddziału z okrążenia czyli ostatni etap walki w oderwaniu od sił głównych jest działaniem prowadzonym na wybranym kierunku (kilku kierunkach). Jego celem jest przerwanie wewnętrznego pierścienia okrążenia i połączenie się
z wojskami własnymi będącymi poza okrążeniem. Może on nastąpić bezpośrednio po zamknięciu pierścienia okrążenia gdy przeciwnik nie zdążył stworzyć jeszcze silnego i ciągłego frontu wokół odciętych wojsk, lub po osiągnięciu celu obrony okrężnej.

W zależności od zaistniałej sytuacji oraz czynników determinujących działanie tj. składu i możliwości bojowych przeciwnika, jego charakteru działań, możliwości bojowych wojsk własnych, terenu oraz jego infrastruktury można wyróżnić dwa podstawowe sposoby wyjścia oddziału z okrążenia. Pierwszy - samodzielne wyjście okrążonych wojsk oraz drugi - wyjście z okrążenia przy współudziale wojsk walczących na zewnątrz pierścienia okrążenia.

Samodzielne wyjście z okrążenia będzie miało miejsce z reguły w przypadku gdy walczące wojska na froncie zewnętrznym oddalą się znacznie od rejonu okrążenia. Sposób ten realizowany jest w następujących etapach:

  1. rozbicie przeciwnika na kierunku wyjścia z okrążenia i przerwania wewnętrznego pierścienia;

  2. prowadzenie natarcia lub wykonanie marszu (odwrotowego);

  3. przełamanie zewnętrznego pierścienia okrążenia (przeniknięcie przez ugrupowanie przeciwnika walczącego z siłami poza okrążeniem);


  1. ześrodkowanie się w wyznaczonym rejonie i odtworzenie zdolności bojowej.64

Drugi sposób czyli wyjście oddziału z okrążenia przy współudziale wojsk działających na zewnątrz będzie miał miejsce podczas podchodzenia lub wykonywania przez nie uderzenia w kierunku rejonu okrążonych wojsk.
W działaniach obronnych będą to wojska wykonujące kontratak (przeciwuderzenie, przeciwnatarcie), w natarciu oddziały rozwijające powodzenie w głąb ugrupowania przeciwnika lub oddziały wydzielone. W wymienionych sytuacjach okrążony oddział może wykonać uderzenie zbieżne lub czekać na odblokowanie.

Wykonując uderzenie zbieżne działanie okrążonego oddziału możemy podzielić na następujące etapy:

  1. rozbicie przeciwnika na kierunku wychodzenia z okrążenia
    i przerwanie wewnętrznego pierścienia;

  2. prowadzenie natarcia w kierunku zbieżnym z działaniem wojsk
    z zewnątrz;

  3. przekroczenie ugrupowania wojsk działających z zewnątrz;

  4. wykonanie marszu do wyznaczonego rejonu i odtworzenie zdolności bojowej.65

Sposób prowadzenia działań w okrążeniu, a następnie wyjścia
z okrążenia zależy od następujących czynników
:

  • Sposóbu działania przeciwnika,

  • Terenu i jego infrastruktury taktycznej,

  • Charakteru działań sił głównych walczących poza okrążeniem, ich możliwości wsparcia okrążonego zgrupowania, jak również ich oddalenie od okrążonych wojsk

  • sytuacji operacyjno-taktycznej w powietrzu.

  • czynnika ilościowo -jakościowego

  • sytuacji logistycznej okrążonych wojsk.

Sposób działania przeciwnika, jego możliwości bojowe na wewnętrznym
i zewnętrznym pierścieniu okrążenia, szczególnie jego silne uderzenia na wybranym kierunku przy wsparciu ognia artylerii, uderzeniami lotnictwa oraz częstym powierzchniowym minowaniu dla pozbawienia okrążonych swobody manewru. Dlatego też w przewidywaniu tak rozwijającej się sytuacji można wyciągnąć następujące wnioski:

  • rejon do prowadzenia walki w okrążeniu i przewidywanym wyjściu
    z okrążenia dla zapewnienia jego żywotności należy przygotować zawczasu (w okresie planowania i organizacji walki);

  • każda zwłoka przeciwnika w niszczeniu okrążonych wojsk działa na korzyść izolowanych, pozwala na zorganizowanie (reorganizację) systemu obrony, przedłużenie realizacji skutecznej obrony i zachowaniu potencjału do dalszych działań;

  • trudniejsze warunki do organizacji i prowadzenia walki będą miały te oddziały (pododdziały), które w wyniku niepomyślnego wycofania zostały odcięte i zmuszone do walki w okrążeniu w narzuconym przez przeciwnika terenie;

  • w większości sytuacji przeciwnik będzie dążył do jednoczesnego okrążenia i likwidacji okrążonych sił.

Teren i jego infrastruktura taktyczna, pora roku i doby będą kolejnymi czynnikami decydującymi o skuteczności prowadzenia walki w okrążeniu i wyjścia z okrążenia. Opanowanie (utrzymanie) dogodnego terenu w krytycznej sytuacji poprzedzającej izolację wojsk jest podstawą skutecznego oporu, organizacji systemu obrony, systemu ognia, a następnie realizacji zadań związanych
z wyjściem z okrążenia. Powinien on zapewnić dobrą obserwację, szybki manewr ogniem i sprzętem oraz właściwe warunki rozśrodkowania i maskowania elementów ugrupowania bojowego. Należy pamiętać jednak, że w każdych działaniach bojowych dla podniesienia walorów choćby najlepszego terenu należy „wzmocnić go” budową przeszkód, zapór i niszczeń. One to bowiem w śród wielu innych elementów istniejącej infrastruktury decydować będą o trwałości
i skuteczności prowadzonych działań.

Charakter działań sił głównych walczących poza okrążeniem, ich możliwości wsparcia okrążonego zgrupowania jak również oddalenie od okrążonych wojsk to kolejny zespół czynników wpływający na możliwości prowadzenia walki przez okrążony oddział. Ciągłe lub okresowe utrzymanie przewagi w powietrzu, wsparcie walczących w okrążeniu uderzeniami lotnictwa, śmigłowców bojowych, przejęcie części zadań ogniowych (w zależności
od odległości) przez artylerię przełożonego będącą poza okrążeniem wydatnie zwiększy efektywność prowadzenia walki okrążonego oddziału. Skoordynowane co do miejsca, kierunku i czasu zwroty zaczepne wojsk walczących na froncie zewnętrznym, działalność oddziałów wydzielonych, rajdowych, uderzenia grup desantowo-szturmowych na newralgiczne elementy ugrupowania bojowego przeciwnika wykonane na korzyść okrążonych to kolejne sposoby zwiększenia możliwości izolowanych wojsk i stworzenia im warunków do skutecznej walki
w okrążeniu, a następnie zorganizowanego wyjścia z okrążenia. Wsparcie wojsk walczących w okrążeniu polegać może również na ich wzmocnieniu, przez przerzut drogą powietrzną wojsk i środków walki, jest to jednak zawsze uzależnione od odległości między okrążonymi a siłami głównymi. Przy styczności ogniowej istnieje możliwość wspólnego niszczenia zgrupowań przeciwnika, a nawet podział zadań, wówczas możliwości okrążonego oddziału są wprost proporcjonalne do zakresu wsparcia ich walki z zewnątrz, jednak w miarę zwiększania się odległości możliwości wsparcia ogniowego (a co za tym idzie możliwości prowadzenia skutecznej walki w okrążeniu, a następnie wyjścia z okrążenia) maleją.
Przy dzisiejszych możliwościach sprzętu będącego na wyposażeniu naszej armii, przy odległości ponad 15-20 km możliwość wsparcia ogniowego artylerią jest niewielka, pozostaje więc jedynie wsparcie przy pomocy lotnictwa, a szczególnie lotnictwa wojsk lądowych. Wzrastająca rola i udział lotnictwa w działaniach bojowych sprawiają że wynik walki w coraz większym stopniu uzależniony jest
i będzie od sytuacji w powietrzu. Przy rosnącej roli lotnictwa w działaniach szczególnego znaczenia w obecnej dobie nabiera problem obrony przeciwlotniczej walczących w okrążeniu wojsk. Uderzenia lotnictwa, śmigłowców przeciwpancernych, które ze względu na posiadanie możliwości bojowe, swobodę działań nad własnym obszarem, bliskości własnych lotnisk i baz będą nasilać swoją działalność niszcząc i osłabiając potencjał bojowy okrążonych zgrupowań. Odległość rejonu walki okrążonego oddziału od sił głównych powoduje ograniczenie, a niekiedy całkowite pozbawienie skutecznej obrony przeciwlotniczej prowadzonej siłami przełożonego. Stąd też często okrążony zdany będzie wyłącznie na siebie, a przy występujących niedostatkach środków obrony przeciwlotniczej, osłaniane będą tylko najważniejsze elementy ugrupowania bojowego. Dlatego też broniący powinien skupić się na realizacji najważniejszych zadań, takich jak:

  • koncentracja wysiłku środków OPL będących w gestii dowódcy na osłonie najważniejszych elementów ugrupowania bojowego;

  • manewr środków OPL do wybranego rejonu w okresach największego zagrożenia;

  • wykorzystanie poza specjalistycznymi środkami walki z przeciwnikiem powietrznym zwłaszcza ze śmigłowcami broni pokładowej czołgów i BWP oraz indywidualną broń strzelecką żołnierzy wszystkich pododdziałów.66

Przedsięwzięcia z zakresu powszechnej obrony przeciwlotniczej w znacznym stopniu przedłużą żywotność i trwałość prowadzonej walki okrążonych wojsk
i umożliwią zachowanie potencjału bojowego niezbędnego do wyjścia z okrążenia.

Czynnik ilościowy i jakościowy jest kolejnym determinantem wpływającym na możliwości prowadzenia walki w okrążeniu i wyjścia z niego, choć w dobie obecnego rozwoju myśli technicznej prac naukowo-badawczych i możliwości sprzętu czynnik jakościowy będzie nabierał coraz większego znaczenia. Doświadczenia historyczne jednoznacznie wskazują że do likwidacji okrążonych wojsk w głębi własnego ugrupowania istnieje potrzeba wydzielenia nie więcej jak 1/3 sił i środków. Większa ilość zaangażowanych sił praktycznie przekreśla możliwość prowadzenia działań zaczepnych w zakładanym tempie na froncie zewnętrznym. Z powyższego wynika że w przeciętnych warunkach okrążone zgrupowanie wojsk w sile oddziału zmechanizowanego (czołgów) powinno być zdolne przeciwstawić się siłom dwu lub trzykrotnie większym. Stwierdzenie to jest bardzo ogólne i nie należy przyjmować go jako pewnik, gdyż jak wcześniej zaznaczyłem na możliwości prowadzenia walki w oderwaniu od sił głównych rzutuje wiele czynników których suma określi stopień wykonania zadania.
Zawsze jednak powodzenie walki w okrążeniu i wyjście z okrążenia uzależnione będzie od konkretnych warunków terenowych, sytuacji w powietrzu oraz stopnia przewagi ogniowej przeciwnika wynikającego ze stosunku ilościowego
i jakościowego.

Ilość posiadanych sił i środków oraz możliwości przeciwnika będącego
w bezpośredniej styczności będą głównie warunkować wykonanie zadań przez okrążone pododdziały. Z reguły stosunek sił dla walczącego w okrążeniu
i o wyjście z okrążenia jest niekorzystny dlatego też w zależności od celu walki
w okrążeniu poprzez szybką koncentrację sił i środków na wybranych kierunkach należy dążyć do stworzenia przewagi miejscowej nad przeciwnikiem pozwalającej utrzymać kluczowy rejon do obrony, bądź dogodną rubież do przełamania wewnętrznego pierścienia okrążenia. Rozpatrując przewagę jakościową i ilościową nie należy skupiać się jedynie nad wyższością jakościową uzbrojenia i sprzętu bojowego lecz należy również uwzględnić takie niewymierne czynniki jak:

  • zaskoczenie;

  • manewr;

  • umiejętne optymalne wykorzystanie terenu;

  • aktualne możliwości rodzajów wojsk i posiadanych środków walki oraz koncentracja wysiłku w odpowiednim miejscu i czasie.

Prowadząc walkę w okrążeniu i o wyjście z okrążenia należy pamiętać że podstawą sukcesu jest osiągnięcie przewagi zarówno materialnej jak
i niematerialnej, (przewaga myśli) ona to poprzez umiejętne racjonalne planowanie, śmiałe i zdecydowane działanie w każdym okresie walki będzie decydować
o ostatecznym osiągnięciu celu.

Kolejnym ważnym czynnikiem wpływającym na możliwości prowadzenia walki w okrążeniu i wyjście z okrążenia jest ilość posiadanych przez oddział środków materiałowych. W każdych warunkach walki wielkość ta jest jednym
z decydujących czynników wpływających na czas i sposób działania. Dlatego też odcięcie dróg zaopatrzenia i ewakuacji stawia okrążone wojska w niezmiernie trudnej sytuacji. Walczący w okrążeniu z reguły nie będzie posiadał normatywnych zapasów środków materiałowych. Ich wielkość zależna będzie od czasu prowadzenia walki, miejsca w ugrupowaniu i charakteru poprzednich działań.
Inny rząd zapasów środków materiałowych i potrzeb z nimi związanych będzie miał oddział, który bronił się w pierwszym rzucie i został izolowany od sił głównych, a inny, który prowadził działanie jako oddział wydzielony
w ugrupowaniu przeciwnika i na wskutek niepomyślnej sytuacji (gdy natarcie sił głównych zostało załamane) został okrążony. Oczywiście rzeczą jasną jest
że wchodzący do walki oddział będzie z reguły odpowiednio wzmocniony innymi rodzajami wojsk i zapasami środków materiałowo-technicznych. Jego możliwości będą znacznie większe niż oddziału który w wyniku niepomyślnych walk został izolowany od sił głównych. Na podstawie doświadczeń historycznych, uwzględniając równocześnie obecny wzrost możliwości manewrowych, ogniowych sprzętu przy jednoczesnym wzroście norm zużycia amunicji, materiałów pędnych
i smarów przewiduje się że oddział będący w okrążeniu (w zależności od sytuacji
i wykonywanego przedtem zadania) może prowadzić skuteczną walkę od jednej
do dwóch dób. Dalsza walka uzależniona będzie od zaopatrzenia z zewnątrz, które jest możliwe praktycznie tylko drogą powietrzną. Podstawowymi formami zaopatrzenia będą wówczas zrzuty lub bezpośrednia dostawa śmigłowcami na wcześniej przygotowane lądowiska. W przypadku posiadania przez przeciwnika przewagi w powietrzu zaopatrywanie drogą powietrzną będzie utrudnione,
a czasami wręcz niemożliwe.

Ugrupowanie bojowe oddziału przechodzącego do walki w okrążeniu
i wyjścia z okrążenia
będzie w większości przypadków miało charakter wymuszony przez niekorzystną sytuację bojową w której nastąpiło okrążenie.
Na przyjęcie określonego ugrupowania będą miały wpływ następujące czynniki:

  • charakter działań przeciwnika;

  • możliwości wojsk własnych będących poza okrążeniem;

  • możliwości bojowe i skład okrążonego oddziału;

  • otrzymane zadanie;

  • koncepcja rozegrania walki;

  • długość linii „pierścienia” okrążenia;

  • infrastruktura taktyczna terenu.

Ugrupowanie bojowe w każdych warunkach, a tym bardziej w okrążeniu, nie może stanowić niezmiennego „szablonu” łatwego do rozszyfrowania przez przeciwnika. Zawsze powinno zapewnić:

  • skuteczną obronę wojsk i utrzymanie ważnych rubieży;

  • możliwość wykonania manewru ogniem oraz siłami i środkami na zagrożone lub zamierzone kierunki;

  • jak najlepsze wykorzystanie terenu.67

Do prowadzenia walki w okrążeniu siły ugrupowuje się z zasady w jeden rzut z odwodami, które rozmieszcza się w kilku rejonach, za oddziałami (pododdziałami) pierwszego rzutu.

Zatem do podstawowych elementów ugrupowania bojowego oddziału prowadzącego walkę w okrążeniu można zaliczyć:

  • pierwszy rzut;

  • odwód (dawniej-drugi rzut);

  • zgrupowania artylerii;

  • zgrupowania artylerii przeciwlotniczej;

  • odwody specjalne (Oppanc, Ozap);68

  • elementów rozpoznania;

  • elementów zabezpieczenia logistycznego;

  • stanowisko dowodzenia

W zależności jednak od charakteru zadania bojowego, sposobu jego realizacji, zarówno rola jak i skład elementów ugrupowania bojowego może być różny. Walka w okrążeniu oraz walka oddziału o wyjście z okrążenia składa się z wielu cząstkowych zadań realizowanych przez poszczególne elementy ugrupowania bojowego. W toku walki dowódca okrążonego oddziału dla osiągnięcia określonych celów zmuszony będzie do reorganizacji przyjętego ugrupowania.



R


ys. 24.
Ugrupowanie oddziału w okrążeniu (wariant)


Cele te w poszczególnych etapach walki w okrążeniu to:

  • odpieranie uderzeń przeciwnika i utrzymanie bronionego (opanowanego) rejonu;

  • przerwanie pierścienia okrążenia;

  • walka o opanowanie rubieży (obiektu) spotkania i połączenie się
    z wojskami własnymi, lub opanowanie wyznaczonego obiektu przez przełożonego
    .69

Z analizy literatury przedmiotu oraz doświadczeń konfliktów zbrojnych wynika że ugrupowanie bojowe oddziału podczas wychodzenia z okrążenia powinno składać się z następujących elementów:

  • zgrupowania przełamującego ( uderzeniowego);

  • zgrupowania (pododdziałów) osłony;

  • odwodu;

  • zgrupowania (pododdziałów) artylerii;

  • p


    ododdziałów obrony przeciwlotniczej;

  • odwodów specjalnych (Oppanc; Ozap;)

Rys. 25. Ugrupowanie oddziału do wyjścia z okrążenia (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


Zgrupowanie przełamujące przeznaczone jest do wykonania uderzenia na wybranym kierunku, przerwania wewnętrznego pierścienia okrążenia. W jego skład wejdzie większość sił i środków okrążonego oddziału.

Zgrupowanie osłony przeznaczone jest do osłony okrążonych pododdziałów do chwili przerwania pierścienia okrążenia. Jego zadaniem jest nie dopuścić do zamknięcia wyłomu dokonanego przez zgrupowanie przełamujące oraz osłonić skrzydła i tyły sił głównych.

Odwód stanowi wydzieloną ilość sił i środków pozostających w gestii dowódcy przeznaczony do potęgowania uderzenia zgrupowania przełamującego, wsparcia walki zgrupowania osłony lub wykonywania innych zadań, które wynikną w toku walki.

Zgrupowanie artylerii przeznaczone jest do obezwładniania sił i środków ogniowych przeciwnika na kierunku przełamania wewnętrznego i zewnętrznego pierścienia okrążenia. W miarę możliwości będzie również wspierać walkę zgrupowania osłony.

Pododdział obrony przeciwlotniczej podczas wyjścia z okrążenia jest wykorzystywany do osłony głównych elementów ugrupowania bojowego w czasie pokonywania newralgicznych rubieży terenowych.

Odwody specjalne (Oppanc, Ozap i inne) wydzielane są do zabezpieczenia walki zgrupowania uderzeniowego i osłony oraz realizacji innych zadań wynikłych w toku walki.

Liczba elementów ugrupowania bojowego będzie zawsze pochodną zaistniałej sytuacji i konkretnych potrzeb. Dowódca może organizować doraźne elementy ugrupowania takie jak: grupa (pododdział) rajdowy, pododdział osłony (ariergarda) itd.

Z charakteru rozwoju nowych środków wynika, rozstrzygającym czynnikiem walki w przyszłych działaniach bojowych będzie manewr dokonywany w celu wykonania zaskakujących uderzeń na przeciwnika lub dla uchylenie się od jego uderzeń jak również ogień o dużej sile rażenia. Dlatego też prowadzenie walki
w okrążeniu
i wyjście z okrążenia zależeć będzie od sposobu zgrania i powiązania działań typowo obronnych z działaniami manewrowymi.

Historia dotychczasowych konfliktów wskazuje że nie ma idealnego, możliwego do zastosowania modelu prowadzenia walki o wyjście z okrążenia.
Jest to bowiem walka której formy i sposoby za każdym razem uzależnione są
od konkretnej (innej) sytuacji. Dlatego też bezkrytyczne powielanie i przyjmowanie za pewnik do osiągnięcia sukcesu wcześniej stosowanych metod i sposobów walki o wyjście z okrążenia może nie przynieść oczekiwanych rezultatów.

Walka o wyjście z okrążenia to konglomerat wszystkich dotychczas stosowanych sposobów i metod prowadzenia walki. W działaniu tym nieustannie obrona przeplatać się będzie z natarciem przy częstym stosowaniu przenikania, wycofania, prowadzenia działań demonstracyjnych z jednoczesnym uchylaniem się od uderzeń przeciwnika. Ta „specyfika” walki o wyjście z okrążenia wskazuje na to, że jedynie odrzucając wszelką schematyczność działań, wykorzystując takie zasady sztuki wojennej jak zaskoczenie, manewr, ekonomie sił, oraz zdecydowanie, odwagę, ryzyko, a czasem desperację i poświęcenie można będzie w przyszłości osiągnąć cel działania.

We wszystkich przedsięwzięciach które należy podjąć w celu wyprowadzenia wojsk z izolacji i połączenia się z siłami walczącymi poza pierścieniem okrążenia szczególne znaczenie ma wybór kierunku i czasu działań, bo właśnie te elementy w znacznej mierze decyduje o powodzeniu i osiągnięciu celu.

Specyfika walki o wyjście z okrążenia stwarza pewne wymagania co do wyboru kierunku i czasu działania, a podstawowym z nich jest jak najszybsze osiągnięcie celu przy racjonalnym wykorzystaniu posiadanych sił i środków. Aby spełnić ten warunek konieczne jest dokonać oceny następujących czynników:

  • ugrupowania i możliwości przeciwnika będącego w styczności oraz jego odwodów które mogą być bezpośrednio użyte do przeciwdziałania wyjściu oddziału z okrążenia;

  • charakteru działań wojsk własnych poza okrążeniem oraz posiadanych przez nie możliwości wsparcia okrążonych wojsk:

  • sytuacji powietrznej i możliwości obrony w czasie wyjścia z okrążenia;

  • sytuacji skażeń;

  • oddalenia od sił głównych;

  • możliwości zaskoczenia przeciwnika;

  • warunków terenowych i atmosferycznych mających.

A oto kilka możliwych sytuacji operacyjno-taktycznych przedstawiające determinanty wybóru kierunku i czasu wyjścia oddziału z okrążenia:

Wariant 1. - Wojska walczące poza okrążeniem przechodzą do działań zaczepnych.

W przypadku tym wyjście oddziału z okrążenia może mieć charakter natarcia prowadzonego w celu wykonania zadania w ramach planu działań przełożonego.
Z tego względu zadanie, a w tym kierunek i czas uderzenia okrążonego oddziału zostanie określony przez przełożonego stosownie do realizacji określonego celu.
W wypadku tym kierunek uderzenia może, lecz nie musi być zbieżny z kierunkiem natarcia sił głównych. Może on również być prostopadły bądź równoległy do kierunku uderzenia wojsk z poza pierścienia okrążenia i wyprowadzać na drogi podejścia odwodów przeciwnika, rejony stanowisk ogniowych artylerii, stanowiska dowodzenia, przeprawy, inne obiekty tyłowe przeciwnika czy też ważne rubieże (punkty) terenowe których opanowanie wydatnie wpłynie na wykonanie zadania przez przełożonego.

W wypadku tym czas rozpoczęcia działań określa przełożony organizujący natarcie z zewnątrz, a ich początek może wyprzedzać, pokrywać się z początkiem natarcia sił głównych lub następować w kolejnej, ustalonej fazie operacji.



Rys. 26. Wybór kierunku wyjścia z okrążenia (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


W


ariant 2
wojska walczące poza okrążeniem prowadzą działania obronne
i mają ograniczone możliwości wsparcia okrążonych wojsk


Rys. 27. Wybór kierunku wyjścia z okrążenia( wariant)

Źródło: Opracowanie własne


W sytuacji tej kierunek wyjścia z okrążenia uzależniony jest od koncepcji użycia oraz charakteru działań wydzielonych zgrupowań przełożonego uderzających „na spotkanie”. Ograniczone możliwości wojsk walczących poza okrążeniem w zakresie użycia sił i środków na korzyść walczących w okrążeniu stwarzają konieczność przyspieszenia tempa działań. W sytuacji tej kierunek wyjścia z okrążenia wynikał będzie z jak najszybszego połączenia się z oddziałami uderzającymi zbieżnie.

Wariant 3 - wojska walczące poza okrążeniem prowadzą działania obronne
w warunkach znacznej przewagi przeciwnika, wycofują się na kolejne rubieże obrony i nie mają możliwości wesprzeć walki okrążonych sił.

W sytuacji tej decyzja odnośnie wyprowadzenia oddziału z okrążenia należeć będzie do dowódcy okrążonych sił. W warunkach utraty łączności, silnych zakłóceń ze strony środków walki radioelektronicznej, przewagi przeciwnika w powietrzu, braku dostatecznej ilości środków bojowych i materiałowych, dużej straty
w ludziach i sprzęcie wyczekiwanie na rozkaz przełożonego może doprowadzić do utraty szansy przebicia się i połączenia z siłami poza pierścieniem okrążenia.

Jest to jedna z trudniejszych sytuacji gdy dowódca okrążonych wojsk musi samodzielnie podjąć decyzję.

W warunkach tych, gdy wojska walczące poza okrążeniem prowadzą działania obronne i nie mają możliwości wesprzeć walki okrążonych sił ograniczone możliwości izolowanego zgrupowania mogą uniemożliwić wykonanie klasycznego uderzenia w kierunku wojsk własnych i samodzielnego przełamania wewnętrznego i zewnętrznego pierścienia okrążenia. Dlatego działanie okrążonych wojsk w celu przebicia się i połączenia z siłami przełożonego może przyjąć formę przenikania lub przebijania wcześniej zorganizowanych, małych, usamodzielnionych zgrupowań
w kierunku wojsk własnych. Pododdziały te w miarę możliwości powinny unikać bezpośrednich starć i wiązania się walką z przeciwnikiem.

Przebicie się przez pierścień wewnętrzny w tym wypadku może nastąpić jednocześnie na kilku kierunkach lub jednym kierunku, kolejno pododdziałami.

W większości wypadków działanie to winno być prowadzone nocą lub warunkach ograniczonej widoczności przy maksymalnym wykorzystaniu maskujących właściwości infrastruktury taktycznej terenu.

Wychodzący z okrążenia oddział dla osiągnięcia zaskoczenia i zmylenia przeciwnika co do celu walki zmuszony będzie do częstej zmiany kierunku działania własnych elementów ugrupowania bojowego. Zadanie swe wówczas może realizować w kilku etapach zbliżania się do sił głównych, np.:

  • w pierwszym etapie – całością sił scentralizowanym uderzeniem przebić się przez pierścień wewnętrzny okrążenia;

  • w drugim etapie – rozdzielić się pododdziałami na poszczególne kierunki
    i przebić do sił głównych.



Rys. 28. Wybór kierunku wyjścia z okrążenia (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


Uogólniając rozważany problem wyboru kierunku wyjścia oddziału
z okrążenia należy stwierdzić:

  • kierunek oraz czas działania jest w warunkach walki o wyjście z okrążenia uzależniony od konkretnej zaistniałej sytuacji opertacyjno-taktycznej;

  • jeżeli działania o wyjście z okrążenia są powiązane z planem (działania) operacji przełożonego, wojska walczące poza okrążeniem przechodzą do działań zaczepnych wykonując część zadań na rzecz okrążonych, to kierunek i czas wyjścia określa dowódca szczebla nadrzędnego;

  • w wypadku wyjścia oddziału z okrążenia bez udziału przełożonego decyzję co do sposobu, czasu i kierunku działania może niekiedy podjąć dowódca okrążonego oddziału, jednak w tym przypadku bierze on pełną odpowiedzialność za podjęte działanie;

  • w wypadku przebijania się częściami sił lub przenikania działanie wychodzących zgrupowań powinno odbywać się nocą lub innych warunkach ograniczonej widoczności przy maksymalnym wykorzystaniu maskujących właściwości infrastruktury taktycznej terenu;

  • w każdej sytuacji właściwy wybór kierunku i czasu wyjścia z okrążenia stanowi podstawę koncepcji rozegrania walki i decyduje o ostatecznym sukcesie.

Możliwość samodzielnego uzyskania przewagi na wybranym kierunku przez oddział będący w okrążeniu (bez wsparcia przełożonego) dla rozbicia przeciwnika
i przerwania wewnętrznego pierścienia jest niezwykle trudna i skomplikowana.
Dla udowodnienia tej tezy należy przyjąć najbardziej typowe warunki i możliwości prowadzenia działań przez przeciwnika.

Przyjmując że okrążenia oddziału dokonały siły w składzie do dwóch-trzech BZ na obszarze ok. 250 km2 i obwodzie ok. 60 km to każda z nich musiała by zaangażować swoje siły na szerokości ok. 30 km czyli maksymalnych odległościach nawet w działaniach obronnych.70 W tych warunkach możliwości przeciwnika ograniczą się do blokowania okrążonego oddziału. Kosztem szczelności pierścienia wewnętrznego stworzy on od jednego do dwóch zgrupowań przeznaczonych do wykonania uderzeń rozcinających. Pewnym więc jest że na części wewnętrznego pierścienia okrążenia ugrupowanie przeciwnika będzie dość płytkie, głębokości kompanijnych lub plutonowych punktów oporu, a na niektórych odcinkach będą również występowały miejscowe luki.

To właśnie te odcinki nie obsadzone przez przeciwnika i te na których prowadzi on działania blokujące płytkim ugrupowaniem wykorzystywane będą przez okrążone siły do przerwania pierścienia okrążenia i połączenia z siłami głównymi. To tu okrążony w lukach między pododdziałami przeciwnika musi szukać miejsca do wyprowadzenia własnych sił z okrążenia. Jeżeli jednak takich miejsc nie ma, wówczas rodzi się konieczność szukania płytko obsadzonych odcinków w celu stworzenia sobie przewagi, możliwości dokonania wyłomu
i przełamania pierścienia okrążenia.

Wobec ogólnej przewagi przeciwnika okrążony musi dokonać takiego skupienia sił i środków w wybranym miejscu, kierunku i czasie, które pozwoli mu uzyskać miejscową swobodę działania i przełamać pierścień okrążenia.

Przełamanie wewnętrznego pierścienia przeciwnika okrążony oddział powinien traktować jako wymuszoną konieczność i stosować go w ostateczności.

Doświadczenia wojenne i rozważania teoretyczne wskazują na to że
w obecnych działaniach, przy zastosowaniu konwencjonalnych środków walki aby dokonać przełamania blokady uderzeniem czołowym konieczne jest posiadanie na wybranym kierunku co najmniej trzykrotnej przewagi. Niektóre źródła sugerują konieczność uzyskania nawet pięcio-sześciokrotnej przewagi. Uzyskanie takiej przewagi może zapewnić jedynie szczebel nadrzędny wspierający walkę o wyjście
z okrążenia, przejmując (wykonując) wiele zadań zwłaszcza w zakresie wsparcia ogniowego. W warunkach samodzielnego wychodzenia z okrążenia osiągnięcie takiej przewagi będzie niezwykle trudne, a czasem wręcz niemożliwe.

Z powyższych rozważań wynika:

  • w warunkach samodzielnej walki oddziału o wyjście z okrążenia bez wsparcia ze strony przełożonego możliwości wywalczenia przewagi na odcinku zapewniającym bezpieczne i bezkolizyjne wyjście z okrążenia są znikome a częstokroć niemożliwe;

  • wyjście oddziału z okrążenia z przełamaniem wewnętrznego pierścienia wymaga dla zapewnienia przewagi ogniowej wsparcia przez szczebel nadrzędny zgrupowania przełamującego uderzeniami lotnictwa, śmigłowców bojowych, działaniem desantów taktycznych i oddziałów wydzielonych oraz jeżeli jest to możliwe ogniem artylerii;

  • w każdych warunkach należy dążyć do zwiększenia własnych możliwości wyjścia z okrążenia poprzez: nieszablonowe działanie, zaskoczenie co do miejsca i czasu działania, wykorzystanie infrastruktury taktycznej terenu, pory roku i doby.

W dotychczasowych konfliktach zbrojnych występowały pewne cechy
i prawidłowości występujące w większości walk o wyjście z okrążenia. Jak dotychczas prawie zawsze występowały w niej następujące etapy:

  • walka o wyjście poza wewnętrzny pierścień okrążenia;

  • działanie na podejściach do wojsk własnych;

  • walka o połączenie się z siłami poza okrążeniem.

Pierwszy etap walki o wyjście z okrążenia może przybrać dwie formy: przełamania lub przenikania zorganizowanych grup poza wewnętrzny pierścień okrążenia.

Przełamanie jest najtrudniejszym sposobem i winno być traktowane jako ostateczność. Ma ono szansę powodzenia jak przytoczyłem wcześniej jedynie przy odpowiednim wsparciu walczącego oddziału przez siły przełożonego działające poza okrążeniem. Prawdopodobieństwo przerwania się zorganizowanych
i usamodzielnionych grup na jednym bądź kilku kierunkach istnieje wówczas gdy w ugrupowaniu przeciwnika istnieją luki lub odcinki zamknięte niewielkimi siłami. Zwiększy się ono w terenie trudnodostępnym przylegającym do rejonu obrony.

Niemniej jednak w każdej sytuacji walka o wyjście z okrążenia oddziału będzie poprzedzona wieloma przedsięwzięciami organizacyjnymi. Do jednych
z najważniejszych w pierwszej fazie należeć będzie przegrupowanie pododdziałów
i przyjęcie właściwego ugrupowania bojowego. Działania te w większości wypadków odbywać się będą w toku prowadzenia jednoczesnych walk obronnych. Do najtrudniejszych zadań w tym okresie należeć będzie wydzielenie i utworzenie zgrupowania przełamującego oraz odpowiednie zaopatrzenie go w środki bojowe
i materiałowe zapewniające wykonanie zadania. Przedsięwzięcia te winny być wykonywane przez pododdziały jeszcze w ugrupowaniu obronnym ze szczególnym zachowaniem zasad maskowania, które warunkować będą powodzenie przyszłych działań.

W wyniku przegrupowania oddział zajmuje dogodny rejon na najbardziej „ekonomicznej” długości frontu obrony okrężnej. Na przednim skraju należy rozmieścić pododdziały osłony, a na planowanym odcinku przełamania winien zająć pozycje pierwszy rzut zgrupowania przełamującego. Odwód zgrupowania przełamującego należy rozmieścić w ugrupowaniu przedbojowym wykorzystując maskujące właściwości terenu w odległości ok. 2-3 km od rubieży ataku. Zgrupowanie artylerii w tym czasie powinno osiągnąć gotowość do ogniowego przygotowania i wsparcia zgrupowania przełamującego oraz w miarę możliwości wojsk osłony.

Pozostałe elementy ugrupowania bojowego tj. odwody i pododdziały logistyczne najkorzystniej rozmieścić jest w kolumnach w centrum ugrupowania oddziału.

Uderzenie zgrupowania przełamującego na kierunku wyjścia z okrążenia może być poprzedzone działaniami demonstracyjnymi na wybranym odcinku. Na 1-2 godz. przed uderzeniem właściwym winno być ono wsparte silnym ogniem artylerii dla zmylenia przeciwnika co do miejsca, czasu i kierunku wyjścia sił głównych oddziału.

Jeżeli wyjście oddziału odbywa się w ciągu dnia, to w działaniach demonstracyjnych przy odpowiednich warunkach meteorologicznych właściwym jest stosowanie zasłon dymnych.

Najdogodniejszym momentem do rozpoczęcia działań i przełamania pierścienia wydaje się okres zaraz po odparciu ataku przeciwnika, gdy jego system walki jest zdezorganizowany.

Uderzenie w celu przełamania wewnętrznego pierścienia okrążenia zazwyczaj powinno być poprzedzone ogniowym przygotowaniem ataku. Wykorzystując jego skutki zgrupowanie przełamujące zdecydowanym uderzeniem przełamuje wewnętrzny pierścień okrążenia i wyzwala ruch do przodu. W wypadku narastania oporu przeciwnika oraz spadku tempa natarcia należy zdecydowanie potęgować uderzenie zgrupowania przełamującego poprzez wzmożenie oddziaływania ogniowego (uderzenia lotnictwa, śmigłowców bojowych przełożonego) lub przez wprowadzenie do walki odwodów zwłaszcza posiadanych pododdziałów czołgów.

Po dokonaniu przełamania wewnętrznego pierścienia zgrupowanie przełamujące powiększa wyłom, na skrzydła wysuwa się pododdziały osłony które umacniają się na dogodnych rubieżach i są w gotowości do odparcia kontrataków przeciwnika.

Artyleria której manewr z racji małej ilości dróg będzie utrudniony przesuwa się za zgrupowaniem przełamującym z takim wyliczeniem aby większością sił
i środków wspierać walkę pierwszorzutowych pododdziałów.

Elementy logistyczne w kolumnach wychodzą z okrążenia w ślad za pododdziałami przełamującymi. Rannych i chorych ewakuuje się środkami transportowymi, a uszkodzony sprzęt techniczny i środki materiałowe których nie można zabrać należy ukryć lub zniszczyć.

Pododdziały osłony, utrzymują zajmowane pozycje, osłaniają walkę zgrupowania przełamującego i wyjście pozostałych elementów z rejonu okrążenia. Na kolejne rubieże osłony wycofują się na rozkaz dowódcy kierującego wyjściem
z okrążenia.

Pododdziały osłony w miarę dokonywania wyłomu przez zgrupowanie przełamujące przesuwają się ubezpieczając tyły wojsk. Stawiając opór na kolejnych przygotowanych rubieżach, zmniejszają front zajmowanych pozycji obronnych.
Z chwilą wejścia w wyłom ostatnich elementów ugrupowania bojowego pododdziały osłony na rozkaz przełożonego rozpoczynają wycofanie z ostatniej rubieży osłony, odrywając się od przeciwnika przyjmują rolę ariergardy wychodzącego z okrążenia oddziału.

Pododdziały osłony zabezpieczające skrzydła korytarza odchodzą
z zajmowanych rubieży po wyjściu na ich wysokość ostatniego pododdziału osłaniającego tyły. Mogą one następnie wejść w skład ariergardy lub odwodu.

W wypadku gdy przeciwnikowi uda się zamknąć i rozciąć ugrupowanie bojowe oddziału wychodzącego z okrążenia, należy tą częścią sił która przebiła się poza pierścień wewnętrzny zmienić kierunek działania i uderzyć, w celu połączenia się z pozostającymi w okrążeniu. Niespodziewane uderzenie z dwóch zbieżnych kierunków powinno doprowadzić do ponownego połączenia się całości oddziału.

Po przełamaniu wewnętrznego pierścienia okrążenia na wybranym kierunku
i opuszczeniu przez dokonany wyłom całością zgrupowania rejonu okrążenia, przebieg dalszych działań okrążonego oddziału uzależniony będzie od aktualnej sytuacji bojowej.

W chwili wywalczeniu przez wychodzący oddział swobody manewru wychodzące wojska mogą wykonywać marszu ubezpieczony. Wobec możliwości jednoczesnego napotkania przeciwnika od czoła oraz pościgu zgrupowania okrążającego koniecznym jest zorganizowanie silnych ubezpieczeń (przednich, tylnych oraz bocznych). Działanie to potocznie nazywane jest metodą działania wędrującego kotła.71

W miarę upływu czasu należy liczyć się z utratą czynnika zaskoczenia wywalczonego w pierwszej fazie działań o wyjście z okrążenia. Przeciwnik prawdopodobnie odkryje zamiar działania oddziału i zintensyfikuje własne oddziaływanie poprzez uderzenia lotnictwa, śmigłowców bojowych, odwodów ogólnowojskowych i specjalnych. W sytuacji tej, walka oddziału o wyjście
z okrążenia może przyjąć różne formy - od boju spotkaniowego przez natarcie
z marszu po ponowne przełamanie. Wszystkie te działania cechować się będą gwałtowną zmianą sytuacji, brakiem czasu na podjęcie decyzji, wysokim napięciem bojowym, ciągłym zapotrzebowaniem na informację. Z tych to względów ugrupowanie bojowe wychodzącego z okrążenia oddziału zmieniać się będzie stosownie do aktualnej sytuacji i potrzeb walki. Jednak w każdych warunkach powinno ono zapewnić:

  • ciągłą gotowość do przyjęcia ugrupowania zdolnego podjąć walkę
    i uniemożliwić przeciwnikowi rozcięcie (rozczłonkowanie) oddziału;

  • zapewnić swobodę manewru;

  • zapewnić możliwość potęgowania oporu (potęgowania uderzeń);

  • zagwarantować możliwość tworzenia dodatkowych elementów ugrupowania bojowego tj. oddziałów wydzielonych, rajdowych, ubezpieczeń bocznych i innych doraźnych elementów wynikających
    z potrzeby sytuacji.

W warunkach znacznej przewagi przeciwnika i niemożności wyjścia całością sił z okrążenia celowe jest działanie oddziału metodą przenikania. Sposób postępowania w tym przypadku może zakładać, wywalczenie miejscowej przewagi całością sił i przerwanie wewnętrznego pierścienia okrążenia, a następnie działanie samodzielnych, zawczasu zorganizowanych i przygotowanych grup (pododdziałów) na szerokim froncie w kierunku wojsk własnych. Takie przenikanie pododdziałów często stosowane było w konflikcie wietnamskim. Myślę że podobne działanie równie często stosowane będzie na przyszłym polu walki.

Obecnie przenikający oddział wyposażony w przenośne zestawy przeciwpancerne, środki obrony przeciwlotniczej, lekkie moździerze wychodząc
z okrążenia może jednocześnie wykonywać dodatkowe zadania określone przez przełożonego bądź powstałe w wyniku sytuacji.

Mogą one polegać między innymi na:

  • niszczeniu stanowisk dowodzenia lub urządzeń logistycznych znajdujących się na kierunku działania;

  • paraliżowaniu komunikacji, ruchu wojsk i zaopatrzenia;

  • niszczeniu lotnisk, lądowisk śmigłowców, węzłów komunikacyjnych drogowych i kolejowych.

Takie połączenie działań czyli, walka o wyjście z okrążenia z wykonywaniem innych zadań jest niezwykle celowa. Powinny być one zawsze w miarę możliwości ujmowane w planach walki i realizowane nawet bez wyczekiwania na rozkazy przełożonych.

Niezależnie od przyjętego sposobu działania dowódca okrążonego oddziału powinien utrzymywać łączność z pododdziałami oraz nieprzerwanie kierować ich walką. W okresie tym działanie okrążonego oddziału w miarę zbliżania się do wojsk własnych winno być wspierane przez szczebel nadrzędny poprzez realizację zadań osłony z powietrza, wsparcie (wzmocnienie) ogniem artylerii z chwilą wejścia w jej zasięg oraz wzmocnienie wysiłkiem uderzeń śmigłowców bojowych czy działaniem taktycznych desantów. Ponadto przełożony dysponujący szerszym rozpoznaniem sytuacyjnym winien dostarczyć niezbędnych danych wychodzącym
z okrążenia pododdziałom których one nie mogą uzyskać własnymi środkami.

Podobnie jak w poprzednich fazach walki o wyjście z okrążenia tak i w tej ostatniej sposób działania uzależniony będzie od sytuacji operacyjno-taktycznej oraz charakteru i treści zadań postawionych przez przełożonego.

W sytuacji gdy wojska własne walczące poza okrążeniem wznawiają lub prowadzą działania zaczepne, a wychodzący z okrążenia oddział zachował dostatecznie dużą zdolność bojową, wówczas końcowa faza walki będzie podporządkowana celowi działania (uderzenia) przełożonego.

Zgodnie z otrzymanym zadaniem okrążony oddział może rozwinąć wyjście
z okrążenia w natarcie mając na celu opanowanie ważnego obiektu, a następnie utrzymać go do momentu podejścia sił głównych przełożonego. Może również wykonać uderzenie na tyły określonego zgrupowania przeciwnika w celu rozbicia go wspólnie z wojskami nacierającymi od czoła.

W wypadku gdy wojska walczące na froncie zewnętrznym prowadzą działania obronne i mają możliwość wykonania częścią sił uderzeń zbieżnych, posiadają możliwość wsparcia ogniem artylerii i uderzeniami śmigłowców walki wychodzącego z okrążenia oddziału, to wówczas walka okrążonego oddziału będzie miała charakter uderzenia na spotkanie z wojskami nacierającymi z zewnątrz dla jak najszybszego opanowania wyznaczonej rubieży spotkania i połączenia z siłami głównymi.

Uzgodnienie działań z nacierającymi z zewnątrz zgrupowaniami przełożonego odbywa się za pośrednictwem sztabu przełożonego, który odpowiedzialny jest za koordynację działań.

Dla zapewnienia bezpieczeństwa obu nacierających zgrupowań winna być ustalona między nimi rubież koordynacji (odpowiedzialności) ogniowej, stosuje się ponadto niekonwencjonalne oznaczenia wozów bojowych i pojazdów, oraz wykorzystuje umówione sposoby dowodzenia np. naboje sygnałowe, pociski smugowe itp.

Podczas podchodzenia do rubieży spotkania nacierające z zewnątrz pododdziały wysuwają część sił na skrzydła dla osłony korytarza, w który wchodzić będzie okrążony oddział. Wychodzący z okrążenia oddział przechodzi przez szyk ugrupowania nacierających z zewnątrz lub przez wytworzone luki w ugrupowaniu
i zajmuje wyznaczony rejon. Po wykonaniu zadania lub po wyjściu z walki oddział zazwyczaj będzie wyprowadzony do odwody celem odtworzenia zdolności bojowej.

Najtrudniejsza sytuacja zaistnieje w przypadku gdy siły walczące poza okrążeniem nie mają nawet w ograniczonym zakresie możliwości prowadzenia (wznowienia) działań zaczepnych, jak również gdy przełożony nie jest w stanie wesprzeć walki okrążonego oddziału. W przypadku tym okrążony oddział musi samodzielnie walczyć o wyjście z okrążenia, najczęściej metodą przenikania przez ugrupowanie przeciwnika na froncie zewnętrznym. Przenikającym pododdziałom należy pozostawić pełną swobodę działań, wymagając jednak jak najszybszego przeniknięcia przez ugrupowanie przeciwnika i połączenia się z siłami walczącymi na zewnątrz pierścienia okrążenia.

W każdym z wymienionych przypadków istnieje zasada że nie wolno pozostawić w ugrupowaniu przeciwnika uzbrojenia, środków walki, materiałów pędnych w stanie nadającym się do wykorzystania. Gdy nie ma możliwości połączenia z siłami walczącymi poza pierścieniem okrążenia walkę należy prowadzić do wyczerpania wszelkich możliwości. O niemożliwości prowadzenia walki w okrążeniu może przesądzić brak amunicji, środków opatrunkowych, masowe zachorowania, wyczerpanie fizyczne bądź psychiczne żołnierzy itp.
Jednak nawet wtedy poddanie się przeciwnikowi traktowane musi być jako ostateczność. Jeżeli nie będzie innej możliwości sprzęt bojowy najeży zniszczyć lub uszkodzić w stopniu nie nadającym się do wykorzystania. Zdrowi i lekko ranni żołnierze winni pójść w rozproszenie i przedzierać do wojsk własnych, a gdyby to nie było możliwe, mają obowiązek włączyć się do grup oporu działających na tyłach przeciwnika lub przejść samodzielnie do działań nieregularnych..

Niekiedy uwolnienie oddziału z okrążenia może nastąpić drogą ewakuacji powietrznej lub morskiej, jednak ten sposób z racji potrzeby wykorzystania dużej liczby środków transportowych oraz zaangażowania licznych sił osłony w obecnych realiach polskiej armii jest mało prawdopodobny do wykorzystania

Z przedstawionych sposobów prowadzenia walki w ostatniej fazie wyjścia oddziału z okrążenia wynika że będzie ona uzależniona od właściwej koordynacji działań z wojskami walczącymi na froncie zewnętrznym. Zakres i sposób udzielenia pomocy z zewnątrz oparty jest na możliwościach i ogólnym zamiarze rozegrania walki przez przełożonego.


      1. NATARCIE

        1. OGÓLNE ZAŁOŻENIA NATARCIA


Celem walki zbrojnej jest uzyskanie zwycięstwa nad przeciwnikiem.

Przyjmując, że podstawowymi rodzajami walki są: obrona, natarcie i działania opóźniające, sądzić należy, że każdy z tych rodzajów walki powinien zapewnić osiągnięcie zwycięstwa.

Teza powyższa wydaje się być kontrowersyjna przynajmniej w odniesieniu
do działań opóźniających, które ze swej istoty nie zakładają ostatecznego rozstrzygnięcia, a służą innym rodzajom walki. Z dwóch pozostałych rodzajów walki (natarcie, obrona), tylko natarcie zakłada odniesienie ostatecznego zwycięstwa, a więc pokonanie przeciwnika i opanowanie terenu będącego w jego posiadaniu.

Pozostaje jednak wątpliwość, czy pobicie przeciwnika i opanowanie kluczowych rejonów obiektów, a przez to osiągnięcie celu natarcia jest jednoznaczne z osiągnięciem celu walki? Przykład działań w Zatoce Perskiej zaprzecza temu stwierdzeniu, gdyż rozbicie armii Saddama Husajna i panowanie nad całością terytorium Iraku nie zapewniło osiągnięcia celu wojny. Spowodowało natomiast konieczność prowadzenia dalszych działań stabilizujących, które miały doprowadzić do ustanowienia pokoju w nowych warunkach polityczno-społecznych.

Należy nadmienić, że nie można jednoznacznie utożsamiać celu natarcia
z celem wojny. Osiągnięty sukces w natarciu może być tylko jednym (lub kolejnym) krokiem do osiągnięcia celu wojny, który w konsekwencji przełoży się na osiągnięcie celu strategicznego.

Analiza materiałów źródłowych72 pozwala stwierdzić, że ogólny cel natarcia
nie zmienił się, ale sposób jego osiągnięcia ulega ciągłej ewolucji. Jest to zjawisko zrozumiałe, zmienia się bowiem technika bojowa, struktury organizacyjne
i wyposażenie wojsk.

Możliwości bojowe wojsk wyposażonych w nowoczesny sprzęt techniczny
oraz wnioski wypływające z toczących się konfliktów dowodzą, że natarcie prowadzone będzie w wymiarze powietrzno-lądowym, a jego ogniskowo-przestrzenny charakter obejmował będzie stosunkowo duży obszary. Jego istotą będzie uderzenie wojsk pancerno-zmechanizowanych współdziałających
z desantami powietrznymi oraz pododdziałami desantowo-szturmowymi, szeroko stosujących manewr na całą głębokość ugrupowania obronnego przeciwnika.

Doświadczenia z działań w Zatoce Perskiej pozwalają przypuszczać,
że powszechne będą walki prowadzone na samodzielnych kierunkach przy otwartych skrzydłach, często bez sąsiadów lub w warunkach istnienia znacznych luk między nimi, na całej głębokości ugrupowania obronnego przeciwnika.

Z analiz dokumentów doktrynalnych oraz wniosków z wcześniej wspomnianych konfliktów wynika konieczność prowadzenia natarcia jednocześnie
w trzech obszarach: w głębi, w styczności i na tyłach. Cele szczegółowe,
które będą przeplatać się we wszystkich jego etapach mogą być:

  • Zajęcie terenu;

  • Zdobycie informacji;

  • Przejęcie inicjatywy;

  • Pozbawienie przeciwnika sił i środków;

  • Wprowadzenie przeciwnika w błąd i odwrócenie uwagi od własnego punktu ciężkości;

  • Uniemożliwianie przejęcia inicjatywy przeciwnikowi;

  • Rozbijanie zgrupowań uderzeniowych przeciwnika;

  • Związanie przeciwnika walką, aby zapobiec przegrupowaniu lub zmianie położenia jego wojsk.

Dynamizm walk, niejasność sytuacji, duża manewrować oraz duża niezależność współczesnej techniki bojowej od pory roku i doby gwarantuje utrzymanie ciągłości natarcia. Obok powietrzno-lądowego wymiaru natarcia coraz większą rolę zaczyna odgrywać natarcie elektroniczne, nacelowane głównie na zakłócenia systemów dowodzenia i systemów naprowadzania broni precyzyjnej na cel.

Podczas natarcia stale też wzrasta rola porażenia ogniowego. Jednocześnie zanika jego dotychczasowa forma „walca ogniowego” na rzecz „ognia punktowego” prowadzonego głównie za pomocą środków walki o dużej celności sile rażenia.

O sukcesie natarcia zadecyduje oddziaływanie ogniowo-elektroniczne.
Ono zabezpiecza podejście i wspiera nacierające wojska w głębi ugrupowania przeciwnika.

Kolejną charakterystyczną tendencją w prowadzeniu natarcia jest dążenie
do zwiększenia intensywności i różnorodności jednoczesnego oddziaływania na cała głębokość ugrupowania obronnego. Wyrazem tego jest kompleksowe oddziaływanie różnych pod względem skali, przeznaczenia i charakteru środków rażenia oraz elementów ugrupowania wojsk takich, jak: desanty powietrzne, oddziały wydzielone i rajdowe oraz grupy desantowo-szturmowe. Elementy te łączy wspólny cel, którym jest wytworzenie ognisk walki wewnątrz ugrupowania przeciwnika, wykonanie uderzeń oskrzydlających i prowadzenie zdecydowanych rajdów wewnątrz ugrupowania i na tyłach broniących się wojsk.

Przykładem współdziałania wojsk lądowych i aeromobilnych o takim charakterze było działanie 101 DPSz w dniu 24 lutego 1991 roku w operacji „Pustynny Miecz” opisane przez. J. Biziewskiego.

Celem działania 101 DPSz było odcięcie wybranych linii komunikacyjnych przeciwnika, blokowanie m. BASRA oraz założenie wysuniętych baz logistycznych. W czasie jednej godziny 60 śmigłowców UH-60 i 30 śmigłowców CH-47 przetransportowało 500 żołnierzy ze sprzętem na odległość 150 km w głąb obrony przeciwnika. W ciągu całego dnia przerzuconych zostało ok. 2000 żołnierzy
i pojazdów terenowych wyposażonych w ppk. TOW. Tym samym, poprzez zablokowanie dróg komunikacji, zakłócono swobodę manewru obrońcy, stwarzając korzystne warunki do natarcia wojsk lądowych.
73

Wzrost ogniowo-elektronicznych i manewrowych możliwości wojsk powoduje między innymi systematyczne odchodzenie od stabilnych form w natarciu. Tendencję tę dobitnie potwierdza działanie 101 PDP, 82 DPSZ, 2 DGB (Dywizyjnej Grupy Bojowej) oraz 3 DZ, które jednocześnie wykonały atak na pięć oddzielnych obiektów w rejonie NADZAF, HILLACHI i KARBALI. W efekcie przeciwnik został wprowadzony w błąd, zmuszony do przegrupowania sił, naruszenia zorganizowanego systemu obrony. Efektem tych działań, prowadzonych przez oddziały wydzielone opanowujące określone obiekty i rubieże, czy też zgrupowania rajdowe, niszczące określone elementy ugrupowania obronnego przeciwnika, doprowadziły do zajęcia siłami pancernymi wcześniej wspomnianych miast.74

Ruch wspomnianych wcześniej zgrupowań lądowych i powietrznych możliwy był dzięki rażeniu przeciwnika różnymi sposobami i środkami, które umożliwiały wykonanie precyzyjnych uderzeń ogniowych i elektronicznych na wyselekcjonowane obiekty, decydujące o spoistości i trwałości obrony. Dotyczy to głównie elementów systemu dowodzenia i kierowania ogniem, urządzeń logistycznych oraz środków rażenia. Skuteczne rażenie wymienionych obiektów osłabia wolę stawiania oporu, uniemożliwia dowodzenie, dezorganizuje działanie,
a więc zakłóca swobodę dysponowania przez przeciwnika posiadanymi siłami
i środkami. Osiągnięcie takiego stanu stanowi istotę współczesnego natarcia. Nacierający, poprzez rażenie wyselekcjonowanych obiektów, urządzeń i elementów ugrupowania, uniemożliwi broniącemu się stawianie skutecznego oporu, co pozwoli przenieść działanie wojsk lądowych w głąb jego obrony, rozbić jego wojska, zmusić do poddania się, a w konsekwencji opanowania obszaru będącego obiektem natarcia.

Zadania związku taktycznego

Przedstawienie aktualnego stanu wiedzy na temat natarcia jest zadaniem trudnym. Wymaga bowiem prowadzenia ciągłych obserwacji i ocen ostatnich konfliktów zbrojnych, ćwiczeń dowódczo-sztabowych i z wojskami w wymiarze narodowym i sojuszniczym, a także odniesień do zmieniających się poglądów oraz uwarunkowań.

Dokonywane uogólnienia i wyciągane wnioski powinny nakreślać rzeczywisty obraz interesujących nas działań. Aby to osiągnąć trzeba poszukiwać odpowiedzi na następujące pytania:

W jakich warunkach może być prowadzić natarcie?

Jakie są ogólne zasady natarcia?

Jakie zadania może wykonywać w natarciu związek taktyczny?

Jaki wpływ na ugrupowanie bojowe wywiera powietrzno-lądowy wymiar natarcia?

Przeprowadzone analizy opracowań traktujących o natarciu wskazują,
że szerokie spektrum zachodzących przeobrażeń jest konsekwencją nowych uwarunkowań polityczno-militarnych i związanych z tym potrzeb wzbogacenia teorii natarcia zgodnie z wymogami sojuszniczymi. W praktyce są to przede wszystkim cele postawione przed wojskami lądowymi w ramach zobowiązań sojuszniczych oraz priorytety działalności szkoleniowej na najbliższe lata. Ponadto przeprowadzone badania wskazują, że pole walki XXI wieku stawia nowe wymagania, których spełnienie staje się fundamentalnym warunkiem uzyskania sukcesu w walce. Przewiduje się, że pole walki może charakteryzować się wieloma cechami, których źródeł należy upatrywać w czynnikach75 określanych przez:

  • walkę o przewagę informacyjną;

  • sieciowe powiązania pola walki;

  • przejrzystość;

  • wysokie tempo, dużą precyzję i zasięg systemów uzbrojenia;

  • jednoczesne działania na całej szerokości i głębokości pola walki;

  • zwiększone wykorzystanie przestrzeni powietrznej przez wojska lądowe;

  • znaczący udział elektroniki we wszystkich możliwych płaszczyznach.

Założenia doktryny obronnej RP wskazują na znaczącą rolę obrony jako podstawowej reakcji na zagrożenie utraty suwerenności i niepodległości państwa. Pomimo zobowiązań i założeń sojuszniczych, wyrażonych w artykule 5 Traktatu Waszyngtońskiego,76 w pierwszym etapie konfliktu należy spodziewać się reakcji
na agresję w ramach narodowego systemu obronnego. Dlatego też w początkowym okresie konfliktu zbrojnego działania opóźniające i obrona są podstawowymi rodzajami walki prowadzonymi w operacji obronnej. Jednak dla osiągnięcia założonych celów konieczne jest wykonanie zwrotów zaczepnych.

Analiza warunków wynikających z członkostwa naszego państwa
w strukturach NATO oraz narodowe uwarunkowania obronności Polski wskazują, że wojska lądowe, w tym związki taktyczne i pododdziały, uczestniczyć mogą
w realizacji zadań polegających na:

  • obronie integralności i suwerenności państwa;

  • stwarzaniu warunków do działania wojsk sojuszniczych na obszarze naszego kraju;

  • udziale wydzielonych sił (kontyngentów) w ramach wojsk sojuszniczych;

  • działaniach na rzecz wymuszania pokoju.

Biorąc pod uwagę obszar realizacji powyższych zadań należy stwierdzić,
że mogą się one odbywać zarówno na obszarze naszego kraju, jak i poza jego granicami.

Wstąpienie do NATO oznacza, że oprócz parasola ochronnego i wsparcia członków Sojuszu w wypadku powstania zagrożenia trzeba również być gotowym,
a przede wszystkim zdolnym, do udziału w działaniach wojennych poza swoim terytorium, w obronie napadniętego sojusznika.

Podczas wykonywania wymienionych zadań może zaistnieć potrzeba przejścia do działań zaczepnych postaci przeciwuderzenia77, przeciwnatarcia78
lub rozwinięcia uzyskanego powodzenia. Podobne, co do znaczenia ujęcie powyższych definicji znajduje się w „Słowniku języka polskiego”.

Przeciwnatarcie - ujmuje się tu jako natarcie, do którego przechodzi się
z bitwy obronnej w celu ostatecznego rozbicia nieprzyjaciela i opanowania obiektów o dużym znaczeniu strategicznym.79

Przeciwuderzenie rozumie się jako natarcie, uderzenie dokonane
w obronie przez odwody i wojska ściągnięte z odcinków nieatakowanych, mające
na celu odzyskanie utraconych pozycji.
80

Zgodnie z przedstawionymi definicjami przeciwuderzenie jest elementem obrony na poziomie operacyjnym lub strategicznym, w którym bierze udział jeden
lub kilka ZT.

O przeciwnatarciu mówi się wówczas, gdy broniący się związek operacyjny przechodzi do natarcia całością sił na szerokości większej od pasa prowadzonej operacji, a cel tego działania wykracza poza przedni skraj obrony. W tym wypadku ZT przechodzą do natarcia na kilku kierunkach samodzielnie lub wspólnie
z innymi siłami. Warianty przeciwnatarcia i przeciwuderzenia przedstawiają
rysunki 29 i 30.

Rys. 29. Wariant wykonania przeciwnatarcia przez związek operacyjny (korpus)

Źródło: Opracowanie własne

Rys. 30. Wariant natarcia związku taktycznego ramach przeciwuderzenia

Źródło: Opracowanie własne

Analiza powyższych definicji pozwala na sformułowanie istotnych właściwości różnicujących przeciwuderzenie od przeciwnatarcia.

Jeżeli cel uderzenia będzie sprowadzać się do odzyskania części lub całości utraconego obszaru z zamiarem stworzenia korzystnych warunków kontynuacji operacji obronnej, wówczas mówi się o przeciwuderzeniu. Może ono być wykonywane zarówno na szczeblu operacyjnym, jak i strategicznym,
a charakterystyczną jego cechą jest to, że bierze w nim udział tylko część sił
i środków, podczas gdy w tym samym czasie główne siły prowadzą operację obronną. Należy tu zaznaczyć, że przeciwuderzenie można uważać za operację zaczepną tylko wówczas, jeżeli realizuje je szczebel operacyjny lub strategiczny.

Z tego też względu wyróżnia się:

  • przeciwuderzenie operacyjne, a więc wykonywane siłami drugiego rzutu związku operacyjnego prowadzącego operację obronną;

  • przeciwuderzenie strategiczne, realizowane siłami co najmniej związku operacyjnego.

Przeciwuderzenie może zakończyć się przejściem do obrony na wyznaczonej rubieży, a w korzystnych warunkach - przekształcić się w przeciwnatarcie operacyjne lub strategiczne.

Przeciwnatarcie z kolei będzie przejściem przez większość sił dotychczas prowadzących obronę oraz siły z głębi do natarcia, którego celem będzie rozbicie przeciwnika i odzyskanie utraconego obszaru. Obszar ten z zasady będzie poza dotychczasowym obszarem obrony. Z powyższego wynika, że przeciwnatarcie tworzy warunki do ostatecznego rozbicia przeciwnika i rozwinięcia powodzenia (przejścia do natarcia) w skali strategicznej.81

Osiągnięcie powodzenia w przeciwuderzeniu lub przeciwnatarciu może zostać rozwinięte w operację zaczepną. Może ona mieć miejsce wówczas, gdy przeciwnik wskutek utraty inicjatywy operacyjnej będzie przechodził do obrony na kolejnych rubieżach. W tej sytuacji uzyskana przewaga i inicjatywa powinny doprowadzić
do realizacji kolejnych zadań zmierzających do osiągnięcia celów wojny.

Reasumując powyższe warto podkreślić zasadnicze różnice między przeciwuderzeniem a przeciwnatarciem. Otóż, przeciwuderzenie jest elementem obrony operacyjnej (strategicznej) i nie wychodzi poza dotychczas funkcjonujący system obronny. W związku z tym zadania wojsk nie sięgają poza dotychczasowy przedni skraj obrony.

Natomiast przeciwnatarcie jest już sensu stricte operacją zaczepną,
jest przejściem z obrony do natarcia większości sił. Zadania ich mogą sięgać,
choć oczywiście nie muszą, poza przedni skraj dotychczasowej obrony.

W każdym z wymienionych wyżej rodzajów działań zaczepnych inny będzie cel działania.

W przeciwuderzeniu cel będzie ograniczony i sprowadzać się może do:

  • zamknięcia wyłomu i odtworzenia obrony w strefie taktycznej;

  • rozbicia sił zgrupowania uderzeniowego przeciwnika i wyhamowania jego natarcia.

W przeciwnatarciu, do którego przechodzi się po uprzednim zerwaniu operacji zaczepnej przeciwnika, celem jest rozbicie jego głównego zgrupowania uderzeniowego, a następnie rozwinięcie własnej operacji zaczepnej, zmierzającej
do opanowania ważnych rubieży i obiektów znajdujących się często poza przednim skrajem dotychczasowej obrony oraz stworzenie dogodnych warunków do kolejnej operacji.

Przeciwuderzające zgrupowanie w zależności od organizującego je szczebla, może mieć różny skład. Do przeciwuderzenia przeznaczone będą odwody związku operacyjnego w składzie 1-2 związków taktycznych wspartych odpowiednio rodzajami wojsk. Bezpośrednio dla związku taktycznego wykonujących przeciwuderzenie będzie to natarcie.

Związek taktyczny (w zależności od sytuacji) może nacierać w ramach przeciwuderzenia (kontrataku) lub przeciwnatarcia. Może znajdować się w pierwszym rzucie lub odwodzie korpusu.

Ma to swoje przełożenie w treściach zadań i sposobu działania zmierzających
do osiągnięcia celów pośrednich i celu końcowego natarcia.

Uwzględniając ogólną sytuacje operacyjno-taktyczną, miejsce i rolę w zadaniu wykonywanym przez przełożonego oraz możliwości bojowe danego szczebla organizacyjnego określa się rozmach natarcia, czyli: głębokości zadania
i szerokości pasa natarcia. Wielkości te nie są stałe i każdorazowo uzależniane są
od wielu czynników. Poza wymienionym wyżej do ważniejszych należą:

  • skład ilościowy i jakościowy, ugrupowanie oraz przewidywane działanie przeciwnika;

  • stopień rozbudowy inżynieryjnej obrony;

  • właściwości taktyczne terenu, pory roku i doby itp.

Decydujący wpływ na rozmach działań mają możliwości bojowe związku taktycznego (oddziału), wyrażające się potencjalną wielkością sił przeciwnika możliwą do pobicia w określonych warunkach bojowych, terenowych
i klimatycznych.

Głębokość zadania w natarciu zależy od wielu czynników.
Często uzależnia się ją nie tylko od możliwości stworzenia określonej przewagi nad broniącym się zgrupowaniem przeciwnika, ale również od stopnia jego obezwładniania. Obecnie czynnik ten, choć ważny, jest mniej popularny,
gdyż wskazuje na rozwiązanie siłowe, które uważa się za mało efektywne.
Coraz większą rolę odgrywa przewaga niematerialna, dość często określana również mianem przewagi intelektualnej, tkwiąca w najnowszych rozwiązaniach technicznych oraz wyszkoleniu dowództw i wojsk, ich morale, umiejętności stosowania nieszablonowych rozwiązań.

W natarciu oddziałom i pododdziałom wyznacza się pas natarcia wówczas, gdy wykonuje on zadanie łączące się z zadaniami bojowymi sąsiadów. Jego szerokość ograniczają linie rozgraniczenia. Wyznacza się je wzdłuż charakterystycznych, łatwo rozpoznawalnych przedmiotów (obiektów) terenowych, które w sposób naturalny dzielą pod względem taktyczno-terenowym obszar działań na wyodrębnione pasy (kierunki), ułatwiające współdziałanie oraz osłonę (ubezpieczanie) skrzydeł wojsk nacierających.

Szerokość pasa natarcia, podobnie jak głębokość zadań, determinowana jest warunkami terenowymi oraz koniecznością uzyskania niezbędnej przewagi nad obrońcą. Istnieje przy tym swego rodzaju zależność miedzy głębokością zadań,
a szerokością pasa natarcia. Potwierdzają to doświadczenia bojowe, które wskazują,
że wraz ze wzrostem głębokości zadań dla zapewnienia możliwości utrzymania określonej ciągłej przewagi w czasie wykonywanego zadania zawężano pasa natarcia. Wspomniana zależność oznacza, ze w warunkach, gdy głębokość zadań będzie mniejsza, np.: w terenie lesistym lub w górach, szerokość pasa natarcia może być większa.

Doświadczenia ostatnich konfliktów zbrojnych oraz praktyka szkoleniowa potwierdzają, że szerokość pasa natarcia w zależności od miejsca i roli oddziału (pododdziału) w działaniach zaczepnych szczebla nadrzędnego może być zmienna.
Na ogół wahać się będzie w granicach 10 - 20 km dla związku taktycznego 10-12 dla oddziału, 3-5 dla batalionu.

Wyznaczenie pasa natarcia wcale nie oznacza, że oddział (pododdział) prowadzi jednocześnie i równomiernie natarcie na całej jego szerokości. Im szerszy jest pas natarcia, tym wyraźniej występuje skoncentrowanie działań w jednej z jego części na jednym z kierunków, na którym wybiera się punkt ciężkości.

Gdy oddział (pododdział) otrzyma zadanie natarcia samodzielnie
na pomocniczym kierunku, podczas rozwijania natarcia w głębi, lub przejścia
do pościgu, wówczas - zamiast pasa natarcia - może otrzymać jedynie kierunek działania. Przestrzenny rozmach natarcia oraz wybrane elementy koordynacyjne przedstawia rysunek 31.


Rys. 31. Rozmach przestrzenny natarcia ZT

Źródło: Opracowanie własne


Dowodzenie przez określenie celu, a nie sposobu działania stwarza sprzyjające warunki do wyzwalania inwencji twórczej planujących i organizujących natarcie.
Cel końcowy natarcia określa przełożony natomiast sposób jego osiągnięcia pozostaje
w kompetencji dowódcy realizującego zadanie.

Związkowi taktycznemu (oddziałowi) pierwszego rzutu wyznacza się zadanie dwustopniowe - bliższe i dalsze oraz kierunek dalszego natarcia.

Zadanie bliższe (opanowanie obiektu lub obiektów pośrednich) polega na rozbiciu pierwszorzutowych oddziałów (pododdziałów) przeciwnika w pasie natarcia i opanowaniu rubieży na głębokość rozmieszczenia ich odwodów.

Zadanie dalsze (opanowanie obiektu głównego) może być jednocześnie zadaniem dnia związku taktycznego (oddziału). Polega ono na rozwinięciu natarcia, rozbiciu oddziałów (pododdziałów) drugiego rzutu broniącego się związku taktycznego przeciwnika w pasie natarcia i opanowaniu rubieży na głębokość rozmieszczenia ich odwodów.

Kierunek dalszego natarcia wyznacza się na głębokości zadania dnia związku taktycznego (oddziału).

Związkowi taktycznemu wyznacza się zadanie opanowanie obiektu, zawiera ono z reguły nakaz opanowania newralgicznego terenu, znajdującego się na głębokości tyłów dywizji przeciwnika. Praktycznie oznacza to konieczność rozbicia batalionowych rejonów obrony na trzech (czterech) pozycjach obronnych przeciwnika.82 Zadanie takie związek taktyczny otrzyma wówczas, gdy obrona będzie doraźnie przygotowana.

Dowódca związku taktycznego samodzielnie określa obiekt pośredni
do opanowania, który znajdować się może w rejonie tyłowym brygady przeciwnika. Oznacza to, że aby wykonać tego typu zadanie, należy rozbić batalionowe rejony obrony na pierwszej i drugiej pozycji obrony przeciwnika.

Obiekt pośredni w wielu wypadkach będzie głównym obiektem do opanowania dla pierwszorzutowych zgrupowań uderzeniowych związku taktycznego.

W boju spotkaniowym i pościgu, treści zadań uzależnia się od konkretnej sytuacji taktycznej. Mogą tu być zastosowane rozwiązania niekonwencjonalne, wynikające z inwencji twórczej dowódców, którzy dążyć będą do racjonalnego wykorzystania warunków wytworzonej sytuacji.

Z reguły związkowi taktycznemu przechodzącemu do pościgu określa się obiekt, który powinien zostać opanowany, zanim przeciwnik zdąży przygotować jego obronę.

Zadanie to polega na rozbiciu części sił głównych związku taktycznego (oddziału) przeciwnika, rozbiciu (obezwładnieniu), a niekiedy zdobyciu jego środków walki oraz opanowaniu obiektu zapewniającego dogodne warunki do rozwinięcia natarcia.

Adekwatnie do wcześniej wskazanych zadań, oddziałowi pierwszego rzutu, (który stanowi zgrupowanie uderzeniowe związku taktycznego) wyznacza się obiekt, znajdujący się na głębokości rejonu tyłów pierwszorzutowego oddziału przeciwnika, czyli nacierający oddział powinien rozbić batalionowe rejony obrony na pierwszej
i drugiej pozycji obrony. Tu również, dowódca oddziału samodzielnie określa obiekt pośredni, który znajdować się może w obrębie pierwszej pozycji obrony przeciwnika.

Istotnym elementem treści zadań dla wszystkich szczebli jest określenie kierunku natarcia (kierunku głównego uderzenia) i punktu ciężkości, który powinien być odpowiednio akcentowany użyciem sił i środków, aby gwarantował utrzymanie na nim ciągłej przewagi nad przeciwnikiem i zapewniał szybkie osiągnięcie celu natarcia przy jak najmniejszych stratach własnych.

W „Leksykonie wiedzy wojskowej” pojęcie - „kierunku głównego uderzenia”, rozumie się jako: ześrodkowanie sił i środków zarówno na szczeblu taktycznym, operacyjnym, jak i strategicznym na kierunku (w pasie), na którym wykonuje się decydujące uderzenie, zmierzające do osiągnięcia celu walki, bitwy, operacji w najkrótszym czasie i przy najmniejszych stratach własnych.83

Gen. Franciszek SKIBIŃSKI w swoich publikacjach przedstawia regułę wycinka terenowego, będącego odpowiednikiem pasa natarcia, obejmującego także kierunek głównego uderzenia (punkt ciężkości). Pisze on między innymi: z punktu widzenia nacierającego wycinkiem (operacyjnym, taktycznym) nazywamy pas terenu, wzdłuż którego zamierzamy prowadzić natarcie (atak), łącznie z jego krawędziami, ponieważ pas natarcia musi koniecznie prowadzić pomiędzy jakimiś granicami. Rolę krawędzi mogą odgrywać grzbiety terenowe, skraje miejscowości,
kompleksów leśnych itp.
84

Elementarna reguła taktyczna każdego natarcia brzmi: wewnętrzne skraje krawędzi wycinka muszą bezwzględnie być objęte, muszą się znaleźć w obrębie obranego pasa natarcia (ataku). Dlaczego? Po prostu dlatego, że w przypadku zlekceważenia tej elementarnej procedury taktycznej nacierający powstrzymywany jest nie tylko przez ognie czołowe, ale jednocześnie przez znacznie groźniejsze ognie skrzydłowe. Może być ponadto narażony na kontratak skierowany na jego skrzydło, a wychodzący spoza krawędzi wycinka. Objęte skrzydłami, natarcia (ataku) wewnętrznych krawędzi wycinka neutralizuje te elementy przewagi obrońcy.85

Stefan MOSSOR podobnie jak Franciszek Skibiński nie definiuje wprost kierunku głównego uderzenia. Pisze o tworzeniu przewagi względnej w punkcie rozstrzygającym. Przy czym, przez punkt rozstrzygający rozumie taką część operacyjnego ugrupowania przeciwnika, której rozbicie naruszy całość równowagi operacyjnej i spowoduje załamanie się reszty.86

Płk doc. dr Antoni KARPIŃSKI wybór kierunku głównego uderzenia zalicza do podstawowych zasad sztuki wojennej. Analizuje szczegółowo ewolucję tej zasady, od stadium „punktu ciężkości” - w starożytności, do „tegoż punktu ciężkości” współcześnie.

Według autora dotychczasową ideą przewodnią kierunku głównego uderzenia było działanie zaczepne głównych sił strony atakującej w najbardziej czułym miejscu obrońcy, zapewniającym zdecydowane rozbicie najsilniejszego zgrupowania przeciwnika i osiągnięcie - w zależności od szczebla dowodzenia - zakładanych celów wojskowo-politycznych, prowadzących do zasadniczej zmiany sytuacji na danym obszarze...; opanowania ważnych pod względem militarnym
i ekonomicznym rejonów lub rubieży terenowych
. 87

Zdzisław GALEWSKI w książce „Czynniki powodzenia we współczesnej walce”, pisząc o zasadzie koncentracji wojsk, środków i wysiłków, stwierdza:
Tu dochodzimy do niezwykle ważnego czynnika powodzenia - wyboru kierunku głównego uderzenia. Warto poświęcić mu nieco miejsca. Sama nazwa - wybór kierunku głównego uderzenia stanowi jednocześnie jego definicję, jasną na tyle,
że nie trzeba jej rozwijać”
. 88

Na pytanie - co to jest kierunek głównego uderzenia, precyzyjnej odpowiedzi udziela Stanisław KOZIEJ. Pisząc w artykule Myśli Wojskowej: „kierunek głównego uderzenia - to pas terenu, w granicach którego ześrodkowuje się główne wysiłki wojsk i wykonuje zdecydowane uderzenie, zapewniające maksymalne rezultaty w danych warunkach sytuacji bojowej”. Oczywiście definicja ta znajduje zastosowanie przede wszystkim podczas natarcia na lądzie, gdzie właśnie to środowisko ma decydujący wpływ na działanie wojsk. 89

W „Regulaminie działań wojsk lądowych” z 1999 roku powrócono
do pojęcia punkt ciężkości, który definiuje się – jako ześrodkowanie w określonym miejscu i czasie takich sił i środków rażenia, bądź samego rażenia, które umożliwią osiągnięcie zakładanego celu operacji (walki).

W regulaminie tym zawarte jest również pojęcie kierunek natarcia - szczególny kierunek lub droga marszu, po której będzie przebiegać zasadnicze natarcie (przerwanie się).90

Wydaje się, że jest to pojęcie mylące. Należy raczej rozumieć go jako ogólny kierunek prowadzenia natarcia. W czasie praktyki szkoleniowej oraz ćwiczeń
z wojskami odczuwa się brak funkcjonującego (nieformalnie) w wojskach pojęcia kierunku głównego uderzenia, które zawierałoby oba wcześniej wymienione pojęcia zespolone w jedna całość, czyli ześrodkowanie w określonym miejscu
i czasie takich sił i środków rażenia, które umożliwią osiągnięcie zakładanego celu natarcia na jego zasadniczym kierunku.

Regulaminie działań wojsk lądowych” (DD/3.2), również nie porządkował omawianej kwestii. Spotyka się w nim takie pojęcia, jak: główne uderzenie (main attack)91 przedstawione w dwóch płaszczyznach:

  • pierwszej, jako - zasadnicze natarcie, do którego dowódca kieruje wszystkie siły uderzeniowe, znajdujące się w jego dyspozycji;

  • drugiej, jako - natarcie w kierunku głównego celu kampanii, operacji głównej lub bitwy powinno określa się terminem.

Należy się zastanowić i zadać sobie pytanie, czy to pojęcie, tak przedstawione w słowniku, precyzyjnie oddaje jego istotę? Wydaje się, że nie. Dowódca nie zawsze kierował będzie do walki wszystkie siły na jednym kierunku. Często dla uzyskania określonego celu będzie prowadził natarcia na dwóch, a może trzech kierunkach, przenosząc między nimi w miarę osiągania celów cząstkowych punkt ciężkości natarcia, To właśnie on wytyczał będzie kierunek głównego uderzenia To właśnie przenoszenie punktu ciężkości w przestrzeni i czasie kreuje
(z podkreśleniem słowa „głównego”) kierunek głównego uderzenia. Natomiast natarcie w kierunku głównego celu kampanii, operacji głównej lub bitwy należałoby określać terminem kierunek natarcia.

Kierunek głównego uderzenia jest, więc linią (przeprowadzoną na mapie bądź
w terenie, w oparciu o charakterystyczne punkty terenowe) prowadzącą przez
najczulsze miejsce w obronie przeciwnika, wokół której skupia się główny wysiłek nacierającego, umożliwiający osiągnięcie celu natarcia.

Kierunek natarcia, punkt ciężkości oraz kierunek głównego uderzenia przedstawia schematycznie rysunek 32.

Kierunek głównego uderzenia nie musi być linią prostą, można go przenosić
w zależności od przewidywanego rozwoju sytuacji i sposobu bicia przeciwnika.
W toku natarcia jest często przenoszony poprzez uderzenia w skrzydło i tyły broniących się wojsk. W kierunek głównego uderzenia „wpisują się” także uderzenia ogniowo-elektroniczne, działanie desantów powietrznych i grup desantowo-szturmowych oraz działanie oddziałów wydzielonych (rajdowych).

Określenie kierunku głównego uderzenia na szczeblu taktycznym uwarunkowane jest zwykle zamiarem przełożonego, warunkami terenowymi
i obroną przeciwnika.



Rys. 32. Kierunek natarcia, kierunek głównego uderzenia, punkt ciężkości

Źródło: Opracowanie własne


Na szczeblu taktycznym, gdy zadanie wykonują sąsiednie zgrupowania, a pasy natarcia są stosunkowo wąskie (szczególnie podczas przełamywania obrony), swoboda wyboru kierunku głównego uderzenia jest bardzo ograniczona. Sprowadza się ją w zasadzie do wytyczenia go najbliżej kierunku wskazanego przez przełożonego.

Badania wskazują, że powodzenie uzyskiwano wówczas, gdy udawało się ustalić w systemie obrony przeciwnika: luki miedzy punktami oporu, odsłonięte skrzydła, odcinki obrony obsadzone małymi siłami itp.

Niekiedy, w celu uzyskania zaskoczenia i wprowadzenia nieprzyjaciela
w błąd, kierunek głównego uderzenia wyznaczano na trudno dostępnym odcinku terenu, gdzie przeciwnik mógł tego oczekiwać, po czym „przenoszono” kierunek głównego uderzenia na kierunek bardziej sprzyjający rozwijaniu natarcia. Tego rodzaju manewry, związane ze zmianą kierunku głównego uderzenia w toku walki, stosowano zwłaszcza w specyficznym środowisku pola walki.

W „Leksykonie wiedzy wojskowej” podkreśla się, że kierunek głównego uderzenia powinien spełniać następujące warunki: prowadzić najkrótszą drogą
do osiągnięcia wytyczonych celów, zapewnić optymalne warunku wykorzystania taktyczno-operacyjnych i bojowych możliwości wojsk oraz szybkie załamanie oporu
i wyeliminowanie z działań głównych sił nieprzyjaciela, umożliwiać osiąganie przewagi ilościowej i jakościowej nad przeciwnikiem.
92

Wybór kierunku głównego uderzenia nie jest rzeczą prostą. Podejmujący decyzję staje zwykle przed dylematem: uderzyć w najsilniejsze miejsce przeciwnika
i rozstrzygnąć w ten sposób od razu wynik starcia – czy szukać jego słabych miejsc, odkładając na później definitywną rozprawę. Pomocne w tym i odgrywające zasadnicza role w każdych działaniach są wnioski z oceny terenu. Mają one znaczny wpływ na wybór kierunku głównego uderzenia, a w konsekwencji na możliwość uzyskania zaskoczenia, co do miejsca i czasu uderzenia, wpływają także na użycie wszystkich rodzajów wojsk (w tym głównie pancernych
i zmechanizowanych), szczególnie na swobodę ich manewru w czasie rozwijania natarcia.

Wnioski z doświadczeń bojowych i praktyki szkoleniowej wskazują,
że najdogodniejszym do wykonania głównego uderzenia jest teren zakryty, umożliwiający skryte podejście i rozwinięcie wojsk, osłaniające przed obserwacją
i ogniem przeciwnika. Jednocześnie powinien to być teren dogodny do manewru,
z dużą liczbą dróg dofrontowych i rokadowych, aby przeciwnik nie mógł zablokować ogniem ruchu wojsk do wyznaczonych obiektów. Szczególnie groźne w tym wypadku może być użycie narzutowych pół minowych przez broniącego się na podejściachdo przedniej linii obrony. Teren zakryty po stronie własnej umożliwia wcześniejsze skryte przygotowanie natarcia, maskowanie
i wprowadzenie przeciwnika w błąd,co do miejsca i kierunku uderzenia. Stwarza dogodne warunki do wcześniejszego rozwinięcia elementów systemu rozpoznania i pododdziałów artylerii; a w razie potrzeby również wojsk mających wykonywać uderzenia. Jeśli zatem po stronie własnej znajdować się będą rejony (odcinki) takiego właśnie terenu, wybierane będą one najczęściej jako kierunki podejścia
i rozwinięcia wojsk na kierunek głównego uderzenia.

Teren po stronie przeciwnika wywiera bardziej zróżnicowany wpływ na wybór kierunku głównego uderzenia. Nie można jednak rozpatrywać go tylko z punktu widzenia ruchu wojsk.

W czasie minionych wojen, szybki ruch czołgów wygrywał z reguły
w pojedynku z ogniem przeciwpancernym obrońcy i decydował o powodzeniu
na danym kierunku.

Obecnie zmieniła się znacznie jakość ognia, wzrósł jego zasięg, siła i precyzja. O ile skuteczny zasięg środków przeciwpancernych z okresu drugiej wojny światowej mierzony był w setkach metrów, to pod koniec XX wieku i obecnie
w tysiącach. Natomiast możliwa szybkość ruchu czołgów wzrosła tylko nieznacznie. Nowoczesne, głównie rakietowe, środki przeciwpancerne o dużym zasięgu, celności i skuteczności ognia bardzo komplikują sprawę uzyskania powodzenia podczas wykonania uderzenia w terenie płaskim i otwartym. W takim terenie obrońca ma lepsze warunki do pełnego wykorzystania potencjalnych możliwości ogniowych i zasięgu swych środków rażenia. Problematyczne zatem staje się zwycięstwo ruchu nad ogniem. Wzrasta znaczenie pojedynku ognia nacierającego z ogniem obrońcy.

Obrońca wybiera miejsce obrony oceniając kierunki prawdopodobnego uderzenia nacierającego. Teren dogodny do natarcia zawsze będzie skupiał na sobie również więcej uwagi obrońcy; tutaj najczęściej obrona będzie najsilniejsza
Sztuka wyboru kierunku głównego uderzenia polega na tym, aby wybrać go tam, gdzie z różnych powodów obrońca tego nie oczekuje.

Dlatego w wielu wypadkach bardziej celowe jest wykonanie głównego uderzenia w terenie mniej dogodnym, lecz umożliwiającym uzyskanie zaskoczenia. Często kierunek głównego uderzenia narzucają ważne obiekty, rejony i rubieże terenowe znajdujące się w głębi ugrupowania przeciwnika. Mogą to być duże węzły drogowe, wzgórza panujące nad danym terenem, pasma terenu niedostępnego
(góry, ciągi jezior, bagien) dzielące na izolowane części obszar działań obrońcy itp. Opanowanie, a niekiedy tylko dojście do nich postawi nacierającego
w korzystniejszym położeniu w stosunku do obrońcy, co może być etapem pośrednim na drodze do osiągnięcia ostatecznego celu uderzenia, to jest do rozbicia określonego zgrupowania przeciwnika.

Potrzeba skupienia sił i środków na określonym kierunku w natarciu wynika przede wszystkim z potrzeby uzyskania znaczącej przewagi w stosunku
do broniącego się przeciwnika, który poprzez wykorzystanie walorów terenu
i przysposobienie go do obrony może skutecznie podejmować walkę
z przeważającymi siłami nacierającego.

Koncentracja wysiłku nacierającego nie oznacza jednak gromadzenia wszystkiego w jednym miejscu - jak mawiał Tadeusz Kotarbiński - lecz głównie, łączne skierowanie działań w odniesieniu do wspólnego celu.93

Biorąc powyższe stwierdzenie pod uwagę, skupienie sił i środków należałoby postrzegać przez pryzmat obecnych warunków działania, a więc zwiększenia zasięgu środków rażenia, potrzeby skupienia wysiłków w zakresie szeroko pojętej informacji itd. Nasuwa się więc wątpliwość, czy nadal będzie istniała potrzeba skupiania sił i środków na wybranym kierunku? Sądzić należy, że tak, gdyż nadal konieczne będzie opanowanie terenu zajmowanego przez przeciwnika. Wskazują na to działania prowadzone w Afganistanie oraz Iraku. Zadania te nadal będą realizowały zgrupowania wojsk pancernych i zmechanizowanych przy wsparciu innych rodzajów wojsk, zwłaszcza coraz szerzej wykorzystywanych pododdziałów desantowo-szturmowych.

Korzystniejsze położenie obrońcy (ukrycie) sprawia, że nacierający,
aby uzyskać powodzenie, musi koncentrować siły i środki na wybranym kierunku. Tradycyjny sposób realizacji tego przedsięwzięcia nie odpowiada wymogom współczesnego pola walki. Przeciwnik może szybko wykryć, rozpoznać i zakłócić gromadzenie tych sił. W konsekwencji może to oznaczać niemal natychmiastową ich lokalizację i zniszczenie. Wynika stąd konieczność skupienia wysiłku
w określonym rejonie lub na wybranym kierunku. Jest to realne tylko wówczas, gdy nacierający uzyska przewagę w zakresie informacji oraz sparaliżuje system rażenia przeciwnika.

Owe ześrodkowanie wysiłku to także koncentracja wojsk w określonym miejscu i czasie do wykonania zadania, natychmiastowa ich dekoncentracja
po jego wykonaniu oraz manewr na inny kierunek, by ponownie skoncentrować się
do wykonania kolejnego zadania.

Powyższy sposób działania może znacznie zwiększyć żywotność wojsk,
a tym samym wpłynąć na wzrost ich możliwości bojowych.

Reasumując można stwierdzić, że wybór kierunku głównego uderzenia
na szczeblu taktycznym stanowi tą część decyzji, która w swoisty sposób warunkuje powodzenie natarcia.

Wobec ciągłej zmiany środków walki, a tym samym i sposobów
jej prowadzenia konieczne jest również inne spojrzenie na wybór kierunku głównego uderzenia. Jego istota nie ulegnie zmianie. Zmienią się natomiast sposoby tworzenia przewagi na wybranych kierunkach.

Ugrupowanie do natarcia

W nowocześnie prowadzonych działaniach zaczepnych wzrasta rola skoordynowanych oraz zsynchronizowanych uderzeń w trzech wymiarach. Precyzyjne uderzenia ogniowe i rażenie elektroniczne towarzyszyć będą atakom powietrznym i lądowym. Ich celem mogą być wybrane obiekty i środki walki
w głębi ugrupowania przeciwnika na całej głębokości pasa natarcia.

Stosownie do tych wymogów związek taktyczny przyjmuje ugrupowanie, adekwatne do konkretnej sytuacji bojowej, otrzymanego zadania i przyjętego sposobu rozegrania walki. Rozdzielone oraz urzutowane w odpowiedni sposób siły i środki
w poważnej mierze określają efektywność wykorzystania ich możliwości bojowych
w rozbiciu przeciwnika. Przyjęte rozwiązanie decyduje o sile początkowego uderzenia, określa możliwość potęgowania działań na całą głębokość zadania bojowego i wpływa na możliwość przeprowadzenia manewru.

Ugrupowanie wąskie i głębokie ułatwia:

  • szybką zmianę kierunku uderzenia i punktu ciężkości;

  • potęgowanie natarcia;

  • ochronę zagrożonego skrzydła.

Takie ugrupowanie z jednej strony zwiększa swobodę działania, z drugiej jednak powoduje, że w początkowym okresie natarcia wykorzystuje się tylko część możliwości uderzeniowych, a przeciwnik ma ułatwione oddziaływanie ogniowe. Zwiększa się również niebezpieczeństwo odcięcia sił nowo wprowadzanych do walki.

Natomiast ugrupowanie szerokie i płytkie pozwala na jednoczesne wykorzystanie możliwości ogniowych większej ilości nacierających wojsk, wiązanie przeciwnika na szerszym froncie oraz zmusza do rozdzielenia ognia,
przy jednoczesnym maskowaniu własnego punktu ciężkości. Pozwala także
na wykrycie słabych miejsc i luk w ugrupowaniu broniącego się i ich wykorzystanie.

Negatywną strona tak przyjętego ugrupowania jest konieczność użycia większości sił już w początkowej fazie natarcia. Utrudnia to zmianę punktu ciężkości, obniża stan odwodów, zwiększa zagrożenie własnych skrzydeł i tyłów.

W większości nowoczesnych armii świata dokonuje się szeregu znaczących zmian w strukturach organizacyjnych wojsk, dostosowując związki taktyczne, oddziały i pododdziały do potrzeb i wymogów zinformatyzowanego, powietrzno-lądowego charakteru walki. Posiadane siły środki odpowiednio rozdzielone stanowią o istocie poprawnie formowanego i funkcjonującego ugrupowania.

W skład ugrupowania wchodzą elementy podstawowe (stałe) i dodatkowe (tworzone doraźnie).

Do elementów stałych zalicza się:

  • pierwszy rzut;

  • drugi rzut

  • odwód (odwody) ogólnowojskowy;

  • zgrupowanie (oddziałów, pododdziałów) artylerii;

  • oddział (pododdział) przeciwlotniczy;

  • elementy systemu rozpoznania, walki elektronicznej i działań psychologicznych;

  • odwód przeciwpancerny;

  • oddział zaporowy;

  • stanowiska dowodzenia,

  • odwody innych rodzajów wojsk (inżynieryjny, przeciwchemiczny);

  • oddziały, pododdziały i urządzenia logistyczne.

Dodatkowo tworzone mogą być:

  • oddział wydzielony;

  • taktyczny desant powietrzny;

  • zgrupowanie (grupa) desantowo-szturmowe;

  • odwód przeciwdesantowy,

  • oddział ratunkowo-ewakuacyjny.

W specyficznych środowiskach walki oraz w zależności od sposobu i koncepcji rozegrania walki mogą być organizowane: oddziały obejścia, oddziały (grupy) szturmowe, oddziały zabezpieczenia ruchu oraz inne elementy wynikające
z bieżących potrzeb i sytuacji.

Umiejętne tworzenie z posiadanych sił i środków zgrupowań uderzeniowych, zdolnych wykonać określone zadanie, nabiera szczególnie ważnego znaczenia.
Analiza doświadczeń, praktycznej działalności wojsk oraz opracowań teoretycznych pozwala stwierdzić, że jest to przedsięwzięcie wymagające od wykonawców dużych umiejętności planistycznych i organizacyjnych, pozwalających przekształcić dotychczasową strukturę organizacyjną, nie zawsze odpowiadająca wymogom danej sytuacji, w nową.

Zgrupowane taktyczne w znaczeniu ogólnym rozumie się, jako siły i środki zgromadzone w wyznaczonym rejonie do wykonania określonego zadania bojowego, mającego charakter zaczepny lub obronny.94 Leksykon wiedzy wojskowej określa zgrupowanie wojsk jako związki taktyczne (operacyjne)
i oddziały różnych rodzajów wojsk, a także sił zbrojnych, skupione w określonym obszarze (rejonie) do wykonania określonego zadania bojowego (operacyjnego).

Analiza literatury pozwala sądzić, że zgrupowanie uderzeniowe to siły i środki wydzielone ze składu związku taktycznego przeznaczone do wykonywania zadań głównych, decydujących o powodzeniu walki. W skład zgrupowania uderzeniowego według – „Leksykonu wiedzy wojskowej” wchodzą: wydzielone
w zależności od szczebla pododdziały, oddziały pierwszego rzutu oraz odwodu, artylerii i obrony przeciwlotniczej, wojsk inżynieryjnych, środki walki elektronicznej, wydzielone bądź przydzielone siły wojsk aeromobilnych oraz inne siły i środki według zaistniałych potrzeb
.95

Tworzenie zgrupowań polega w głównej mierze na przekształcaniu istniejących struktur w organizacje odpowiadające potrzebom i warunkom przyszłych działań. Powstają w ten sposób zgrupowania zadaniowe, odpowiadające potrzebom wykonania konkretnego zadania.

Typowe struktury organizacyjne, występujące na szczeblach taktycznych, posiadają głównie strukturę trójkową, ze względnie stałym potencjałem bojowym. Zasadniczym trzonem bojowym każdej dywizji zmechanizowanej są trzy brygady,
w tym dwie zmechanizowane i jedna pancerna. Opinie ekspertów wojskowych oraz wyniki praktycznej weryfikacji powyższych struktur wskazują, że takie rozwiązanie nie jest funkcjonalne. Narzuca ono bowiem pewne ograniczenia w wykorzystaniu posiadanego potencjału i wpływa ujemnie na swobodę taktyczną w tworzeniu ugrupowania bojowego.
96

Analiza poglądów teoretyków oraz charakter współczesnej walki wskazuje,
iż istnieje konieczność tworzenia zgrupowań uderzeniowych o różnym składzie,
pod względem ilościowym i jakościowym, odpowiednio urzutowanych, zdolnych
do samodzielnego wykonania zadań.

Analiza ćwiczeń prowadzonych z wojskami, jak i treści opracowań teoretycznych pozwalają sądzić, że na tworzenie zgrupowań uderzeniowych mają wpływ następujące czynniki:97

  • sytuacja operacyjno-taktyczna;

  • poglądy, koncepcje dotyczące prowadzenia walki;

  • cel i zadanie;

  • organiczne siły i środki organizacji;

  • właściwości terenu;

  • przydzielone przez przełożonego siły i środki do wykonania zadania;

  • posiadany czas na przygotowanie i wykonanie zadania.

Zależności i relacje zachodzące pomiędzy powyższymi czynnikami wpływają w decydującym stopniu na tworzenie zadaniowych zgrupowań uderzeniowych.

Specyfika zadania wymaga niejednokrotnie użycia sił i środków, które w danej strukturze nie występują lub występują w niewystarczającej ilości. Dopuszcza się, jak wskazują badania, dodatkowe wzmacnianie jednostek, a przez to ich możliwości bojowych, co wpływać będzie na tworzenie zgrupowań uderzeniowych.

Wzmocnienie98 pozwala tworzyć zgrupowania uderzeniowe zarówno lądowe jak i powietrzne. Umożliwia również odpowiednio silniejsze wsparcie
i zabezpieczenie działań tworzonych zgrupowań uderzeniowych.

Współczesne pole walki, które przekształca się z tradycyjnych działań lądowych w powietrzno-lądowe,99 przy coraz szerszym wykorzystaniu broni precyzyjnej i środków walki elektronicznej oraz śmigłowców znacząco zmienia warunki tworzenia oraz zasady działania zgrupowań uderzeniowych w natarciu.

Dla przykładu: działania sprzymierzonych w rejonie Zatoki Perskiej, trwające od 06.08.1990 do 28.02.1991 roku, realizowane były zgodnie z założeniami bitwy powietrzno-lądowej.100 Operacja ta przeprowadzona została w warunkach odmiennych od działań prowadzonych w Korei, Wietnamie, Afganistanie.

Najbardziej dobitnym przykładem zmian zachodzących w taktyce działania były walki prowadzone przez jednostki XVIII Korpusu Powietrznodesantowego. Olbrzymie nasycenie śmigłowcami w siłach sprzymierzonych (około 2200)
w połączeniu z działaniem zgrupowań pancerno-zmechanizowanych, przyniosły zamierzony efekt. Taktyczne desanty powietrzne stwarzały dogodne warunki
do prowadzenia natarcia przez oddziały zmechanizowane i pancerne, uniemożliwiały wzmocnienie i zaopatrzenie oddziałów przeciwnika, jak również blokowały im drogi odwrotu.

Została uwidoczniona potrzeba posiadania przez jednostki ogólnowojskowe formacji śmigłowcowych.

Dokonując syntezy zakresu zadań wykonywanych przez śmigłowce
w powojennych konfliktach zbrojnych na uwagę zasługuje zmiana wykonywanych przez nie zadań. Obserwacja pola walki i transport wojsk dominowały w latach pięćdziesiątych, natomiast ogniowe oddziaływanie na przeciwnika, rozumiane jako bezpośrednie wsparcie ogniowe wojsk lądowych, przeważały w latach osiemdziesiątych, dziewięćdziesiątych i współczesnych.

Istotą działania zgrupowań uderzeniowych w natarciu jest wykonanie głównego uderzenia w decydującym miejscu i czasie w celu uzyskania przewagi, zapewniającej realizację zadania przy jak najmniejszych stratach własnych.101

Tworzenie zgrupowań uderzeniowych polega na zgromadzeniu odpowiedniego potencjału i osiągnięciu przewagi nad przeciwnikiem, zarówno ilościowej jak i jakościowej. Analiza licznych materiałów źródłowych, dotyczących natarcia wskazuje, że w przeszłości dążono zwykle do osiągnięcia trzykrotnej
i większej przewagi nad przeciwnikiem, co zapewniało odpowiednie tempo natarcia zgrupowań uderzeniowych.
102 Obecnie coraz częściej przyjmuje się, że na wybranych kierunkach, w określonym miejscu i czasie należy stworzyć przewagę względną nad przeciwnikiem poprzez koncentrację wysiłku wszystkich pozostających w dyspozycji dowódcy sił i środków.

Przeprowadzone badania pozwalają wnioskować, że tworząc zgrupowania uderzeniowe w natarciu należy spełnić szereg wymagań, które pośrednio
lub bezpośrednio wpływają na oczekiwane rezultaty ich działań.
Najważniejsze z nich to:

  • przed i w trakcie tworzenia zgrupowań uderzeniowych muszą być rozbite lub obezwładnione te siły i środki przeciwnika, które mogą utrudnić
    ich tworzenie;

  • proces tworzenia zgrupowań uderzeniowych odbywać się będzie najczęściej w ruchu przez umiejętnie stosowany manewr sił i środków;

  • każde zgrupowanie uderzeniowe wymaga wszechstronnego zabezpieczenia
    i usamodzielnienia, szczególnie dotyczy to zgrupowania powietrznego;

  • należy stworzyć odpowiednie warunki do zespolenia wysiłków i działań zgrupowań uderzeniowych;

  • skład zgrupowań powinien zapewniać przewagę nad przeciwnikiem, pozwalająca osiągnąć im cel działania. 103

Wyniki badań wskazują, że czynniki wymienione powyżej decydować mogą
o sposobie tworzenia zgrupowań uderzeniowych.

Dwa podstawowe, to: przygotowanie zgrupowań przed rozpoczęciem natarcia w ramach przewidywanych zadań, związanych z wykonaniem zwrotu zaczepnego w obronie lub tworzenie ich w trakcie natarcia. Wyróżnia się trzy sposoby tworzenia zgrupowań: statyczny, manewrowy lub kombinowany.104 Każdy ze sposobów ma zarówno wady, jak i zalety, które wpływają w zasadniczy sposób na skuteczność tworzenia i wykorzystania zgrupowań uderzeniowych. Najczęstsze zastosowanie znajduje sposób kombinowany. Ma to swoje uzasadnienie również
w kontekście dążenia przeciwnika do odkrycia przygotowań do natarcia.

Rozważania powyższe dostrzegane i prowadzone są w wielu armiach,
w których tworzenie zgrupowań odpowiadających potrzebom prowadzenia natarcia, traktowane jest priorytetowo. Struktury organizacyjne, ze względu na szereg uwarunkowań, nie pozwalają na ich ukształtowanie i utrzymanie w stanie umożliwiającym realizację wszystkich zadań, jakie mogą być przewidywane
do wykonania. Dlatego też w ramach istniejących struktur wydzielane są stosownie
do potrzeb siły i środki, z których tworzy się zgrupowania do wykonania konkretnych zadań. W nomenklaturze angielskojęzycznej określane one są jako zgrupowania taktyczne (Task Force), tworzone w celu wykorzystania efektu działania broni połączonych, w szczególności specyficznych możliwości czołgów
i piechoty. Generalną zasadą działania zgrupowań staje się dążenie do osiągnięcia efektu synergii, gdzie wspólne działania dają lepszy (większy) wynik niż suma działań poszczególnych uczestników. Szybkie tworzenie zgrupowań celowych jest odpowiedzią na charakterystyczne dla wojen „trzeciej fali” dynamiczne zmiany sytuacji we wszystkich wymiarach pola walki.

W amerykańskich koncepcjach, związki taktyczne w natarciu tworzą dwa zgrupowania: pierwsze - sił i środków ogniowych oraz drugie - sił i środków manewrowych. Każde z tych zgrupowań, dążąc do osiągnięcia wspólnego celu,
w skoordynowany sposób realizuje zadania cząstkowe. Zadaniem zgrupowań ogniowych jest niszczenie przeciwnika ogniem oraz zabezpieczenie prowadzenia działań własnym siłom i środkom manewrowym. Z kolei zgrupowanie
sił manewrowych realizuje zadanie zbliżenia się do przeciwnika pod osłoną uderzeń ogniowych i ostateczne rozbicie lub zniszczenie go w bezpośrednim starciu.
105

Wyniki analiz i ocen praktyki ćwiczebnej wskazują, że zwykle w natarciu związku taktycznego tworzone zgrupowania lądowe składają się z dwóch brygad
w pierwszym rzucie i jednej brygady w odwodzie. Jest to uznawany za klasyczny sposób podziału sił dywizji podczas przechodzenia do natarcia bez styczności
z przeciwnikiem. Z kolei podczas przechodzenia do natarcia ze styczności
z przeciwnikiem, czynnikiem decydującym o podziale sił będzie między innymi
ich ilość, jaką można wykorzystać do tworzenia zgrupowań uderzeniowych.
106

Aby utworzyć silne, lądowe zgrupowanie uderzeniowe, które wykona przewidywane zadania zgodnie z koncepcją dowódcy, należy dokonać stosownych zmian w dotychczasowym podziale sił.

Wstępna analiza struktur organizacyjnych i wyposażenia związku taktycznego wskazuje, że istnieją możliwości tworzenia lądowych zgrupowań uderzeniowych. Znaczące trudności występują natomiast w tworzeniu powietrznych lub powietrzno-lądowych zgrupowań uderzeniowych. Współczesne związki taktyczne (ogólnowojskowe) wojsk lądowych nie posiadają etatowych sił i środków, mogących stanowić podstawę do tworzenia zgrupowań powietrznych.107

Analiza opracowań teoretycznych oraz praktycznych rozwiązań stosowanych przez niektóre nowoczesne armie świata wskazuje, że wprowadzenie do etatowych struktur dywizji jednostek aeromobilnych (śmigłowców bojowych) nie jest koncepcją nową, lecz perspektywicznym modelem struktury organizacyjnej związku taktycznego.108

Przewiduje się, że powietrzny wymiar w natarciu o charakterze powietrzno-lądowym wyrażał się będzie w dwojaki sposób: pierwszy polegać będzie na działaniu sił aeromobilnych na korzyść nacierających wojsk w ramach współdziałania. Często efekty ich działań nie będą widoczne w pasie natarcia, gdyż znajdować się będą one poza nim. Stanowić będą treść zadań realizowanych w ramach działań w głębi.

Drugi, bardziej korzystny dla nacierającego, będzie polegał na wydzieleniu
do jego dyspozycji wyżej wymienionych sił i środków. Pozwala to nacierającym siłom lądowym na pełne wykorzystanie, zgodnie z własną koncepcją rozegrania walki, atutów zgrupowania powietrznego. Ich użycie nastąpi w pasie nacierającego.

W amerykańskich dywizjach zgrupowanie powietrzne tworzone jest
z organicznej brygady śmigłowców. W armii belgijskiej i holenderskiej zwykle przydziela się do dywizji na czas prowadzenia natarcia batalion śmigłowców przeciwpancernych, dodatkowo mogą działać wydzielone siły desantowo-szturmowe.
109

Istnieją zatem podstawy do wnioskowania, że zgrupowanie powietrzne
w natarciu związku taktycznego może być organizowane w sile od wzmocnionej kompanii do wzmocnionego batalionu.

W działaniach zaczepnych wzrasta rola szybkich i skoordynowanych
oraz zsynchronizowanych uderzeń w trzech wymiarach. Precyzyjne uderzenia ogniowe i rażenie elektroniczne towarzyszyć będą atakom powietrznym i lądowym. Ich celem mogą być wybrane obiekty i środki walki w głębi ugrupowania przeciwnika na całej głębokości pasa natarcia.

Wyniki analiz i ocen kierunków występujących w większości nowoczesnych armii świata ukazują szereg znaczących zmian w strukturach organizacyjnych, dostosowujące związki taktyczne oddziały i pododdziały do potrzeb i wymogów zinformatyzowanego, powietrzno-lądowego charakteru walki.

Interesujące stanowisko w odniesieniu do tworzenia elementów ugrupowania bojowego w odniesieniu do powietrzno-lądowego wymiaru natarcia, przedstawił
W. Kaczmarek w swojej rozprawie habilitacyjnej. Uznał on, że obecne rozwiązania wymagają bardziej nowoczesnego podejścia.

Stosownie do tego proponuje, aby ugrupowanie związku taktycznego
w natarciu o charakterze powietrzno-lądowym obejmowało następujące elementy:
110

  • lądowe zgrupowanie taktyczne;

  • powietrzne zgrupowanie taktyczne;

  • zgrupowanie odwodów dowódcy związku taktycznego (w jego składzie odwody ogólnowojskowe, odwody rodzajów wojsk, elementy rozpoznania oraz siły do realizacji zadań o charakterze rajdowym, oddziały wydzielone i obejścia, itp.);

  • zgrupowanie artylerii wsparcia ogólnego oraz innych środków rażenia;

  • zgrupowanie środków przeciwlotniczych;

  • lądowe i powietrzne stanowiska (punkty) dowodzenia;

  • zgrupowanie logistyczne.



Rys. 33. Elementy funkcjonalne ugrupowania związku taktycznego w natarciu
o charakterze powietrzno-lądowym

Źródło: Na podstawie W. Kaczmarek, Natarcie związku taktycznego, Warszawa 1997


W wyniku ocen i analiz struktur oraz wyposażenia wojsk można stwierdzić,
że tworzone elementy ugrupowania nacierającego mogą mieć charakter strukturalno-funkcjonalny. Natomiast w aspekcie udziału w walce można je podzielić na: walczące i wspierające (zarówno ogniowo, elektronicznie, jak
i w zakresie dowodzenia i logistyki).

Synteza badań wskazuje, że natarcie staje się coraz bardziej złożone
i skomplikowane. Zmieniające się uwarunkowania i właściwości pola walki XXI wieku stawiają wysokie wymagania wobec nacierających wojsk. Poszerzająca się spektrum zależności i relacji pomiędzy nacierającymi elementami ugrupowania bojowego wskazuje, że zwiększa się rola i wkład specjalistycznych elementów rodzajów wojsk w trakcie prowadzenia natarcia, przy stałej zasadzie priorytetu wsparcia głównych zgrupowań uderzeniowych. Dodatkowo dostrzegać należy, prawdopodobnie w niedalekiej przyszłości (mimo że aktualnie brak tych środków na szczeblu związku taktycznego) zwiększony udział śmigłowców bojowych, transportowych, specjalnych, oraz bezpilotowych środków rozpoznawczych
i rażenia oraz innych. Jest to prosta konsekwencja rosnącego wpływu rodzajów wojsk i specjalistycznych elementów ugrupowania na przebieg walki.

Nowa jakość natarcia związku taktycznego wyrażająca się między zmianą warunków jej prowadzenia poprzez wprowadzenie na wyposażenie nowych, doskonalszych systemów walki, wskazuje na wzrost znaczenia tworzenia zgrupowań uderzeniowych. One to, bowiem poprzez zdecydowane działania, silny ogień i śmiały manewr realizując postawione zadania pozwolą w szybkim czasie osiągnąć cel natarcia.

W natarciu coraz większego znaczenia nabiera pośrednie ograniczanie możliwości bojowych i potencjału bojowego obrońcy. Atakowanie i niszczenie jego elementów i obiektów infrastruktury obronnej w głębi ugrupowania zakłóci swobodę działania, uniemożliwi efektywne wykorzystania elementów ugrupowania obronnego, skruszy system obrony, opóźni reakcje na potencjalne zagrożenia, obniży możliwość odtwarzania zdolności bojowej. Pozwoli to równocześnie utrzymać inicjatywę i stwarzać przewagę w wybranych punktach uniemożliwiając broniącemu się skuteczne prowadzenie walki.

Uogólniając należy stwierdzić, że natarcie zgrupowań uderzeniowych zarówno działających w lądowym, jak i powietrznym wymiarze będzie miało charakter progresywny, w którym liczne, ogniska walki oraz stałe zagrożenie i niejasność
w przewidywaniu miejsc uderzenia, zmuszać będą broniącego się do angażowania znacznych sił do ochrony i osłony na głębokość całego ugrupowania. W ten sposób broniący się zmuszony zostanie do rozproszenia wysiłku, gdyż poza odpieraniem uderzenia lądowych zgrupowań od czoła zmuszony będzie do poświęcenia uwagi
i potencjału bojowego na zwalczanie przeciwnika, który pojawił się wewnątrz ugrupowania. Rozproszy to jego wysiłek i zdezaktualizuje przyjęte koncepcje prowadzenia obrony. W wymiarze praktycznym skierowanie części wojsk do likwidacji ognisk walki wewnątrz ugrupowania obrońcy zmniejszy możliwości pogłębienia obrony przez przygotowanie i obsadzenie kolejnych pozycji oraz wydzielenia sił mogących wykonać zwrot zaczepny.111 Z punktu widzenia nacierającego, będzie to zatem stan pożądany, aby go jednak osiągnąć lądowe
i powietrzne zgrupowania muszą jednoczyć swoje wysiłki i wykorzystywać skutki działań każdego z nich.

P
rognozowane modele walki wskazywały, że działania zaczepne toczyć się będą w tzw. „czasoprzestrzeni”,
112 która charakteryzuje się czterema wartościami: czasem, szerokością, długością i wysokością. Obecnie uważa się, że należy dodać jeszcze nową wartość tzw. „cyberprzestrzeń”. Dlatego też właściwe przygotowanie związków taktycznych, oddziałów i pododdziałów do walki będzie mieć do spełnienia role daleko większą niż dotychczas.


        1. PROWADZENIE NATARCIA


Analizy dokumentów normatywnych, poglądy teoretyków oraz synteza wniosków z ćwiczeń wskazują, że przebieg natarcia można podzielić na trzy okresy (fazy), z których każdy posiada swoje znaczenie dla wykonania otrzymanego zadania. Zatem niezależnie od przemian zachodzących w teorii i praktyce, istnieją podstawy, aby powyższe okresy natarcia umownie określić następująco:113

Rys. 34. Przygotowanie i prowadzenia natarcia

Źródło: Opracowanie własne

pierwszy - manewr wojsk (zgrupowań lądowych na linię ataku) definiowane również jako podejście i rozwinięcie;

drugi - uderzenie (atak i przełamanie obrony);

trzeci - rozwinięcie (potęgowanie) natarcia lub walka w głębi obrony przeciwnika.

W zależności od sytuacji, otrzymanego zadania, miejsca w ugrupowaniu
i charakteru działań przeciwnika wojska mogą znajdować się w bezpośredniej styczności z przeciwnikiem lub bez styczności z nim. Oznacza to konieczność różnego zachowania się wojsk do chwili wyjścia na rubież ataku.

Analiza ostatnich konfliktów zbrojnych i ćwiczeń z wojskami pozwala określić w tym aspekcie zasadniczo dwa sposoby przechodzenia wojsk do natarcia:

  • pierwszy – po podejściu z głębi (często nazywane z marszu);

  • drugi - z bezpośredniej styczności z przeciwnikiem.

Przejście wojsk do natarcia po podejściu z głębi (z marszu) polega
na rozwinięciu oddziałów i pododdziałów w trakcie podchodzenia do linii ataku
i utworzenia zgrupowania uderzeniowego bez zatrzymania się czołowych pododdziałów. W praktyce oznacza to, że wojska, po rozwinięciu się z kolumn marszowych w ugrupowanie przedbojowe i bojowe, przystępują do natarcia
w sposób dynamiczny - z marszu.

Związek taktyczny może nacierać po wykonaniu przegrupowania w ramach przeciwuderzenia czy przeciwnatarcia bez zajmowania rejonu po podejściu z głębi. Ten przypadek może mieć miejsce, gdy wojska związku taktycznego będą
w składzie sił wykonujących zwrot zaczepny, a wówczas jego oddalenie od linii wejścia do walki może wynosić nawet ponad 100 km. Taki wariant przedstawia rysunek 35

Rys. 35. Natarcie związku taktycznego bez zajmowania rejonu wyjściowego z marszu (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


Natarcie z marszu będzie miało miejsce również wtedy gdy wykonywany będzie zwrot zaczepny broniącego się. Dostrzec należy przy tym fakt, że odległość ewentualnego podejścia do linii ataku uwarunkowana będzie rozmieszczeniem odwodów poszczególnych szczebli. Wynika stąd, że odwód korpusu (przechodzący
do natarcia związek taktyczny) w ramach przeciwuderzenia będzie musi pokonać około 25 - 40 km, kontratakujący odwód dywizyjny około 15, a brygady 5 - 7 km.

Przyjmowane normy są umowne, a oddalenie rejonów wyjściowych od linii ataku zależy każdorazowo od szczebla przechodzącego do natarcia i miejsca
w ugrupowaniu.

Wynika z tego, że przejście do natarcia może odbywać się z rejonów ześrodkowania znacznie oddalonych lub z położonych w głębi położenia obronnego.

Rejon wyjściowy podczas natarcia z jego zajmowaniem może być oddalony
o 20 - 40 km od przedniej linii obrony przeciwnika. W głównej mierze uzasadnione jest to bezpieczeństwem i zasięgiem rażenia podstawowej masy artylerii przeciwnika. Przy podchodzeniu w tempie 25 - 30km/h wspomniana odległości
20 - 40 km sprawia, że podczas marszu i rozwijania zgrupowań przechodzących
do natarcia, nacierający ma czas na wykonanie zadań z zakresu ogniowego
i elektronicznego rażenia broniącego się przeciwnika w stopniu gwarantującym możliwość obezwładnienia sił i środków obrońcy, dający swobodę podejścia
do rubieży (linii) ataku.

Rys. 36. Natarcie związku taktycznego z marszu z zajmowanego rejonu wyjściowego (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


Warunkiem osiągnięcia celu natarcia, w etapie podejścia i rozwinięcia związku taktycznego, jest doprowadzenie zgrupowań uderzeniowych na linię ataku zgodnie z przyjętym sposobem rozegrania walki. Zadanie to wydaje się możliwe
do spełnienia jedynie przez zapewnienie sobie swobody działania na drogach podejścia i rozwinięcia, oraz przeciwdziałanie destrukcyjnemu ogniowemu
i radioelektronicznemu oddziaływaniu obrońcy na podchodzące zgrupowania.

Potencjalne różne sposoby oddziaływania obrońcy na wojska podchodzące
do linii ataku, aktualny i perspektywiczny rozwój środków walki, systemów rozpoznawczo–uderzeniowych w znacznej mierze utrudnią, a często całkowicie uniemożliwia osiągnięcie takiego efektu. Możliwości rozpoznania i rażenia, jakimi dysponuje obrońca pozwala sformułować tezę że: skryty i niezauważony przez obrońcę manewr związku taktycznego na linie ataku, w obecnej chwili jest praktyczne niemożliwy do osiągnięcia.

Implikuje to konieczność poszukiwania takich sposobów działania, które
w maksymalnym stopniu utrudniłyby i opóźniły obrońcy możliwość rozpoznania celu działania, miejsca i czasu wykonania uderzenia oraz zminimalizowałyby skutki jego oddziaływania na podchodzące wojska.

Oczywiste jest, że im później obrońca rozpozna zagrożenie, tym bardziej ograniczone i nieefektywne będzie jego przeciwdziałanie. Dlatego głównym zadaniem sztabu (zespołu planowania) jest wypracowanie takiej koncepcji działania w czasie podejścia i rozwinięcia wojsk (złożonej z jednego lub wielu sposobów działania), która zapewni możliwość doprowadzenia zgrupowań uderzeniowych na linię ataku w zaplanowanym (nienaruszonym) składzie i stanie.

W związku z powyższym zaplanowany, przyjęty do realizacji oraz skrupulatnie realizowany sposób podejścia i rozwinięcia, uwzględniający zagrożenia stojące przed wojskami oraz zakłócenia, które mogą napotkać, jest podstawowym warunkiem powodzenia natarcia.

Dlatego pierwszym celem do osiągnięcia, a zarazem sposobem wpływającym na powodzenia natarcia w czasie podejścia i rozwinięcia jest maskowanie manewru podchodzących sił na drogach podejścia i rozwinięcia. W powinno to polegać na racjonalnym wykorzystaniu maskujących właściwości terenu i jego infrastruktury, wykorzystaniu pól martwych i zakrytych, stworzonych przez naturalną rzeźbę terenu i jego pokrycie Istotnym przy tym jest, aby wybierając drogi manewru na linię ataku, samemu unikać „trudnych” do przekraczania odcinków dróg, odcinków kanalizujących ruch, miejsc pozwalających obrońcy na skuteczne destrukcyjne oddziaływanie na elementy ugrupowania, czy infrastrukturę w pobliżu dróg marszu. Zniszczenie tych obiektów może spowolnić lub całkowicie zatrzymać maszerujące zgrupowania.

Ograniczenie możliwości rozpoznania wzrokowego oraz ograniczenie technicznych możliwości rozpoznania radioelektronicznego podchodzących kolumn poprzez wykorzystanie maskujących własności terenu i skrócenie czasu możliwej reakcji obrońcy, to jeden ze sposobów utrzymania przewagi. Im później zostaną wykryte elementy nacierającego na drogach podejścia, tym krótszy czas reakcji ogniowej obrońcy, a co się z tym wiąże - mniejsze straty. Brak przeciwdziałania obrońcy zapewni nacierającemu przewagę na linii wejścia do walki.

Kolejnym przedsięwzięciem zapewniającym swobodę manewru jest utrzymanie dróg podejścia. W celu zapewnienia sprawnego podejścia wojsk do linii ataku, związkowi taktycznemu wyznacza się taką liczbę dróg, aby na każdy oddział przypadały przynajmniej 1 - 2 drogi. Jeśli stan drożni jest dobry,
to najkorzystniejszym rozwiązaniem byłoby przydzielenie każdemu zgrupowaniu uderzeniowemu tylu dróg, by zaistniała możliwość przegrupowania batalionu po jednej drodze. Oznacza to, że związek taktyczny przechodzący do natarcia np. dwoma zgrupowaniami uderzeniowymi (oddziałami) w pierwszym rzucie powinien otrzymać cztery i więcej
dróg marszu. 114

Zadania wzmocnienia zdolności przetrwania, swobody ruchu wojsk własnych oraz kontrmobilności przeciwnika, będą realizowane przez pododdziały wojsk inżynieryjnych w ramach wsparcia inżynieryjnego.115 One to powinny zapewnić płynność ruchu po drogach poprzez ich rozpoznanie, oznakowanie, w razie potrzeby naprawę lub wyznaczenie dróg obejścia. Powinny również usamodzielnić zgrupowania uderzeniowe w zakresie pokonywania zapór inżynieryjnych (zwłaszcza minowych) i uodpornić na uderzenia przeciwnika.

Wsparcie inżynieryjne maszerujących na rubież ataku zgrupowań uderzeniowych związku taktycznego siłami pododdziałów inżynieryjnych osiągane może być poprzez:

  • rozpoznanie inżynieryjne dróg podejścia i rozwinięcia;

  • wykonywanie przejść w zaporach inżynieryjnych i przeszkodach naturalnych na drogach dofrontowych i rokadowych;

  • przygotowanie i utrzymanie dróg.

Rozpoznanie inżynieryjne dróg podejścia i rozwinięcia prowadzą etatowe pododdziały rozpoznania inżynieryjnego. Organizują one inżynieryjne patrole rozpoznawcze (IPR) i samodzielne inżynieryjne patrole rozpoznawcze (SIAR), które mogą wchodzić w skład elementów rozpoznania wojskowego związku taktycznego i oddziałów w ramach zintegrowanego systemu rozpoznania. Inżynieryjne patrole rozpoznawcze związku taktycznego (oddziału) wysunięte przed kolumny marszowe prowadzą rozpoznanie inżynieryjne dróg podejścia
i rozwinięcia. W razie wykonania przez przeciwnika minowania narzutowego, napotkania stref i rejonów zniszczeń wyszukują najdogodniejsze kierunki do urządzania objazdów lub wykonania przejść i przejazdów.

Wykonywanie przejść w zaporach inżynieryjnych i przeszkodach naturalnych na drogach dofrontowych i rokadowych prowadzą oddziały zabezpieczenia ruchu (OZR). Ponadto wydziela i utrzymuje się w odwodzie określone pododdziały saperów do torowania przejść. Powinny one być zdolne do szybkiego wykonywania przejść w zaporach minowych na rubieżach wprowadzania odwodów do walki, bądź wsparcia wysiłku oddziałów (pododdziałów) pierwszego rzutu.

Przygotowanie i utrzymanie dróg prowadzą pododdziały drogowo-mostowe wsparte siłami pozostałych specjalności inżynieryjnych, tworząc oddziały zabezpieczenia ruchu (OZR) włączone w skład kolumn marszowych. Niejednokrotnie (OZR) związku taktycznego oraz inne pododdziały wojsk inżynieryjnych zostaną wydzielone do utrzymania dróg rozwijają się na trudno przejezdnych odcinkach marszu, aby zapewnić ich przejezdność podczas przemarszu kolumn.

Uwzględniając układ kierunkowy, w pasie natarcia związku taktycznego (oddziału), siłami pododdziałów inżynieryjnych, przygotowuje się przejezdność
i utrzymuje drogi:

  • dofrontowe:

  • podejścia i rozwinięcia od linii wyjściowej (punktu wyjściowego)
    do rubieży rozwinięcia w kolumny batalionowe (kompanijne) i rubieży ataku:

  • kilka dróg w toku natarcia związku taktycznego w zależności
    od przyjętego ugrupowania bojowego), a dla oddziału - jedną – dwie;

  • drogi marszu dla odwodów (w tym elementów ugrupowania bojowego np. OPpanc, OZap), stanowisk dowodzenia, artylerii i artylerii przeciwlotniczej oraz innych rodzajów wojsk (w tym zaopatrzenia i ewakuacji) - według potrzeb;

  • rokadowe:

  • nie mniej niż po jednej na związek taktyczny (oddział) umożliwiające manewr sił związku taktycznego (oddziału) na ważnych z taktycznego punktu widzenia rubieżach, w głębi obrony przeciwnika (przed rubieżami wprowadzenia do walki kolejnych sił, do przesunięcia
    na zagrożone kierunki artylerii, odwodów, w tym odwodów specjalnych i OZap itp.),

  • przed i za przeszkodami wodnymi podczas forsowania.

Wszystkie drogi szczebla związku taktycznego (oddziału), z wyjątkiem dróg przegrupowania i wycofania, przygotowuje się do ruchu dwukierunkowego.

Liczba i długość dróg przydzielonych do utrzymania przez pododdziały drogowo-mostowe wynika z ich możliwości realizacyjnych. W średnich warunkach
w ciągu doby i przy odcinkowym sposobie wykonywania zadań wynoszą: dla pldm
(w oddziale) – 25 - 30 km jednoczesnego utrzymania dróg, dla kdm (w związku taktycznym) – 50 - 60 km.
116


Rys. 37. Utrzymanie dróg podejścia i rozwinięcia (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


Podczas natarcia po podejściu z zajęciem rejonu wyjściowego pododdział drogowo-mostowy przygotowuje drogi, wykonując zadania z wyprzedzeniem, przed maszerującymi kolumnami sił głównych.117

Nieodzownym w zakresie zapewnienia mobilności i swobody marszu
na rubież ataku będzie nawiązanie współdziałania z układem pozamilitarnym, zwłaszcza policją państwową, strażą pożarną czy obroną cywilną. Organizacje te,
z racji przydzielonych im obszarów odpowiedzialności, znajomości terenu oraz możliwości wykorzystania posiadanego sprzętu technicznego, mogą wykonać część zadań w ramach utrzymania porządku i przejezdności dróg. Pozwoli to zachować organiczne siły i środki związku taktycznego na okres decydującego starcia. Współdziałanie z siłami obrony terytorialnej w ramach utrzymania i wykorzystania obiektów infrastruktury zwłaszcza: mostów, szpitali, zakładów remontowych itp.,
to kolejne przedsięwzięcie pozwalające oszczędzić siły związku taktycznego.

Niebagatelnego znaczenia w etapie podejścia i rozwinięcia w celu zapewnienia mobilności podchodzących zgrupowań, nabiera koordynacja działań z siłami będącymi w styczności. One to w głównej mierze, własnym wysiłkiem powinny utrzymać drogi, (co najmniej od linii rozwinięcia w kolumny batalionowe), by nie rozpraszać wysiłku podchodzących zgrupowań i zapewnić im możliwość skupienia uwagi na najważniejszej części zadania - ataku i przełamaniu obrony przeciwnika.

Nieodzownym warunkiem bezpiecznego i sprawnego przemieszczenia do linii ataku jest posiadanie przewagi w powietrzu. Związek taktyczny nie ma możliwości samodzielnego zapewnienia takiej przewagi jest więc to zadanie dowodzącego operacją, gdyż w jego gestii znajdować się będą niezbędne środki. Dlatego ważnym przedsięwzięciem w tym okresie jest zapewnienie osłony przeciwlotniczej podchodzącym zgrupowaniom.

Osłonę przeciwlotniczą związku taktycznego podczas Podejścia i rozwinięcia organizuje się organicznymi środkami OPL ZT i oddziałów, które tworzą system
OPL ZT.

W wyniku analizy potencjału rażenia jakim dysponuje pułk przeciwlotniczy można wnioskować, że nie jest on w stanie samodzielnie lub we współdziałaniu
z pozostałymi siłami OPL oddziałów zapewnić osłony przeciwlotniczej wszystkim elementom ugrupowania marszowego ZT. Występować mogą odcinki dróg marszu osłaniane przez rakiety przeciwlotnicze i lotnictwo myśliwskie SP
(siłami przełożonego), a mogą być i takie odcinki dróg, które w ogóle nie będą osłaniane przez żadne środki OPL.

Dlatego celowe jest wcześniejsze zajęcie i przyjęcie ugrupowania bojowego przez pułk w rejonach, w których może prawdopodobnie wystąpić uderzenie ŚNP,
a rejony te nie są osłaniane przez żadne siły OP SP. Na podstawie analizy potencjału rozpoznania i rażenia wchodzących w skład pułku przeciwlotniczego można wnioskować, że najlepiej przystosowanym do osłony elementów ugrupowania marszowego ZT jest dywizjon PZR OSA oraz dywizjon PZAR
(ZUR - 23 - 2, GROM), które mogą zwalczać cele powietrzne w marszu, a PZR OSA dzięki wyposażeniu w radiolokacyjne stacje mogą samodzielnie wykryć, zidentyfikować i razić cel powietrzny w różnych warunkach atmosferycznych.
Baterie przeciwlotnicze PRWB OSA mogą wykonywać zadania bojowe przemieszczając się w kolumnach osłanianych obiektów, pojedynczymi PRWB
w oddaleniu od siebie do 2 km lub plutonami PRWB (parami) w odstępach miedzy plutonami do 6 km, a także całością baterii. Sposób rozmieszczenia poszczególnych elementów rażenia daplot OSA zależeć będzie od stopnia zagrożenia powietrznego oraz charakteru osłanianego obiektu.

Przez przydział do poszczególnych zgrupowań uderzeniowych sił i środków obrony przeciwlotniczej podchodzący do linii ataku związek taktyczny powinien zapewnić osłonę zgrupowań w takim stopniu, aby był w stanie podjąć skuteczną walkę ze środkami napadu powietrznego przeciwnika, które bezpośrednio wykonywałyby uderzenia na podchodzące siły.

W trakcie podejścia i rozwinięcia zgrupowania taktyczne muszą być usamodzielnione pod względem logistycznym. Już wychodząc z rejonu wyjściowego powinny być wyposażone w środki materiałowo techniczne niezbędne do wykonania zadania zgodnie z koncepcją rozegrania walki. W celu zapewnienia zgrupowaniom samodzielności, mobilności, możliwości pozyskania informacji na temat uszkodzonego sprzętu oraz możliwości jego naprawy czy ewakuacji włącza się w ich skład GER i PRTech.

Ważnym przedsięwzięciem, które powinno usprawnić dowodzenie, zapewnić swobodę działania wszystkich elementów ugrupowania bojowego nacierającego związku taktycznego, jest koordynacja podejścia i rozwinięcia elementów ugrupowania nacierającego związku taktycznego. Niezwykle pomocne w tym zakresie jest wyznaczenie linii rozwinięcia (a w wypadku dekoncentracji linii rejonów spotkania) poszczególnych kolumn przebojowych i przejście
w ugrupowanie bojowe. To newralgiczny moment i rejon w tym etapie natarcia. Zagęszczenie wojsk na stosunkowo małym i wąskim odcinku jest opłacalnym
i łatwym celem dla obrońcy. Pozwala mu dezorganizować podejście i zatrzymać część lub całości zgrupowań uderzeniowych. Należy tu zaznaczyć, że strata lub zatrzymanie jednego z pierwszorzutowych zgrupowań nacierającego związku taktycznego stawia pod znakiem zapytania możliwość kontynuowania natarcia. Potwierdzają obserwacje wspomnianych ćwiczeń oraz przeprowadzona symulacja
z wykorzystaniem programu „Stosunek Sił Wojsk Lądowych” Zatrzymanie części sił, reorganizacja systemu natarcia, zmiana ugrupowania pozbawia nacierającego możliwości uzyskania zaskoczenia. Dlatego wybór linii (rubieży) rozwinięcia, powinien zapewnić możliwość swobodnego manewru i przyjęcia zaplanowanego ugrupowania bojowego poza zasięgiem podstawowej masy artylerii wsparcia bezpośredniego i systemów broni ppanc. Ponadto liczba dróg musi zapewnić wyjście w zaplanowanym ugrupowaniu bojowym na linię ataku.

Właściwie przeprowadzona koordynacja i synchronizacja działań umożliwi również zachowanie i utrzymanie ciszy radiowej. Kierowanie marszem na rubież ataku odbywać się powinno za pośrednictwem rozwiniętej sieci przewodowej
i wyznaczonej regulacji ruchu na liniach i punktach koordynacyjnych.

Bez zaskoczenia prawdopodobnie nie uda się w warunkach współczesnych uzyskać dostatecznie wysokiej przewagi lokalnej na wybranym kierunku.
Sposobem do uzyskania zaskoczenia w czasie podejścia i rozwinięcia może być swoista „dekoncentracja”. Oczywiste jest, że im mniejszy element ugrupowania tym trudniej go wykryć, im trudniej go wykryć tym trudniej go zniszczyć,
im więcej niewiadomych z racji niewiedzy lub „nadmiaru” informacji tym trudniej określić sposób działania nacierającego. Przy tak przyjętym sposobie marszu,
w rozmytym obrazie podchodzącego przeciwnika obrońca ma utrudnioną ocenę wartości wykrytych elementów ugrupowania, określenia jego składu, miejsca, czasu i siły uderzenia. Dążąc do zniszczenia wykrytych elementów sam demaskuje własny system i strukturę obrony.

W wypadku zniszczenia bądź zatrzymania jednego z elementów posiada możliwość reorganizacji i przejęcia zadania przez inny pododdział. W sposobie dekoncentracji pobrzmiewają słowa Napoleona „by maszerować oddzielnie
a walczyć razem”.
I choć obecnie walka rozpoczyna się już na dalekich podejściach, to celem na tym etapie jest doprowadzenie i koncentracja wysiłku w zaplanowanym miejscu i czasie, czyli na linii ataku.

Rozdrobnienie może jednak spowodować chaos organizacyjny i doprowadzić do nadmiernego rozproszenia wysiłku, co w konsekwencji doprowadzi do nierealności wykonania zadania. Wyniki obserwacji ćwiczeń prowadzonych ze studentami, ćwiczenia: komputerowe z 1 DZ, 16 DZ i 2 KZ oraz przeprowadzone symulacje z wykorzystaniem programu „Stosunek Sił Wojsk Lądowych” potwierdzają tą tezę. Sugerują one, że optymalnym zgrupowaniem wykonującym marsz na linię ataku, możliwym do zastąpienia przy płynnej reorganizacji planu natarcia, jest zgrupowanie w sile wzmocnionego bz, bcz. Dlatego na tym module należy budować zgrupowania zadaniowe związku taktycznego w natarciu.

Przedstawione dotychczas sposoby zapewnienia przewagi i inicjatywy
w czasie podejścia i rozwinięcia były swego rodzaju przedsięwzięciami biernymi.
Nie powodowały one bezpośrednich strat po stronie obrońcy i nie zmieniały bezpośrednio stosunku potencjału walczących stron na korzyść nacierającego.
Ale nacierający związek taktyczny posiada w swoim składzie siły i środki
do aktywnego tworzenia i utrzymania przewagi już w tym etapie.

Przeprowadzone symulacje oraz wnioski obserwacji ćwiczeń pozwalają stwierdzić, że aby natarcie miało szansę powodzenia należy przy przełamaniu osiągnąć co najmniej przewagę ogólną 3:1 na odcinku wejścia do walki, zniszczyć 100% stanowisk dowodzenia szczebla batalionu i brygady pierwszego rzutu oraz 70% systemów broni przeciwpancernej. Taki poziom strat zadanych obrońcy na linii ataku zdezorganizuje jego system obrony w miejscu gdzie z reguły bywa najsilniejszy, obniży potencjał obrońcy, umożliwi realne osiągnięcie przewagi 1:6 - 8 i jej wykorzystanie oraz utrzymanie w kolejnych etapach natarcia, tj. uderzenia
i rozwinięcia oraz natarcia w głębi.

Jakie więc aktywne sposoby i jakie siły i środki zaangażować musi nacierający związek taktyczny w czasie podejścia i rozwinięcia w celu zapewnienia sobie swobody działania, a przez to utrzymania przewagi i inicjatywy?

Pierwszoplanowym przedsięwzięciem w tym etapie działań jest zdobycie, potwierdzenie posiadanych już informacji o przeciwniku, tj. rozmieszczenia jego elementów ugrupowania, a następnie ich zniszczenie. Pożądanymi informacjami
w tym zakresie będzie uszczegółowienie rozmieszczenia rejonów obrony, a w nich punktów oporu, stanowisk dowodzenia, rejonów i stanowisk ogniowych artylerii, rejonów rozmieszczenia systemów rozpoznawczo-uderzeniowych, stanowisk obrony przeciwlotniczej oraz lądowisk śmigłowców. Ważnym zadaniem będzie również określenie składu i rejonów rozmieszczenia odwodów szczebla brygady
i związku taktycznego obrońcy.

Związek taktyczny do realizacji zadań zakresie w rozpoznania posiada
w strukturze organizacyjnej batalion rozpoznawczy. Możliwości stworzenia na jego bazie elementów rozpoznawczych przedstawia tabela 1.

Należy jednak pamiętać, że na rodzaj i ilość tworzonych przez batalion rozpoznawczy ZT elementów będą miały wpływ także inne czynniki, a mianowicie:

  • potrzeby informacyjne dowódcy;

  • zadanie i zamiar dowódcy dywizji;

  • warunki terenowe i hydrometeorologiczne;

  • stan sił i środków rozpoznania.


ELEMENT ROZPOZNAWCZY

1 kr

2 kr

3 kr

RAZEm

PO/RPO

(posterunek obserwacyjny, ruchomy posterunek obserwacyjny)118

9

12

11

32

PR

(patrol rozpoznawczy)119

3

3

1

7

MGR

(motocyklowa grupa rozpoznawcza)120



2

2

ZM

(zespół motocyklowy)



8

8

GS

(grupa specjalna)121



3

3

BSR

(bezpilotowy środek rozpoznawczy)122




4


Tabela 1.. Możliwości wydzielenia elementów rozpoznawczych z br

Źródło: Łokociejewski M.: Ćwiczebne struktury organizacyjne sił i środków rozpoznania, walki radioelektronicznej i działań psychologicznych,
AON,Warszawa, 1998, s. 26


W omawianym etapie natarcia priorytetem rozpoznania dla podchodzącego
do natarcia związku taktycznego i utrzymania przewagi będzie;

  • wykrycie środków precyzyjnego rażenia oraz ustalenie miejsc
    ich rozmieszczenia;

  • rozpoznanie struktury systemu dowodzenia, rejonów rozmieszczenia węzłów łączności i stanowisk dowodzenia, ustalenie położenia elementów systemu rozpoznania radioelektronicznego przeciwnika;

  • ustalenie położenia elementów systemu rozpoznania radioelektronicznego przeciwnika;

  • wykrycie środków ogniowych w tym szczególnie środków artyleryjskich
    i przeciwpancernych;

  • wykrycie rejonów rozmieszczenia baterii przeciwlotniczych i systemów obrony powietrznej;

  • wykrycie rejonów rozmieszczenia tymczasowych lądowisk śmigłowców wsparcia;

  • ustalenie i potwierdzenie przyjętego ugrupowania bojowego obrońcy;

  • ustalenie charakteru terenu, rodzaju umocnień inżynieryjnych, rozbudowy fortyfikacyjnej oraz zniszczeń i przeszkód;

  • ustalanie wyników ogniowego oddziaływania na przeciwnika przez własne środki rażenia (lotnictwo wojsk lądowych, siły powietrzne oraz artylerię
    i wojska rakietowe);

Wprowadzenie elementów rozpoznania w ugrupowanie przeciwnika
w natarciu będzie trudniejsze niż w warunkach przechodzenia do obrony. Dlatego też wydaje się, że najkorzystniejszym momentem do wniknięcia elementów rozpoznawczych w ugrupowanie obrońcy będzie czas, w którym przeciwnik nie będzie miał jeszcze ustabilizowanej pierwszej pozycji obronnej, a elementy rozpoznawcze zostaną wprowadzone do w wyznaczonych rejonów, by móc ze znacznym wyprzedzeniem w stosunku do czasu rozpoczęcia natarcia prowadzić swoją działalność.

Rys. 38. Możliwości rozpoznania elementów rozpoznawczych związku taktycznego

Źródło: Opracowanie własne

W przeciwnym razie (gdy bezpośrednio przed natarciem trzeba będzie się wprowadzić elementy rozpoznawcze w ugrupowanie obrońcy) działanie elementów rozpoznawczych może okazać się za trudne, niewystarczające i nieefektywne.
Zbyt krótki czas do godziny „H” może spowodować, że nie zostanie wykryta wymagana liczba obiektów przeciwnika (75% wszystkich obiektów), konsekwencji nie zostaną wykonane zadania rażenia ogniowego. Dodatkowym warunkiem skuteczności rozpoznania w rejonach jest pokrycie nimi całej strefy odpowiedzialności rozpoznawczej.

Rozpoznanie na kierunkach wyznaczonych pasami natarcia lub rejonami rozmieszczenia obiektów rozpoznania będzie z kolei skuteczne wówczas,
gdy elementy rozpoznawcze będą wyróżniały się manewrowością, ruchliwością
i będą zdolne do szybkiego przeniknięcia w ugrupowanie obrońcy, a następnie
w toku prowadzenia kolejnych etapów natarcia - do oderwania się na wystarczającą odległość od czoła nacierających wojsk własnych. Przy tym sposobie wykorzystania potencjału rozpoznawczego można zaoszczędzić siły zgodnie
z zasadą ekonomii sił, ale może nie zostać wykryty przeciwnik znajdujący się poza pasami rozpoznania.

Nie mniej ważne od rozpoznania obiektów przeciwnika w jego ugrupowaniu będzie monitorowanie własnego ugrupowania z powodu ciągłego zagrożenia poszczególnych elementów ugrupowania bojowego przez desanty taktyczne, oddziały desantowo-szturmowe i grupy dywersyjno-rozpoznawcze. Zadania te mogą wykonywać nieetatowe pododdziały rozpoznawcze sił będących w odwodzie ogólnym, pododdziały rozpoznawcze z odwodu sił rozpoznania oraz inne pododdziały, wydzielone z sił rodzajów wojsk i służb.

Jeśli chodzi o podział zadań rozpoznania, wynikający z głębokości strefy odpowiedzialności rozpoznawczej, to wydaje się zasadne takie rozwiązanie, gdzie każdy szczebel dowodzenia ma wyznaczoną pewną część ogólnej strefy odpowiedzialności rozpoznawczej. Przednia granica takiej strefy cząstkowej mogłaby być wyznaczana położeniem końcowego obiektu natarcia sił danego szczebla dowodzenia. I tak strefa odpowiedzialności rozpoznawczej batalionów sięgałaby głębokości 8 – 12 km, brygady 16 – 25 km, dywizji 30 – 50 km.

Uzyskane wyniki rozpoznania w tych strefach umożliwią efektywne użycie własnych systemów rażenia, a to kolejny sposób wywalczenia (powiększenia)
i utrzymania przewagi.

Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych środków walki, artylerii, uderzeń broni precyzyjnej na wykryte newralgiczne obiekty i elementy ugrupowania atakujący zerwie spoistość obrony, zakłuci swobodę działania, niszcząc i izolując kolejne punkty oporu, stwarzając sobie po wyjściu na linie ataku możliwość bicia obrońcy częściami.

Dlatego podejście zgrupowań uderzeniowych do rubieży rozwinięcia i wejście w zasięg ognia wojsk obrońcy (zwłaszcza jego artylerii) musi być osłaniane. Zadanie walki z artylerią obrońcy z uwagi na zagrożenie, jakie stanowi ona dla podchodzących zgrupowań uderzeniowych, realizuje pułk artylerii związku taktycznego (jeśli ZT jest wzmacniany siłami przełożonego, wówczas wysiłkiem
1 - 2 da z BA). Z wyprzedzeniem w stosunku do zgrupowań uderzeniowych (zapewniającym organizację rozpoznania artyleryjskiego, zajęcie stanowisk ogniowych i przygotowanie do otwarcia ognia
123, oraz czasu wejścia zgrupowań uderzeniowych w zasięg ognia artylerii obrońcy) opuszcza on rejon wyjściowy, przemieszcza się w rejon SO, gdzie po osiągnięciu gotowości bojowej przystępuje do walki z wykrytymi podsystemami rażenia oraz podsystemami dowodzenia obrońcy (SD oddziałów i pododdziałów artylerii), na kierunku wejścia do walki.

Ugrupowanie artylerii ZT oraz osłonę podejścia i rozwinięcia związku taktycznego przedstawia rysunek 39.

Rys. 39. Ugrupowanie artylerii ZT do osłony podejścia i rozwinięcia ZT

Źródło: Opracowanie własne


Z momentem wyjścia pierwszorzutowych brygad z rejonu wyjściowego (wejścia w zasięg ognia artylerii przeciwnika) rozpoczyna się zwalczanie wykrytych baterii (plutonów) artylerii. Zadania o charakterze reaktywnym (wykonywane niezwłocznie po wykryciu strzelającej artylerii) realizują określone dywizjony artylerii dalekonośnej z podporządkowanymi im pododdziałami rozpoznania artyleryjskiego (bateriami rozpoznania dźwiękowego,
w perspektywie stacjami rozpoznania radiolokacyjnego LIWIEC) w swoich pasach odpowiedzialności ogniowej. Zwalczanie milczących pododdziałów artylerii przeciwnika może nastąpić po ich wykryciu przez inne rodzaje rozpoznania, którymi dysponuje dywizja. Wówczas, po podjęciu decyzji w sekcji kierowania działaniami SD dywizji o rażeniu danego obiektu, przekazuje się stosowne zadanie na SD pa (dywizjonu wyznaczonego do realizacji tego typu zadań). Podczas proaktywnej formy zwalczania artylerii przeciwnika wskazane jest, aby skutki ognia ocenił środek rozpoznania wykrywający cel.

W trakcie podejścia pierwszorzutowych sił uderzeniowych do linii ataku, zgodnie z planem i na sygnał dowódcy dywizji, może być wykonana krótka nawała ogniowa przez część artylerii dywizji. Potencjalnymi obiektami uderzeń mogą być pododdziały przeciwlotnicze na kierunku przelotu własnego lotnictwa, środki walki elektronicznej i ewentualnie stanowiska dowodzenia związków taktycznych i oddziałów.124

Osłona podejścia ma również swoje wady. Zdradza obrońcy kierunek, miejsce
i w pewnym sensie czas uderzenia podchodzących zgrupowań. Jednak rezygnacja
z tego sposobu działania jest bardzo ryzykowna. Może nastąpić jedynie wtedy, gdy
z oceny przeciwnika wynika, że obrońca nie posiada sił i środków mogących zagrażać podchodzącym zgrupowaniom lub, gdy posiadany potencjał umożliwi porażenie obrońcy w oczekiwanym stopniu w ogniowym przygotowaniu ataku.

Przedstawiony możliwy wariant ześrodkowania artylerii (w stosunku
do obecnego składu artylerii związku taktycznego tabela 2) nie zapewni uzyskania wystarczającej przewagi w czasie podejścia i rozwinięcia z porównywalnie jakościowo i ilościowo ukompletowanym przeciwnikiem. Wymusza
to na nacierającym związku taktycznym i jego artylerii konieczność rażenia przeciwnika zarówno w czasie osłony podejścia jak i w czasie ogniowego przygotowania ataku.


Jednostka

Ilość rzeczywista

Rodzaj uzbrojenia

Razem

Ilość kalkulacyjna

120 M

122 HS

BM-21

Pułk artylerii

Szt. / OŚO


48 / 30

24 / 11

72 / 41

Szt. / PO


8448 / 4646

2880 / 1884

11328 / 6530

Artyleria BZ

Szt. / OŚO

12 / 9

24 / 15


36 / 24

Szt. / PO

2112 / 1267

4224 / 2323


6336 / 3590

Artyleria BZ

Szt. / OŚO

12 / 9

24 / 15


36 / 24

Szt. / PO

2112 / 1267

4224 / 2323


6336 / 3590

Artyleria BPanc

Szt. / OŚO

6/4

18 / 11


24 / 15

Szt. / PO

1056 / 633

3168 / 1742


4224 / 2375

Artyleria wojsk w styczności

Szt. / OŚO

12 / 9

24 / 15


36 / 24

Szt. / PO

2112 / 1267

4224 / 2323


6336 / 3590

Razem artyleria dywizji

Szt. / OŚO

30 / 15

114 / 71

24 / 11

204 / 121

Szt. / PO

5280 / 3167

20064 / 11034

2880 / 1884

16560 / 19675



Tabela 2.. Skład artylerii możliwy do wydzielenia do OPA

Źródło: Opracowanie własne na podstawie K. Czajka, Użycie artylerii w natarciu związku taktycznego i oddziału, AON, Warszawa 2006


Marsz pierwszorzutowych oddziałów odbywa się z prędkością umożliwiającą terminowe przekraczanie poszczególnych rubieży terenowych oznaczonych liniami koordynacyjnymi.

Ogniowe przygotowanie ataku jest zasadniczym sposobem wywalczenia
i utrzymania przewagi ogniowej w natarciu. Powinno rozpocząć się jednocześnie całością angażowanej artylerii w celu uzyskania zaskoczenia (osiągnięcia maksymalnych skutków ognia) i obniżenia morale przeciwnika,
z chwilą osiągnięcia rubieży rozpoczęcia ogniowego przygotowania ataku przez zgrupowania uderzeniowe. W razie potrzeby może ono być powtarzane
(w mniejszej skali) w toku natarcia w celu utrzymania przewagi ogniowej. Obok artylerii do realizacji tego zadania angażuje się lotnictwo wojsk lądowych oraz środki ogniowe wojsk zmechanizowanych i pancernych. Niszczą one środki przeciwpancerne obrońcy na odcinku natarcia dywizji poszerzonym w stronę odsłoniętego skrzydła (skrzydeł) o 1 - 2 km. Zadania te realizują pododdziały czołgów, zmechanizowane i artylerii przeciwpancernej sił w styczności przez cały czas trwania OPA oraz w początkowej fazie ogniowego wsparcia natarcia. Strzelanie na wprost odbywa się według planów dowódców pierwszorzutowych brygad,


Rys. 40. Ugrupowanie artylerii ZT w ogniowym przygotowaniu ataku

Źródło: Opracowanie własne


Ogniowe przygotowanie ataku łączy rażenie obiektów bezpośredniego ataku (siła żywa i środki ogniowe batalionów - w szczególnych przypadkach - kompanii pierwszego rzutu) ze zwalczaniem obiektów usytuowanych w głębi obrony (odwody brygadowe, elementy systemu dowodzenia, rozpoznania i WE, inne ważne cele). Wynika ona z potrzeby skumulowania ognia o odpowiedniej mocy
w określonym miejscu i czasie w celu zadania przeciwnikowi strat, które pozwolą uzyskać wymaganą przewagę i pozbawią go możliwości stawiania zorganizowanego oporu oraz zapewnią osłonę rozwinięcia do ataku wojsk pierwszego rzutu dywizji. W OPA zaciera się granica między doktrynalną strefą oddziaływania artylerii dywizji i brygad. Stąd też artyleria brygad (w miarę posiadanego zasięgu) zwalcza również obiekty położone w głębi, zaś artyleria dywizji razi cele rozmieszczone w pobliżu rubieży styczności wojsk.

OPA prowadzone jest intensywnym ogniem przez całość lub większość posiadanej artylerii, w ściśle określonym układzie czasowym, przed uderzeniem pierwszego rzutu wojsk własnych. Rozpoczyna się w czasie wynikającym
z potrzeby porażenia przeciwnika w zakładanym stopniu, zaś kończy
w przewidywanym czasie wyjścia czołowych pododdziałów na linię ataku lub rubież bezpieczeństwa.

W określonych sytuacjach taktycznych, w których zakłada się uzyskanie zaskoczenia przeciwnika (np. podczas prowadzenia natarcia w formie rozpoznania walką), ogniowego przygotowania ataku można nie prowadzić.125

Kolejnym aktywnym sposobem wywalczenia przewagi i utrzymania inicjatywy w czasie podejścia i rozwinięcia będzie tworzenie i użycie dodatkowych elementów ugrupowania, tj. oddziałów wydzielonych, rajdowych, wędrownych pododdziałów mylących, grup desantowo-szturmowych działających na kierunkach pomocniczych, pasywnych, czy w głębi obrony przeciwnika. W znacznej mierze będzie to mylić obrońcę, co do sposobu i celu prowadzenia natarcia oraz absorbować jego czujność. Rozproszy w ten sposób wysiłek obrońcy, poprzez konieczność podjęcia wcześniejszej walki, zmianę zadań, czy zmianę położenia elementów ugrupowania bojowego. W ten sposób broniący się będzie demaskował swój system i strukturę obrony. Ułatwi to wykonanie zadań głównym zgrupowaniom uderzeniowym związku taktycznego maszerującym do linii ataku, umożliwi zachować potencjał bojowy na czas bezpośredniego starcia. Użycie tych elementów w wielu wypadkach będzie swoistym sterowaniem poczynaniami przeciwnika, czyli sposobem na utrzymanie przewagi i inicjatywy.

Niejednokrotnie związek taktyczny nacierający w ramach przeciwuderzenia czy przeciwnatarcia będzie przechodził do natarcia w sytuacjach niepewnych,
wynikających z braku możliwości nawiązania współdziałania z siłami w styczności, czy niemożności zabezpieczenia wejścia do walki z racji braku sił.

Jednym ze sposobów zabezpieczenia się przed tym zagrożeniem
jest wzmocnienie sił w styczności w celu utrzymania dróg podejścia i linii wejścia do walki.
Wiąże się to również z możliwością wykonania uderzenia wyprzedzającego sięgającego poza linię styczności.126

Wzmocnienie wojsk w styczności to również sposób na pozbawienie obrońcy możliwości uderzenia przed przedni skraj obrony. Przesunięte wcześniej do linii ataku elementy (artyleria, środki OPL, pododdziały inżynieryjne i rozpoznawcze)
to opłacalne cele dla obrońcy w strukturze nacierającego związku taktycznego. Obrońca uderzeniem
stosunkowo niewielkiego zgrupowana może uzyskać efekt zaskoczenia. W tym wypadku, na skutek poniesionych strat i powstałego zamieszania, natarcie może ulec opóźnieniu, jeśli nie zerwaniu. Z tego powodu wzmocnienie sił w styczności czy wysłanie oddziału wydzielonego lub jednego
ze zgrupowań taktycznych w celu obsadzenia rubieży dogodnej do wykonania ataku
i utrzymania jej do czasu podejścia sił głównych, będzie przejawem aktywności nacierającego, mającym na
celu niedopuszczenie do przejęcia inicjatywy przez obrońcę w decydującym etapie natarcia.

Istotną rolę w utrzymaniu przewagi i inicjatywy w czasie podejścia
i rozwinięcia spełniają wojska będące w styczności z przeciwnikiem na kierunku wejścia do walki. Z chwilą rozpoczęcia podejścia powinny one podjąć walkę
z systemami walki radioelektronicznej obrońcy, zwłaszcza z systemami rozpoznania oraz z uderzeniowymi systemami artyleryjsko-rakietowymi, zdolnymi razić podchodzące kolumny. Niszczenie, obezwładnienie i dezorganizacja wymienionych systemów przez ogień wojsk w styczności w znacznym stopniu obniży jego potencjał, wydłuży czas reakcji, zredukuje reżim prowadzonego ognia. Oddziaływanie ogniowe sił w styczności może wymusić zmianę stanowisk ogniowych artylerii i innych elementów ugrupowania obronnego, przez co zdemaskuje ich położenie i umożliwi zniszczenie.

W wypadku przydzielenia do związku taktycznego śmigłowców bojowych utworzyć można powietrzny odwód śmigłowcowy. Przykłady takie spotyka się
w historii konfliktów, np. wykorzystanie śmigłowców Mi-24 przez armie rosyjską
w Afganistanie. Dzięki stworzeniu tego wysoce mobilnego elementu ugrupowania bojowego i wykorzystaniu możliwości manewrowo–ogniowych tego środka walki, dowódca związku taktycznego uzyskuje możliwość reakcji ogniowej niemal
w każdej chwili, w całym pasie podejścia i rozwinięcia związku taktycznego.

Przechodzenie wojsk do natarcia z położenia w bezpośredniej styczności
z
przeciwnikiem może mieć miejsce w sytuacji, gdy natarcie związku taktycznego
z marszu nie miało powodzenia lub bezpośrednio z obrony. Może to również nastąpić po luzowaniu innego związku taktycznego przejściu do natarcia.127

Natarcie z położenia obronnego z reguły będzie wymagało dokonania przegrupowania wewnątrz własnego ugrupowania bojowego związku taktycznego
w celu stworzenia i przygotowania zgrupowania uderzeniowego. Główny wysiłek
w tym okresie powinien być skupiony na maskowaniu manewru sił, które zajmować będą rejon przygotowania do natarcia (rejon wyczekiwania). Korzystne jest dokonanie takiego manewru w warunkach ograniczonej widoczności (np. noc),
aby przeciwnik nie dostrzegł zarówno przygotowań do jego rozpoczęcia, jak
i późniejszej realizacji.

Najtrudniejszym przedsięwzięciem, które pozwoli uzyskać przewagę, będzie stworzenie zgrupowania uderzeniowego, które wejdzie do walki na kierunku głównego uderzenia (punktu ciężkości). Dogodne warunki wystąpią wtedy, gdy związek taktyczny będzie posiadał stosowne siły w głębi bronionego pasa. Wówczas powinny one być podstawą zgrupowania uderzeniowego, które przejdzie do natarcia bezpośrednio z rejonów obrony zajmowanych w głębi. Rejony wyczekiwania (pozycje) mogą pokrywać się z dotychczasowym miejscem rozmieszczenia.

Rys. 41. Natarcie związku taktycznego z bezpośredniej styczności - Faza I i II (wariant).

Źródło: Opracowanie własne


Rys. 42. Natarcie związku taktycznego z bezpośredniej styczności
Faza III (wariant).

Źródło: Opracowanie własne

Powinny on jednak zapewnić skryte rozmieszczenie wojsk, jak najmniejszą wrażliwość na uderzenia ogniowe i elektroniczne systemów oddziaływania przewidzianych do działania na bliższych odległościach. Rejon ten, oprócz wspomnianego już bezpieczeństwa, powinien także zapewniać warunki przyjęcia właściwego co do sposobu rozegrania walki ugrupowania bojowego, szybkie jego opuszczenie, sprawne i zaskakujące, co do miejsca i czasu przejście do natarcia. Działanie w rejonie i przygotowywanie do natarcia powinno odbywać się pod pozorem doskonalenia struktury obrony.

Przy braku stosownych sił w odwodzie niezbędne jest wycofanie części wojsk, ześrodkowanie ich w dogodnym rejonie, uzupełnienie niezbędnych zapasów oraz stworzenie warunków do wykonania zadań bojowych.128

Jeszcze inna sytuacja nastąpi w czasie natarcia z położenia w bezpośredniej styczności, po wcześniejszym luzowaniu. W tej sytuacji szukanie sposobu osiągania przewagi przez dowódcę dywizji będzie bardzo trudne i skomplikowane.
Tylko dobra organizacja natarcia, praca stanowiska dowodzenia oraz poszczególnych elementów ugrupowania bojowego pozwoli na sukces w walce. Luzowanie przez dywizję w tradycyjnej formie (warunki ograniczonej widoczności, przekazywanie bronionych rejonów) nie będzie w zasadzie możliwe.
Możliwe będzie jedynie na szczeblu oddziału będącego w obronie, gdzie jeden pododdział może zostać zastąpiony przez inny, czasowo przebywający w tyłowej strefie rejonu obrony. W takich warunkach luzowanie może przyjąć formę natarcia z marszu. Luzująca dywizja wykona uderzenie częścią sił z ograniczonym celem
i w wybranym pasie rozbije przeciwnika w czołowych punktach oporu (pozycjach ubezpieczeń bojowych, pozycjach przednich, itp.). Wykorzystując efekty walki wydzielonych zgrupowań siłami głównymi przyjmie ugrupowanie obronne, Działania tego typu zmuszą przeciwnika do reorganizacji dotychczasowego systemu obrony, co w warunkach bezpośredniej styczności może być przedsięwzięciem wielce kłopotliwym. W ten sposób dowódca dywizji będzie miał przewagę lokalną na wybranym przez siebie kierunku. Natomiast dywizja, pozostawiając określone zgrupowania z tyłu, uzyska możliwość przejścia do natarcia z marszu.

Planując wykonanie uderzenia z położenia w bezpośredniej styczności
z przeciwnikiem, jako zasadę należy przyjąć (i to niezależnie od tego czy obrona będzie przełamywana czy pokonywana) wykonanie silnego uderzenia na jednym, wybranym kierunku. Natomiast na pozostałych kierunkach należy dążyć
do wykonania uderzeń pomocniczych, a niekiedy prowadzenia wyłącznie działań pozornych lub demonstracyjnych. Celem uderzeń pomocniczych będzie związanie sił przeciwnika w walce, wprowadzenie w błąd co do punktu ciężkości,
a w rezultacie utrudnienie manewru odwodami. Tu związek taktyczny powinien osiągnąć przewagę lub ją utrzymywać.

Podobnie jak związkowi taktycznemu nacierającemu z marszu, nacierającemu oddziałowi pierwszego rzutu związku taktycznego wyznacza się drogi podejścia
i linie koordynacyjne do linii ataku. Liczba dróg podejścia powinna zapewnić mu wprowadzenie do walki swych pierwszorzutowych zgrupowań. Zabezpieczenie dróg podejścia i rozwinięcia oraz wykonanie przejść w zaporach inżynieryjnych
i własnych przypada w tym wariancie oddziałom i pododdziałom związku taktycznego będącym bezpośrednio w styczności One też powinny wykonać uderzenia pomocnicze (prowadzić działania pozorne, demonstracyjne itp.) w celu wprowadzenia przeciwnika w błąd co do punktu ciężkości.

Priorytet wsparcia ogniowego i zabezpieczenia działań skupia się
na zgrupowaniu uderzeniowym.

Z chwila wyjścia zgrupowania uderzeniowego na linię ataku i przełamania obrony, oddziały i pododdziały, które stanowiły pierwszy rzut w styczności, stają się odwodami i po odtworzeniu zdolności bojowej są w gotowości do potęgowania uderzenia związku taktycznego, bądź wykonywania innych zadań wynikłych w czasie walki.

Reasumując, w etapie podejścia i rozwinięcia istnieją dwa umowne obszary osiągania i utrzymania przewagi oraz inicjatywy. Dzieli je linia styczności wojsk.

Pierwszy obszar znajduje się po stronie nacierającego. W tym obszarze kompleksowe działania wszystkich elementów ugrupowania bojowego, ogniw dowodzenia, skupiać się muszą na zapewnieniu swobody manewru
i doprowadzeniu zgrupowań uderzeniowych w nienaruszonym (przyjętym) potencjale i ugrupowaniu bojowym na linię ataku, zgodnie z przyjętym sposobem prowadzenia natarcia.

Do głównych sposobów zapewniających taki efekt, będą należały sposoby pasywne (nazwane tak przez autora ze względu na ich charakter i nieoddziaływanie fizyczne na przeciwnika), do których można zaliczyć:

  • rozpoznanie pasa podejścia i rozwinięcia wojsk, wyznaczenie oraz utrzymanie w jego granicach dróg podejścia i rozwinięcia na linię ataku, umożliwiających dokonanie skrytego manewru zarówno zgrupowań uderzeniowych jak i zgrupowań mylących;

  • utrzymanie zaplanowanego tempa marszu na drogach podejścia
    i rozwinięcia poprzez utrzymanie takiej ilości dróg, która umożliwi wprowadzenie do walki wszystkich pierwszorzutowych kompanii, pierwszorzutowych zgrupowań uderzeniowych oraz jednolite (zgodne
    z koncepcją prowadzenia natarcia) ich wejście na linie ataku.

Do zabezpieczenia takiego stanu w większym stopniu niż dotychczas należy wykorzystywać siły pozamilitarne, policję, straż pożarną organa administracji państwowej;

  • koncentrację sił zgrupowań uderzeniowych na kierunku wejścia do walki jak najpóźniej przed wykonaniem uderzenia (zasada maszeruj samodzielnie walcz wspólnie),

  • stosowanie manewru mylącego, który odciągnie (lub rozproszy) uwagę obrońcy od sił głównych, a skupi ją na działaniach pozornych. Może on być wykonany siłami przewidzianymi do działania jako odwód, lub siłami tworzonymi doraźnie (np. kolumny transportowe na bazie sprzętu
    z gospodarki narodowej). Jego efektem może być zaskoczenie obrońcy
    i uzyskania przewagi sytuacyjnej;

  • zaskoczenie obrońcy, co do czasu i miejsca uderzenia uwarunkowane jest stałym maskowaniem własnych poczynań, utrzymaniem tajemnicy
    oraz prowadzenia szeroko zakrojonych działań dezinformacyjnych
    w mass-mediach oraz internecie, czy bezpośrednio wśród wojsk
    i społeczności lokalnej.

Nieodzownym warunkiem doprowadzenia zgrupowań w pożądanym stanie na linie ataku jest właściwa koordynacja i synchronizacja wszystkich tych przedsięwzięć i elementów ugrupowania bojowego przy zachowaniu dyscypliny łączności i maskowaniu relacji dowodzenia.

Do głównych aktywnych sposobów zapewniających utrzymanie przewagi
i inicjatywy w trakcie podejścia i rozwinięcia będą należały takie sposoby jak:

  • prowadzenie ciągłego rozpoznania i ubezpieczenia bojowego poszczególnych kolumn i grup marszowych;

  • wydzielanie przez zgrupowania uderzeniowe ze swego składu oddziałów wydzielonych w celu utrzymania linii wejścia do walki bądź przeciwstawienia się niespodziewanym atakom przeciwnika przed jego przedni skraj obrony;

  • osłona przeciwlotnicza i przeciwdesantowa newralgicznych obiektów na drogach podejścia i rozwinięcia, których zniszczenie zakłóciłoby marsz na rubież ataku

Drugi obszar walki o utrzymanie przewagi i inicjatywy znajduje się po stronie obrońcy. Do głównych sposobów zapewniających utrzymanie przewagi i inicjatywy w tym obszarze, w trakcie podejścia i rozwinięcia będą należały:

  • wykrycie oraz zniszczenie co najmniej 70% systemów przeciwpancernych występujących w strukturze obrony pierwszego rzutu;

  • obezwładnianie i niszczenie systemu dowodzenia, zwłaszcza wykrytych stanowisk dowodzenia pierwszorzutowych brygad i batalionów;

  • niszczenie środków napadu powietrznego na stanowiskach startowych (zwłaszcza śmigłowców bojowych);

  • wykonanie uderzeń mylących i wyprzedzających oddziałami rajdowymi
    i wydzielonymi;

  • osłonę podchodzących zgrupowań uderzeniowych i niszczenie stanowisk systemów rozpoznawczo-uderzeniowych oraz stanowisk ogniowych artylerii.

Manewr wojsk na rubież ataku, niezależnie od sposobu przejścia do natarcia, będzie przedsięwzięciem bardzo złożonym. Problemów i trudności będzie wiele. Jednak właściwie zorganizowane współdziałanie i zabezpieczenie działań taktycznych powinno zminimalizować negatywne skutki oddziaływania przeciwnika. Należy przewidywać i realnie oceniać jego możliwości oraz tak planować walkę, aby osiągnąć zakładane wcześniej cele.

Uderzenia i walki w głębi obrony

Moment bezpośredniego starcia głównych zgrupowań obrońcy i nacierającego stanowi najważniejszy etap natarcia. Bez wykonania wyłomu w obronie przeciwnika, naruszenia jego struktury obrony, nie można liczyć na przejęcie inicjatywy, wywalczenie i utrzymanie przewagi nad broniącym się,
a w konsekwencji — na powodzenie natarcia.

Prowadzone badania wskazują, że na utrzymanie przewagi i inicjatywy w etapie uderzenia bezpośrednio rzutuje sukces i powodzenie uzyskane w poprzednim etapie natarcia, czyli w czasie podejścia i rozwinięcia. Pomyślny manewr wojskami na linie ataku, połączony ze skutecznym ogniem na wybrane elementy ugrupowania bojowego obrońcy, stwarza możliwość naruszenia systemu obrony i stworzenia przewagi miejscowej oraz sytuacyjnej na wybranym kierunku. Pozwoli to narzucić obrońcy własną koncepcję działania, a to nieodzowny czynnik powodzenia natarcia.

Stworzona w czasie ogniowego zabezpieczenia podejścia przewaga ogniowa, musi być utrzymywana w dalszej części natarcia. Bezpośrednio w czasie uderzenia zadanie to realizowane jest przez zgrupowanie artylerii w formie ogniowego wsparcia ataku. Rozpoczyna się ono z chwilą wyjścia pierwszorzutowych pododdziałów (zgrupowań uderzeniowych) na linię ataku (godzina „H”).
Istotą o
gniowego wsparcia ataku jest niedopuszczeniu do prowadzenia skutecznego ognia przez obrońcę (bądź poważne ograniczenie możliwości prowadzenia ognia) aż do momentu wejścia wojsk zmechanizowanych i pancernych w zasięg ognia ich podstawowych środków.

Przejście od ogniowego przygotowania ataku do ogniowego wsparcia natarcia powinno być dla przeciwnika niedostrzegalne. Dlatego też - w miarę posiadanych możliwości - artyleria prowadząca ogień do czołowych plutonów (plutonowych punktów oporu) powinna zachować ciągłość oraz utrzymać takie jego natężenie, jak w ostatniej nawale ogniowej OPA. Wsparcie ogniowe, realizowane na rzecz nacierających pododdziałów, rozpoczyna się na sygnał dowódców brygad,
a przerwanie ognia następuje na sygnał dowódców batalionów po podejściu czołowych kompanii do granicy bezpieczeństwa od wybuchów własnych pocisków. Dalsze prowadzenie bliskiego ognia wspierającego będzie odbywać się według ustaleń dowódców oddziałów lub na żądanie z pola walki.

W czasie ogniowego wsparcia ataku pododdziały artylerii dywizji będą wykonywały zadania ogniowe stosownie do przyznanych im relacji wsparcia. Dywizjony artylerii przeznaczone do wykonywania zadań według decyzji dowódcy dywizji (w relacji wsparcia wzmocnienie lub wsparcie ogólne i wzmocnienie), oprócz zwalczania artylerii, są w gotowości do rażenia obiektów położonych w głębi ugrupowania przeciwnika, tj.: elementów systemu dowodzenia, rozpoznania i WE; śmigłowców na lądowiskach; podchodzących odwodów; środków obrony przeciwlotniczej; urządzeń logistycznych oraz innych elementów ugrupowania
i obiektów infrastruktury wynikających z koncepcji działań i aktualnej sytuacji.

Zwalczanie wymienionych obiektów i celów odbywać się będzie według reguł procesu targetingu wojskowego,129 którego przedmiotem będzie:130

  • identyfikacja istotnych obiektów rażenia;

  • rozpoznanie zidentyfikowanych obiektów;

  • wartościowanie obiektów ze względu na cele wojny (strategiczne polityczne
    i wojskowe, operacyjne, taktyczne);

  • określanie wymaganego stopnia porażenia obiektów ze względu na cele woj­ny;

  • dobór odpowiednich środków ze względu na wymagany stopień porażenia obiektu;

  • określenie sposobu działania ze względu na możliwości środków rażenia;

  • ocena skutków rażenia;

  • rozważenie ponownego działania w aspekcie osiągniętych efektów.

Wykonanie zadań przez artylerię w głębi ugrupowania obronnego przeciwnika odbywa się według decyzji dowódcy wspartej wariantami działania wypracowanymi przez sekcję kierowania działaniami lub sekcję działań głębokich.

W tym czasie (ogniowego wsparcia ataku) pierwszy rzut (zgrupowania taktyczne) w kolumnach plutonowych wchodzi na linię ataku, pokonuje przejścia
w zaporach minowych (własnych i przeciwnika), a następnie rozwija się w linię bojową i uderza na przedni skraj (linię) obrony. To najważniejszy, a jednocześnie najtrudniejszy moment w trakcie wejścia do walki. System ognia (zwłaszcza ogień przeciwpancerny) powiązany z naturalną rzeźbą terenu oraz zaporami inżynieryjnymi decydował będzie o trwałości obrony oraz stratach i tempie działania nacierającego. Dlatego sposobem wpływającym na utrzymanie mobilności działań oraz ograniczającym straty spowodowane działaniem zapór inżynieryjnych jest przydzielenie do zgrupowań uderzeniowych pododdziałami saperów, tworząc na ich bazie grupy torujące. One to, włączone w skład zgrupowań uderzeniowych, po rozpoznaniu rozbudowy inżynieryjnej przedniego skraju obrony, wykonują przejścia w zaporach minowych na kierunkach działania nacierających pododdziałów. Liczba przejść uzależniona będzie od koncepcji rozegrania walki o przedni skraj obrony, przyjętego ugrupowania bojowego
w jakim pododdziały będą nacierały oraz możliwości rozminowania. Z reguły każdy pluton pierwszego rzutu zgrupowania uderzeniowego powinien posiadać przejście. Grupy torujące po wykonaniu przejść przed przednią linia obrony
w dalszej części natarcia będą posuwały się na kierunkach za pododdziałami pierwszego rzutu i w miarę swych możliwości będą wspierać walkę zgrupowań na kolejnych zaminowanych rubieżach w głębi obrony przeciwnika. Dodatkowo, bezpośrednio przed wyjściem zgrupowań na linię ataku, na kierunkach wejścia do walki, przejścia oraz oznakowanie w zaporach inżynieryjnych wojsk własnych powinny wykonać wojska w styczności.

Bataliony pierwszorzutowe rozpoczną rozwijanie się w ugrupowanie bojowe po pokonaniu przejść zaporach własnych. W wypadku, gdy odległość między zaporami własnymi i przeciwnika jest znaczna, zgrupowania uderzeniowe
rozwiną się do uderzenia wcześniej. Prowadząc ogień w ruchu do wykrytych środków przeciwpancernych przeciwnika podchodzą do zapór obrońcy, zwijają się
w kolumny plutonowe, pokonują przejścia, a następnie ponownie się rozwijają. Możliwy jest również wariant pokonania zapór inżynieryjnych obrońcy
w ugrupowaniu bojowym, ale pod warunkiem, że wszystkie atakujące środki (głównie czołgi i BWP) wyposażone będą w trały przeciwminowe lub rakietowe ładunki wydłużone. Sposób ten nie jest jednak zbyt korzystny w tej fazie uderzenia, gdyż zadanie to mogą zrealizować pododdziały i elementy inżynieryjne. Właściwsze wydaje się zachowanie ładunków wydłużonych na walkę w głębi ugrupowania, do pokonania narzutowych pół minowych, bądź rubieży działania oddziału zaporowego obrońcy.

Niekorzystna sytuacją może nastąpić w wypadku gdy obrońca wykona narzutowe pola minowe na czołowe bataliony (zgrupowanie taktyczne), pokonujące strefę zapór przed przednią linią obrony. Zatrzymanie pododdziałów w tej strefie, w zasięgu ognia podstawowej masy środków przeciwpancernych obrońcy, grozi poważnymi konsekwencjami, do zerwania natarcia włącznie.
Gdy zaistnieje takie zjawisko i nastąpi konieczność skrytego wyprowadzenie zatrzymanych wojsk poza strefę zdalnego minowania, sposobem na ich wyprowadzenie może być właśnie użycie ładunków wydłużonych oraz artylerii, która wykona zasłonę przy użyciu pocisków dymnych. Efektem tego działania powinno być oślepienie obrońcy w czołowych punktach oporu i uniemożliwienie mu prowadzenie ognia obserwowanego na wprost i wyjście poza strefę minowania.

Po pokonaniu strefy zapór inżynieryjnych, pierwszy rzut (zgrupowania taktyczne) atakuje przeciwnika broniącego się w czołowych punktach oporu (rejonach obrony). W zależności od sytuacji taktycznej, typu obrony przeciwnika
i warunków terenowych atak prowadzony może być dwoma sposobami - bez spieszania z wozów bojowych lub ze spieszaniem.

Pierwszy sposób powinien być realizowany w wypadku obrony doraźnie organizowanej, w terenie otwartym, zapewniającym dogodne warunki
do prowadzenia obserwacji i ognia, drugi zaś w wypadku silnej, zawczasu przygotowanej obrony przeciwnika oraz w terenie pociętym, ograniczającym zasięg prowadzenia obserwacji i ognia bezpośredniego na wprost. W celu zapewnienia bezpieczeństwa i uniknięcia strat podczas spieszenia pododdziałów należy wyznaczyć linia koordynacyjną – spieszania wojsk oraz linię koordynacyjną, stanowiącą rubież bezpieczeństwa w stosunku do ognia własnej artylerii wspierającej działania zgrupowań uderzeniowych. Podobnie dla sił powietrznych
i lotnictwa wojsk lądowych wspierających w tym czasie atakujące zgrupowania, należy określić trasy i korytarze przelotów oraz rubieże ogniowe, aby bezpiecznie wykonywały zadania wspólnie z artylerią.

Doświadczenia wynikające z wielu ćwiczeń taktycznych wskazują, że atak bez spieszania będzie typowy w czasie pokonywania obrony, natomiast atak
ze spieszaniem - w czasie przełamywania obrony. Powyższe zależności dotyczą prowadzenia natarcia w przeciętnych (typowych) warunkach terenowych.
Nieco inaczej natarcie będzie prowadzone w specyficznych środowiskach walki,
w terenie górskim, lesisto-jeziornym (lesistym) oraz na obszarach zabudowanych. W tym wypadku typowy będzie atak ze spieszaniem wojsk, niezależnie
od charakteru obrony przeciwnika i zastosowanej formy natarcia.

Niezależnie od przyjętego sposobu ataku zgrupowania powinny w szybkim tempie posuwać się w kierunku wyznaczonych obiektów. Wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu, pod osłoną ognia artylerii i lotnictwa wojsk lądowych, powinny niszczyć wykryte cele, dążąc do jak najszybszego przekroczenia linii styczności wojsk i opanowania czołowych punktów oporu, a poprzez jednoczesny manewr siłami, ogniem, wzajemne i jednoczesne ubezpieczanie się, niszczy
i obezwładnia wykrytego przeciwnika. To manewr ogniem oraz aktywne działanie
i przejawianie inicjatywy już od szczebla załogi (czołgu) i plutonu będzie sposobem tworzenia przewagi miejscowej i sytuacyjnej. Trzeba bowiem pamiętać, że właśnie suma tych „małych przewag” będzie tworzyć przewagę ogólną w natarciu
i wpływać na dalsze jego części. Przykładem takiego działania jest stoczona walka 2 Pułku Kawalerii Pancernej U.S. na rubieży 73 Easting w trakcie pierwszej wojny w Iraku oraz słowa dowódcy Eagle Troop [Roty Orła] w 2 Szwadronie 2 Pułku Kawalerii Pancernej Herbert Raymond McMaster
131W Niemczech nasz dowódca, generał major L.D. Holder dał nam jasno do zrozumienia, że młodsi oficerowie mogą podejmować decyzje i realizować samodzielnie pomysły w konkretnych sytuacjach.132 W tym konkretnym przypadku dowódca szwadronu przejawiając inicjatywę, mimo wcześniejszych rozkazów, aby po napotkaniu przeciwnika wstrzymał się z walką na czas podejścia zgrupowań uderzeniowych, sam przypuścił atak na liczniejszego przeciwnika. Śmiały manewr, wykorzystanie terenu
oraz przewagi technologicznej umożliwiło przełamanie obrony irackiej brygady oraz zniszczenie jej odwodu.

Manewr siłami i ogniem oraz wykorzystanie sprzyjających warunków terenowych stwarza możliwości uderzeń skrzydłowych i wdarcia się w głąb pierwszej pozycji obrony przeciwnika, zerwie - spoistość obrony, narusza system ognia oraz zmusza przeciwnika do rozproszenia wysiłku na zagrożone skrzydła
lub do prowadzenia walki okrężnej, co w znacznej mierze ułatwia realizację zadań nacierającym wojskom. Po rozbiciu pierwszorzutowych punktów oporu zgrupowania włamują się w kolejne punkty oporu tak, aby rozciąć na kilka części pozycję obrony przeciwnika.

Z doświadczeń wojen i konfliktów lokalnych wynika, że izolowane, pozbawione „łączności” taktycznej i ogniowej punkty oporu (zgrupowania przeciwnika) są zdecydowanie łatwiejsze do pobicia. W wielu wypadkach sam manewr siłami powiązany z ogniem, tworzący zagrożenie oskrzydlenia lub okrążenia, może doprowadzić do wycofania sił obrońcy nawet wtedy, gdy nie będą one bezpośrednio atakowane.


Rys. 43. Działanie 2. Pułku Kawalerii Pancernej w czasie operacji „Pustynna Burza”
i starcia - „73 Easting”

Źródło: http://www.freerepublic.com/focus/f-vetscor/1325961/posts133

Rys. 44. Manewr oskrzydlenia i obejścia w natarciu związku taktycznego (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


W tym okresie natarcia bardzo istotną rolę odgrywa koordynacja działań elementów ugrupowania bojowego prowadzącego natarcie. Po przełamaniu (pokonaniu) pierwszej pozycji obrony natarcie przybiera charakter walki „ogniskowej”. Zostają stworzone warunki do wyjścia na skrzydła i tyły pozostałych (dotychczas nieatakowanych lub atakowanych bez powodzenia) punktów oporu (rejonów obrony) przeciwnika. Właściwe wykorzystanie tego momentu pozwala
na całkowite przejęcie inicjatywy i utrzymanie tempa natarcia.

Naruszenie trwałości obrony oraz dokonanie w niej wyłomu da pozytywny rezultat tylko wówczas, gdy odpowiednie działanie w czasie i przestrzeni uniemożliwi obrońcy zorganizowane wyprowadzenie zagrożonych oskrzydleniem, okrążeniem czy zniszczeniem sił i przejście do obrony w głębi na kolejnych rubieżach. Celowe może być tu użycie taktycznego desantu powietrznego, grup desantowo-szturmowych,134 oddziałów wydzielonych czy rajdowych. Elementy te mogą zakłócać swobodne działania obrońcy, uniemożliwiać wzmocnienie zagrożonych kierunków, uprzedzać w zajęciu ważnych rubieży czy obiektów. Użycie takich elementów powinno być ściśle skoordynowane z działaniami głównych zgrupowań poprzez określenie im obiektów uderzeń i czasu działania.135 Wymaga to również zapewnienia bezpieczeństwa w trakcie wchodzenia (wnikania) oddziałów wydzielonych w ugrupowanie obrońcy oraz skoordynowania działań taktycznego desantu powietrznego ze wsparciem ogniowym i systemem OPL
w czasie przelotu i realizacji zadań w głębi ugrupowania.

Przeciwnik już w czasie walki o utrzymanie czołowych punktów oporu (rejonów obrony) dążył będzie do wykonania zwrotów zaczepnych. Na tej głębokości najbardziej prawdopodobny będzie kontratak zgrupowania taktycznego w sile do wzmocnionego batalionów, czyli odwodu brygadowego.

Przeprowadzone badania wykazały, że im szybciej wojska pokonają czołowe punkty oporu (rejony obrony), tym większe prawdopodobieństwo, że obrońca nie zdoła go wykonać. Zgrupowania taktyczne muszą w tym celu wykorzystać efekty walki powietrznych elementów ugrupowania bojowego i oddziałów wydzielonych, które stworzą ogniska walki w głębi ugrupowania bojowego przeciwnika. „Rozsadzona” od środka, sparaliżowana, pozbawiona możliwości wsparcia
i zasilania w środki walki obrona, pozwoli przyspieszyć wykonanie zadań przez zgrupowania nacierające od czoła. Zaprzepaszczenie takiej okazji
i niewykorzystanie skutków działań elementów walczących w ugrupowaniu przeciwnika będzie zawsze karygodnym błędem dowódcy.

Rys. 45. Odparcie kontrataku częścią sił zgrupowania taktycznego (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


W wypadku wyprowadzenia kontrataku w tym okresie, sposób podjęcia walki
z kontratakującym przeciwnikiem pozostanie w gestii dowódcy brygady (zgrupowania uderzeniowego), na którego kierunku powstało zagrożenie. Jednym
z wariantów podjęcia skutecznej walki z kontratakującym przeciwnikiem jest odparcie jego uderzenia częścią sił z miejsca. W tym celu zgrupowanie (batalion działający na kierunku kontrataku), powinno zająć dogodną rubież terenową
i ogniem na wprost niszczyć kontratakującego przeciwnika, podczas gdy siły główne kontynuują natarcie. Dowódca brygady w tym czasie może na zagrożony kierunek skierować oddział zaporowy i odwód przeciwpancerny, może również wzmocnić odpierającego kontratak ogniem artylerii. Wiąże się to oczywiście
z koniecznością określenia linii styczności wojsk i ustalenia linii


Rys. 46. Zaczepny sposób odparcia kontrataku przez zgrupowanie taktyczne (wariant)

Źródło: Opracowanie własne


FLOT136 na potrzeby wsparcia działań przez artylerię i śmigłowce bojowe.

Walkę z kontratakującym obrońcą można również z pozytywnym skutkiem rozstrzygnąć w sposób zaczepny – bój spotkaniowy (Rys.46.), choć jest to sposób dość ryzykowny. Przyjmuje się, że na kierunku kontrataku przeciwnika nacierający powinien uzyskać stosunek sił nie mniejszy niż 2:1.137 Wykorzystując działanie oddziału zaporowego i części sił przewidywanych do odparcia kontrataku, nacierający powinien powstrzymać działanie przeciwnika od czoła, natomiast zasadniczymi siłami zgrupowania uderzeniowego wykonać uderzenie w skrzydło kontratakującego. W efekcie uzyska nie tylko możliwość odparcia kontrataku, lecz także prawdopodobieństwo całkowitego rozbicia kontratakującego zgrupowania obrońcy (odwodu). W celu realizacji, zadań wynikających z podjęcia walki w boju spotkaniowym, konieczne jest przeprowadzenie szczegółowej koordynacji działań wszystkich elementów ugrupowania bojowego przewidzianych do realizacji zadań.

Niezależnie od sposobu odparcia kontrataku wszystkie elementy ugrupowania bojowego, uczestniczące w tym przedsięwzięciu, powinny otrzymać zadania do jego realizacji z pewnym wyprzedzeniem,138 umożliwiającym postawienie zadań podwładnym i przyjęcie ugrupowania bojowego.

Nie wcześniej niż po pokonaniu batalionowych rejonów obrony przeciwnika następuje manewr artylerii podległej bezpośrednio dowódcy dywizji. Pułk artylerii
i dywizjony podporządkowane ze składu BA przemieszczają się do nowych rejonów stanowisk ogniowych, kolejno dywizjonami, z zachowaniem ciągłości wsparcia ogniowego. To również moment zmiany stanowisk pułku przeciwlotniczego,
który dotychczas skupiał wysiłek na osłonie SD ZT pułku artylerii oraz częścią sił głównego zgrupowania uderzeniowego.

Badania wskazały, że nie wystarcza skupienie oddziaływania ogniowego
na obiektach położonych na głębokości pierwszej pozycji obrony. Niezbędne
wydaje się oddziaływanie znacznie głębsze, na głębokość odwodów broniącego się związku taktycznego, a więc głębokość 20 - 30 km przed atakującymi wojskami.
Środki, którymi dysponuje związek taktyczny tylko w niewielkim stopniu umożliwiają taką głębokość oddziaływania na broniącego się przeciwnika.

Problem walki z kontratakującymi odwodami przeciwnika będzie narastał wraz postępami nacierającego w głąb jego ugrupowania obronnego przeciwnika.
Wnioski z wojen i konfliktów lokalnych (szczególnie na Bliskim Wschodzie w 1973 roku) oraz analiza praktyki szkoleniowej dowodzą, że już w czasie walki
na głębokości drugiej pozycji obrony, przeciwnik dążył będzie do wykonania zwrotu zaczepnego siłami co najmniej oddziału, wspieranego silnymi uderzeniami ogniowymi i elektronicznymi.

Walka z odwodami obrońcy szczebla dywizji powinna stanowić jedno
z priorytetowych zadań dla nacierającego związku taktycznego, które zapewnią
mu utrzymanie przewagi w natarciu. Ze względu na specyfikę działania należy
je podzielić na trzy odrębne zadania. Pierwsze polega na zwalczania odwodowych zgrupowań przeciwnika w rejonach ich ześrodkowania (rozmieszczenia).
Odwody przeciwnika rozmieszczone będą zwykle na głębokości będącej granicą skutecznego rażenia środkami dywizji. Najlepsze rezultaty w tym czasie może osiągnąć więc lotnictwo podporządkowania operacyjnego. Istotą walki z odwodem dywizyjnym obrońcy nie jest uniemożliwienie mu wyjścia do kontrataku,
lecz uniemożliwienie mu skutecznego jego wykonania. Dlatego, jak dowodzą badania, drugim zadaniem byłoby zatrzymanie kontratakującego zgrupowania
w trakcie rozwijania do uderzenia. Wówczas odwód ten nie będzie w stanie zająć przygotowanych rubieży obronnych, ani też uderzyć na nacierające wojska.
Do realizacji tego zadania należy użyć nie tylko artyleryjskie środki rażenia,
ale także odwody specjalne, taktyczne desanty powietrzne, oddziały wydzielone. Ich działanie może polegać na uprzedzaniu przeciwnika w zajęciu określonych rubieży, blokowaniu trudnych do pokonania rubieży terenowych (ciaśniny, przeprawy przez przeszkody wodne, węzły komunikacyjne, itp.) lub wykonywaniu zaskakujących uderzeń na wrażliwe elementy ugrupowania bojowego przeciwnika (stanowiska dowodzenia, środki walki elektronicznej). Główną trudnością
w podjęciu skutecznej walki z odwodami jest trafne i jednoznaczne rozpoznanie kierunku i zamiarów działań przeciwnika oraz podjęcie przeciwdziałania adekwatnego do wytworzonej sytuacji.

Gdy zatrzymanie kontratakującego przeciwnika na drogach rozwijania
nie powiedzie się, wówczas należy podjąć walkę z przeciwnikiem dwoma sposobami:

  • obronnym;

  • zaczepnym.

Rys. 47. Sposoby zwalczania odwodów przeciwnika przez nacierający
związek taktyczny (schemat ideowy)

Źródło: Opracowanie własne


Ich wybór zależał będzie od konkretnej sytuacji taktycznej, na którą złoży się możliwy do uzyskania stosunek sił, warunki środowiska walki, położenie sąsiadów (lub ich brak) oraz wiele innych czynników niemożliwych do zdefiniowania
bez dowiązania do konkretnej sytuacji operacyjno-taktycznej.

Sposób obronny polega na czasowym przejściu do obrony części sił w celu osłony zagrożonego skrzydła (kierunku). Dążąc do zapewnienia odparcia kontrataku przeciwnika, siły te należy wzmocnić odwodami specjalnymi, pozostającymi w dyspozycji dowódcy związku taktycznego. Ten sposób wydaje się jednak mało efektywny, ponieważ nie zapewnia rozbicia kontratakujących wojsk przeciwnika, lecz tylko pozwala na ich zatrzymanie. Dodatkowo obrońca może wyprowadzić swoje siły z walki, a następnie podjąć próbę kolejnego kontrataku lub obsadzić kolejną linię obrony.

Przeprowadzone badania oraz symulacje z wykorzystaniem programu „Stosunek Sił” wskazują, że jeśli kontratakujące zgrupowanie przeciwnika osiągnie potencjał wzmocnionej brygady, to ryzykowna jest próba jego rozbicia w boju spotkaniowym przy użyciu porównywalnych sił. Może to doprowadzić
do zahamowania tempa i w rezultacie niewykonania postawionego zadania.
Dlatego, bezpieczniejszym sposobem odparcia kontrataku, choć jak wspomniałem nie w pełni efektywnym, jest odparcie kontrataku częścią sił związku taktycznego
z miejsca. Wówczas po zatrzymaniu i związaniu walką kontratakujących sił należy wprowadzić do walki odwód, który spotęguje natarcie poza rejonem walki
z kontratakiem.

Walka z odwodami przeciwnika jest kluczowym problemem dowódcy związku taktycznego w trakcie prowadzenia natarcia. Nie może jednak przesłonić głównego zadania realizowanego przez związek taktyczny.

Analiza ćwiczeń prowadzonych z wojskami 1 DZ139 wskazuje, że natarcie pierwszorzutowych zgrupowań uderzeniowych z chwilą zbliżania do obiektów ataku słabnie. Dowódca nacierającej dywizji, przewidując taką sytuację, zwykle wprowadza do walki odwód w celu spotęgowania lub rozwinięcia natarcia.140
Dodatkowo do działań mogą wejść powietrzne zgrupowania, pozostające dotychczas w odwodzie, lub te, które odtworzyły zdolność do walki (najczęściej będą to grupy desantowo-szturmowe).

Wprowadzenie ich do walki to przedsięwzięcie złożone i trudne o wysokim stopniu ryzyka. Trudno bowiem w etapie planowania walki do końca przewidzieć
jak rozwinie się sytuacja. Dlatego podjęcie decyzji o wprowadzeniu kolejnych sił zawsze wiązać się będzie z szeregiem dodatkowych przedsięwzięć, do których należy zaliczyć:

  • koordynację podejścia i rozwinięcia odwodu do linii wejścia do walki;

  • wprowadzenia w ugrupowanie przeciwnika aeromobilnych elementów ugrupowania bojowego;

  • koordynację wsparcia ogniowego;

  • manewr sił osłony przeciwlotniczej i zabezpieczenia inżynieryjnego.

W wielu wypadkach odwodowe zgrupowanie wchodzić będzie
do walki przez ugrupowanie pierwszorzutowych zgrupowań uderzeniowych, przyczyniając się do zwiększenia zakresu przedsięwzięć organizacyjnych.
Wystąpi wówczas potrzeba wyznaczenia między innymi: linii kontaktu bojowego, dróg podejścia i kierunków działania, ustalenia sygnałów itp. Jak wskazują wnioski
z praktycznej działalności wojsk, wprowadzenie odwodowych i powietrznych zgrupowań będzie jedyną możliwością wyzwolenia ruchu do przodu
i wyzyskania dotychczasowych efektów działań nacierających zgrupowań.

Doświadczenia historyczne wskazują, że po wprowadzeniu do walki odwodu, należy go odtworzyć z sił zdolnych podjąć nowe zadania. Na szczeblu związku taktycznego powinno to być zgrupowanie liczące minimum dwa bataliony.
W przeciwnym wypadku dowódca dywizji utraci możliwość reagowania na sytuacje wymagające jego reakcji.

W tym etapie natarcia należy również dostrzegać potrzebę przenoszenia
w głąb ugrupowania obronnego ognisk walki. Posłużyć temu może tworzenie
i wprowadzanie do walki oddziałów wydzielonych, oddziałów rajdowych czy
w miarę posiadanych sił i środków elementów aeromobilnych.

Wprowadzone przez luki w ugrupowaniu przeciwnika oddziały wydzielone będą dążyły do uchwycenia dogodnych rubieży terenowych lub połączenia się
z działającym w ugrupowaniu przeciwnika taktycznym desantem powietrznym, paraliżując obrońcy swobodę manewru i uniemożliwiając oderwanie się obrońcy od sił nacierających od czoła.
W tym samym czasie część sił dywizji może być jeszcze zaangażowana w likwidację pozostałych na tyłach, okrążonych punktów oporu przeciwnika. Natomiast siły główne dążyć będą do przejścia do pościgu
za wycofującym się obrońcą, uniemożliwiając mu obsadzenie kolejnych punktów oporu, położonych w głębi pozycji obronnych.
141

Etap rozwinięcia powodzenia kończy się z chwilą opanowania przez nacierający związek taktyczny obiektu głównego natarcia, przewidzianego
w zadaniu. Po jego zajęciu nie wolno utracić kontaktu z wycofującym się obrońcą. Często korzystne warunki wskazują na potrzebę dalszego kontynuowania natarcia
w celu wykorzystania powodzenia i całkowitego rozbicia przeciwnika. Niezbędna
w tej sytuacji staje się potrzeba uporządkowania i zmiany ugrupowania
oraz ponowna koordynacja ognia z ruchem, aby nie stworzyć warunków
do zorganizowania obrony na kolejnych rubieżach.

Gdy nacierający po wykonaniu zadania ma przejść do obrony, musi zmienić
i przyjąć nowe ugrupowanie.. W miarę możliwości dokonuje luzowania walczących dotąd oddziałów, a zluzowane wojska przechodzą do odwodu. Wysunięte do przodu siły ubezpieczają pozostałe wojska

Jeżeli natomiast nacierające wojska mają się wycofać pozostawia się część sił na zajmowanej rubieży, które osłaniają główne zgrupowania związku taktycznego.

Postępujące przeobrażenia pola walki nie pozostają bez wpływu na sposoby prowadzenia natarcia przez związki taktyczne. Należy sądzić, że zwiększy się ich gama, będą one również bardziej zróżnicowane w swej treści i formie. Normą staje się bowiem prowadzenie działań w wymiarze powietrzno-lądowym, a efektywność ich uzależniona jest od wysokiego tempa działań i właściwego skoordynowania wszystkich elementów ugrupowania bojowego nacierającego związku taktycznego.

W rozważaniach swych dotychczas pominąłem temat zabezpieczenia logistycznego, jest ono jednym z najważniejszych i najtrudniejszych przedsięwzięć stojących przed organami pododdziałami logistycznymi związku taktycznego.
Bo narzędziem walki jest dziś „technika wojskowa”, środki walki i najlepiej wyszkoleni dowódcy i ludzie, wspaniale opracowane plany bez zaplecza dostarczającego lub uzupełniającego w niezbędne środki walki. Celowo pominięty, ale zauważalny problem wynika z jego rozmiaru i złożoności, gdyż zakres i sposób realizacji zadań zabezpieczenia logistycznego związku taktycznego w natarciu będzie każdorazowo inny, determinowany zmiennymi uwarunkowaniami taktycznymi (operacyjnymi), terenowymi, atmosferycznymi, w których prowadzone będzie natarcie.

Reasumując: ciągłe przeobrażenia i wzrost możliwości środków walki nadaje natarciu nowe znaczenie. Wysoka efektywność walczących wojsk zmusza
do poszukiwania rozwiązań zaskakujących stronę przeciwną. Znaczący wkład
w tym zakresie wnoszą technologie informacyjne i wszechobecna elektronika.

Wyniki badań wskazują, że sposobami zapewniającymi i warunkującymi utrzymanie przewagi i inicjatywy w tym etapie natarcia będą:

  • aktywne i elastycznie zorganizowane i prowadzone rozpoznanie,
    w tym walką;

  • jednoczesne obezwładnienie sił i środków przeciwnika na całej głębokości uderzenia;

  • uderzenia oddziałów wydzielonych i grup desantowo-szturmowych
    na skrzydła i tyły zgrupowania obronnego przeciwnika:

  • izolowanie i obezwładnienie odwodów podchodzących do rejonu włamania;

  • potęgowanie natarcia poprzez wprowadzenie do walki odwodów
    oraz wysadzanie taktycznych desantów powietrznych;

  • niszczenie systemów rozpoznawczo-uderzeniowych oraz systemów wykrywania i naprowadzania lotnictwa, śmigłowców bojowych, środków obrony przeciwlotniczej i przeciwpancernej;

  • zwalczanie środków radioelektronicznych obrońcy zakłócających systemy dowodzenia i naprowadzania pocisków na cel;

  • utrzymanie ciągłego współdziałania oraz elastycznego dowodzenia wojskami.

W celu skutecznego prowadzenia natarcia, utrzymania przewagi, a przede wszystkim aktywności i inicjatywy niezbędna jest informacja.
Dlatego podstawowym jej fundamentem jest utrzymywanie sprawnie funkcjonującego systemu jej pozyskiwania, analizowania i przetwarzania
oraz dystrybucji, przy jednoczesnej osłonie dostępu do informacji o położeniu
i zamiarach własnych.

W tym kontekście ważne jest użycie środków rażenia elektronicznego w celu fizycznego niszczenia (np. za pomocą wiązek promieni laserowych) optoelektronicznych przyrządów (systemów) obserwacyjnych i celowniczych.
Czas konieczny na „przestawienie” przez przeciwnika urządzeń na pracę w innym systemie naprowadzania, może być szczególnie ważny dla atakujących wojsk.

Wynika stąd, że skuteczność działania w tym etapie będzie zależeć
od synchronizacji działań wszystkich elementów ugrupowania bojowego nacierającego. Precyzyjnie zaplanowany i konsekwentnie realizowany scenariusz działania, uzupełniany na bieżąco niezbędnymi korektami wynikającymi
z bieżących potrzeb, stanowić będzie podstawę sukcesu w tym etapie.


        1. FORSOWANIE


Prowadzenie działań zaczepnych na dużą głębokość i w szybkim tempie wiąże się z koniecznością częstego pokonywania przeszkód wodnych. W toku natarcia wojska będą zmuszone pokonywać w ciągu doby średnio 2-3 rzeki
i kanały o szerokości 5 do 50 m, a co drugi dzień walki rzekę o szerokości ponad 50 m. Tak więc pokonywanie przeszkód wodnych należy traktować jako nieodłączną, a zarazem skomplikowaną część działań zaczepnych142. Szerokość przeszkody wodnej wywiera najważniejszy wpływ na organizację forsowania, liczbę użytych środków przeprawowych oraz możliwości wsparcia forsujących oddziałów (pododdziałów) z własnego brzegu. Wraz ze wzrostem szerokości przeszkody wodnej zwiększa się czas przeprawy i liczba środków przeprawowych, a tym samym czas przebywania pod ogniem przeciwnika i w konsekwencji - wielkość strat.

Forsowanie ma miejsce wówczas, kiedy przeciwległy brzeg przeszkody wodnej jest broniony przez przeciwnika143. To szczególny rodzaj natarcia,
które połączone jest z pokonaniem bronionej przez przeciwnika przeszkody wodnej.

Forsowanie przeszkody wodnej może być wykonywane z marszu lub po planowym przygotowaniu. Stąd też wynika podział sposobów forsowania przeszkód:

Forsowanie z marszu (hasty crossing) jest podstawowym sposobem pokonywania przeszkód wodnych przez związek taktyczny (oddział). Forsowanie przeszkody z marszu ma miejsce w toku natarcia, wykonywane jest po krótkotrwałym przygotowaniu, z wykorzystaniem dostępnych środków przeprawowych. Istotą prowadzenia takiego działania jest sforsowanie przeszkody wodnej zanim przeciwnik umocni pozycje obronne na przeciwległym brzegu.

Nacierający forsuje przeszkodę wodną w takim ugrupowaniu, w jakim nacierał, najczęściej na szerokim odcinku. Jego istota polega na rozbiciu sił głównych przeciwnika na podejściach do przeszkody, izolacji odwodów
i niedopuszczeniu do zorganizowanego zajęcia pozycji obronnych za przeszkodą wodną. Podczas forsowania przeszkody wodnej z marszu, aby uprzedzić przeciwnika w podejściu do przeszkody wodnej i zdobyciu mostów, przepraw, dogodnych odcinków do forsowania i przyczółków z pierwszorzutowych oddziałów związku taktycznego wysyła się oddziały wydzielone oraz wysadza desanty taktyczne144.

Forsowanie po planowym przygotowaniu (zawczasu przygotowane – deliberate crossing) wymaga gruntownego rozpoznania, precyzyjnego planowania, szczegółowych przygotowań oraz ciężkiego i specjalistycznego sprzętu inżynieryjnego. Prowadzone jest ono gdy forsowanie z marszu nie powiodło się. Forsowanie po planowym przygotowaniu jest realizowane przez związek taktyczny (oddział) w razie niepowodzenia forsowania z marszu lub
w czasie przechodzenia do natarcia z położenia w bezpośredniej styczności
z przeciwnikiem, broniącym się za przeszkodą wodną. Ten sposób forsowania wymaga często zmiany ugrupowania sił i środków w głąb i wzdłuż linii styczności oraz rozwinięcia systemów walki w pobliżu przeszkody wodnej
w celu ogniowego rażenia przeciwnika na przeciwległym brzegu. W takim przypadku forsowanie wykonuje się na wąskim odcinku przy jednoczesnym wiązaniu sił przeciwnika w całym pasie natarcia. Poprzedza się ogniowym przygotowaniem, w czasie którego (w zależności od terenu i położenia) siły główne zajmują pozycje do ataku (forsowania) lub wychodzą z rejonu wyjściowego
i rozwijają się na wyznaczonych rubieżach (liniach).

Skryte forsowanie przeszkody (covert breatching) wodnej jest szczególnym jego rodzajem jej pokonania. Wykonywane jest przez spieszone wojska na środkach desantowych w połączeniu z przenikaniem podczas ograniczonej widoczności. Podejmowane jest skrycie w celu osiągnięcia zaskoczenia i obniżenia strat145. Połączenie forsowania przeszkody z przedsięwzięciami pozorowania może być sposobem zaskoczenia przeciwnika. Warunki ograniczonej widoczność stwarzają dogodne możliwości do pokonywania przeszkód, uniemożliwiając jednocześnie prowadzenie ognia obserwowanego.

Forsowanie realizowane jest w trzech zasadniczych etapach146:

Szturm przyczółka (assault). Realizowany jest w celu rozbicia i opanowania pozycji przeciwnika po drugiej stronie przeszkody wodnej. Rzut szturmowy ma zadanie opanować czołowe pozycje obronne przeciwnika. Wojska forsujące przeszkodę wodną w rzucie szturmowym, muszą pokonać opór przeciwnika rozmieszczonego w pobliżu przeszkody. Wydzielone jednostki wojsk własnych osłaniające szturm w ramach zajmowanego rejonu obrony odpowiadają
za bezpieczeństwo oraz wszechstronne wsparcie sił szturmowych zarówno podczas forsowania przeszkody jak i walki na przyczółku
147. Wysadzony w tym czasie desant śmigłowcowy bądź też określona działalność pododdziału desantowo-szturmowego może sprawić, że posiadane przez obrońcę odwody zostaną skierowane do likwidacji nowych ognisk walki. Ułatwi to uchwycenie i utrzymanie przyczółków. Podobny cel można też osiągnąć poprzez opanowanie lub blokadę newralgicznych miejsc i utrudnianie manewru w obszarze przeszkody wodnej148.

Opanowanie przyczółka (build-up). Celem działania wojsk jest rozszerzenie zdobytego terenu na przeciwległym brzegu przeszkody wodnej. Wykorzystując samobieżny sprzęt przeprawowy oraz śmigłowce transportowe i lotnictwo wsparcia, nacierające wojska przerzucają kolejne siły wsparcia ogniowego do opanowania przyczółka. Siły na przyczółku składają się z rzutu szturmowego i sił głównych. Siły główne forsujących wojsk prowadzą rozbudowę inżynieryjną przyczółka.

Umocnienie przyczółka (consolidation). Celem tego etapu jest umocnienie się na przyczółku, z którego będzie można kontynuować działania zaczepne. Wojska inżynieryjne prowadzą intensywną rozbudowę inżynieryjną zdobytego terenu, przygotowują rubieże (linie) obronne i drogi manewru. Wyniki przeprowadzonej analizy pozwalają na przyjęcie założenia, że opanowany przyczółek powinien posiadać następujące cechy:

  • teren (jego wielkość i infrastruktura) pozwalający na zorganizowanie obrony (dla odparcia kontrataków przeciwnika);

  • dogodne wyjścia z wody, warunki do manewru i rejony rozmieszczenia elementów ugrupowania bojowego;

  • dogodne rubieże (linie) do wznowienia działań zaczepnych.

Na wybór rodzaju przepraw podczas forsowania istotny wpływ wywiera nie tylko szerokość przeszkody wodnej, lecz również jej głębokość, prędkość prądu, rodzaj brzegów i warunki atmosferyczne w dniu forsowania. Wszystkie te czynniki decydują o stopniu trudności pokonania przeszkody wodnej. Istotny wpływ ma także charakter doliny i urządzeń hydrotechnicznych. Wąska rzeka, położona
w szerokiej i bagnistej dolinie, pozbawiona dostatecznej liczby dojazdów lub posiadająca strome brzegi, urządzenia hydrotechniczne do spiętrzania wody, może poważnie zmniejszyć tempo natarcia.

Wąskie przeszkody wodne oddziały pierwszego rzutu pokonują samodzielnie, z marszu, na wyznaczonych (wybranych) odcinkach forsowania. Ustala je przełożony lub wybiera dowódca w swoim pasie natarcia. W sprzyjających warunkach szerokość odcinka może się pokrywać z szerokością pasa natarcia.

Organizacja forsowania W celu zapewnienia zorganizowanego forsowania przeszkody wodnej wyznacza się: linię wyjściową do forsowania - średnio
w odległości 1-2 km, a podczas zajmowania rejonu wyjściowego do forsowania bezpośrednio przed przeszkodą wodną w odległości 100-300 m od lustra wody; rejony załadowania na środki desantowo-przeprawowe i rejony uszczelniania czołgów w odległości poza zasięgiem broni przeciwpancernej środków naziemnych i ze śmigłowców, średnio 5-6 km od przeszkody wodnej; rejony wyjściowe dla odwodów są wyznaczane w odległościach zapewniających sprawne forsowanie przeszkody wodnej.

Za początek forsowania („godzina „H”) przyjmuje się moment odbicia pododdziałów pierwszego rzutu od własnego brzegu lub linii wyjściowej w pobliżu brzegu w przypadku gdy brzeg położony jest na otwartej przestrzeni obserwowanej przez przeciwnika. Wojska rzutu szturmowego ze składu sił głównych, w miarę podchodzenia do przeszkody wodnej, forsują ją z marszu, atakują przeciwnika
i z chwilą uzyskania powodzenia poszerzają uchwycony przyczółek. Pododdziały wyznaczone do przeprawy pierwszym rejsem załadowuje się na samobieżne środki desantowo-przeprawowe w rejonach zbiórek, z których wychodzą na odcinki forsowania i przeprawiają się na przeciwległy brzeg.

Na odcinku forsowania oddziałów wyznacza się punkty forsowania pododdziałów. W rejonie przeprawy związku taktycznego organizuje się dwa-trzy odcinki forsowania oddziałów149.

Do budowy mostów pontonowych wojska przystępują po zdobyciu przeciwległego brzegu i po wyjściu oddziałów wydzielonych (szturmowych) na odległość zapewniającą bezpieczeństwo budowy. Zdobyty przyczółek powinien zajmować obszar, z którego przeciwnik nie może oddziaływać na lustro wody ogniem środków strzelających na wprost.

Związek taktyczny podczas forsowania przeszkody wodnej z marszu otrzymuje pas natarcia oraz cel pośredni i końcowy.

Obiektem pośrednim związku taktycznego są pozycje obrony (1-2) pierwszorzutowych oddziałów przeciwnika w pasie natarcia i opanowanie terenu na głębokość rozmieszczenia ich odwodów. Obiekt końcowy stanowić może newralgiczny teren na głębokości tyłów broniącego się związku taktycznego przeciwnika lub rubież dogodna do kontynuowania natarcia w dniu następnym.

W wypadku forsowania po planowym przygotowaniu lub szerokich przeszkód wodnych związek taktyczny może otrzymać trzy obiekty natarcia.
Zazwyczaj w takiej sytuacji cel końcowy będzie rozmieszczony bliżej linii kontaktu bojowego, a obiekty pośrednie mogą się pokrywać z obiektami końcowymi oddziałów.

Oddziały pierwszego rzutu podczas forsowania przeszkód wodnych
z marszu otrzymują dwa obiekty oraz kierunek dalszego natarcia. Obiekt pośredni stanowi teren przyczółka na przeciwległym brzegu, rozmieszczony na głębokości pierwszej pozycji obrony przeciwnika. Obiekt końcowy stanowi rejon tyłowy brygady przeciwnika. Kierunek dalszego natarcia wyznacza się na głębokość rozmieszczenia celu końcowego związku taktycznego.

W wypadku forsowania po planowym przygotowaniu lub szerokich przeszkód wodnych oddziałom pierwszego rzutu wyznacza się dwa obiekty.
W takiej sytuacji zadania są płytsze, niejednokrotnie mogą się pokrywać
z obiektami końcowymi pododdziałów.

Oddziałom w odwodzie określa się jeden obiekt i kierunek dalszego natarcia.

Na odcinku forsowania organizuje się przeprawy. Rejon przeprawy jest to pas przeszkody wodnej z przylegającym do niej terenem na brzegu wyjściowym
i przeciwległym, odpowiednio przystosowanym do przeprawy wojsk na kilku najbardziej dogodnych odcinkach, w których urządza się główne i zapasowe przeprawy desantowe, promowe, mostowe, a w dogodnych warunkach - przeprawy czołgów pod wodą. Dla zwiększenia żywotności przepraw urządza się przeprawy pozorne. Niezależnie od liczby przepraw głównych zawsze przygotowuje się przeprawy zapasowe.

Przeprawy desantowe są przeznaczone do przeprawiania pododdziałów
i oddziałów zmechanizowanych i artylerii na pływających transporterach opancerzonych, samobieżnych środkach przeprawowych.

Przeprawy promowe organizuje się do przeprawiania sprzętu gąsienicowego i kołowego. Do urządzenia przeprawy promowej wykorzystuje się samobieżne promy gąsienicowe, promy mostowo-przewozowe z etatowego parku pontonowego i z miejscowych środków przeprawowych (barki, promy miejscowe itp.). Przeprawy promowe urządza się z zasady na pododdziałowych i oddziałowych odcinkach forsowania o pojemności 1-2 plutonów czołgów lub 1-2 baterii artylerii.

Przeprawy mostowe zapewniają ciągłość ruchu i mają największą przepustowość. Na przeprawach tych buduje się mosty pływające (z parków pontonowych, miejscowych środków pływających np. barek), mosty kombinowane - składające się z estakad i części pływającej, mosty niskowodne
i podwodne - z drewnianych lub metalowych konstrukcji na podporach stałych. Przepustowość przepraw mostowych zależy od typu mostu, dopuszczalnej prędkości ruchu po nim i odległości między pojazdami oraz stanu dojazdów
i wynosi 300-400, a przy ruchu ciągłym powyżej 500 pojazdów w ciągu godziny.

Przeprawa czołgów pod wodą może być z załogami lub bez załóg (przeciąganie). Czołgi do przeprawy pod wodą z załogami wyposaża się
w specjalny sprzęt umożliwiający załogom przebywanie pod wodą. Przeprawiające się po dnie czołgi mogą holować działa artyleryjskie, moździerze i samochody
z odpowiednim obciążeniem. Do przeprawy czołgów pod wodą najodpowiedniejsze są odcinki przeszkody wodnej z dogodnymi i ukrytymi drogami, łagodnymi brzegami oraz z dnem z twardego lub piaszczystego gruntu. Do przeprawy czołgów pod wodą wraz z załogami głębokość przeszkody wodnej nie może przekraczać
5 m, prędkość prądu nie może być większa niż 1,5 m/s, kąt nachylenia brzegu
w miejscu wyjazdu 150, kąt nachylenia dna w kierunku jazdy do 150
oraz wzniesienia do 100. Na przeprawach czołgów pod wodą wyznacza się
i urządza 1-2 trasy na pododdział czołgów. Przyjmuje się, że szerokość trasy 20 m przy przeszkodach o szerokości do 100 m, powiększa się o każde 20 m przy szerokości przeszkody wodnej o 100 m większej. Granicą górną szerokości przeszkody wodnej przy przeprawie czołgów pod wodą z załogami jest 1000 m. Natomiast bezzałogową przeprawę czołgów pod wodą organizuje się na przeszkodach wodnych o głębokości powyżej 5 m, podczas spływu kry oraz wówczas, gdy załogi czołgów nie są przeszkolone w zakresie przeprawy czołgów pod wodą. Istotą bezzałogowej przeprawy czołgów pod wodą jest ich przeciąganie za pomocą zestawów holowniczych i ciągników na przeciwległy brzeg. Przy tym sposobie załogi czołgów przeprawia się na środkach pływających (desantowych).

Przeprawa w bród może być urządzana jedynie przez płytkie odcinki przeszkody wodnej, pozwalające pokonywać ją bez zastosowania środków przeprawowych. Urządzenie przeprawy polega na jej rozpoznaniu, rozminowaniu
i oznakowaniu granic brodu. Dno brodu o słabym gruncie wzmacnia się narzutem kamiennym i innymi materiałami.

Przeprawa po lodzie może być urządzona dla wszystkich rodzajów wojsk. Nośność pokrywy lodowej zależy od jej grubości i stanu, charakteru przeszkody wodnej, zasolenia wody oraz temperatury powietrza. Przy dostatecznej grubości lodu oddziały (pododdziały) przeprawiają się na własnych środkach transportowych po wybranych i oznaczonych trasach. W razie niedostatecznej grubości lodu można go odpowiednio wzmocnić.

Przeprawy zapasowe organizuje się niezależnie od przepraw głównych. Mogą być one uruchomione niezależnie (mechanicznie) w razie uniemożliwienia przez przeciwnika wykorzystania przepraw głównych. Za zorganizowanie przepraw zapasowych odpowiada dowódca organizujący forsowanie.

Przeprawy demonstracyjne to przeprawy wydzielonych sił na wybranych kierunkach, organizowane w ramach maskowania operacyjnego i funkcjonujące równolegle z przeprawami zasadniczymi. Mają one na celu odwrócenie uwagi przeciwnika od przepraw głównych, organizowanych na kierunku głównego natarcia.

Przeprawa pozorna to przeprawa organizowana w ramach maskowania operacyjnego. Ma ona na celu pozorowanie przeprawy rzeczywistej, organizowanej w innym miejscu. Pozorną przeprawę desantową urządzają pododdziały pontonowe w strefach swojej odpowiedzialności z etatowych mostów pozornych lub pododdziały maskowania szczebla operacyjnego z wykorzystaniem odbijaczy kątowych i środków podręcznych. Do pozorowania ruchu wojsk na przeprawie pozornej wyznacza się pododdziały w sile 1/3 rzeczywistego składu bojowego.

Pokonanie przeszkody wodnej ma miejsce wówczas kiedy jej przeciwległy brzeg nie jest opanowany przez przeciwnika, a znajdują się na nim wojska własne. Sytuacja ta zachodzi najczęściej w wyniku pomyślnego forsowania i uchwycenia przyczółka.


      1. DZIAŁANIA OPÓŹNIAJĄCE

        1. ZAŁOŻENIA OGÓLNE


Zgodnie z klasyfikacją działań taktycznych zawartą w narodowym regulaminie, działania opóźniające są jednym z podstawowych rodzajów walki stanowiący często fazę przed przejściem do innych działań.150 Stanowisko takie znaleźć można również w regulaminach innych armii NATO, gdzie działania opóźniające zaliczane są do podstawowych rodzajów walki.151 Wojskowi teoretycy państw Sojuszu nie podejmują szerszej dyskusji nad zasadnością tej klasyfikacji. Natomiast część naszych teoretyków wojskowych lansuje pogląd, że działania opóźniające, powinny być podporządkowane obronie. Ich zdaniem działania opóźniające mogą być etapem obrony, zarówno pozycyjnej, jak i manewrowej.
W obronie pozycyjnej działania opóźniające mogą być prowadzone w pasie sił przesłaniania, a także jako działania wymuszone w sytuacji wyczerpania możliwości kontynuowania walki na zajmowanych rubieżach obronnych.
152
W obronie manewrowej działania opóźniające są jej pierwszym etapem. Ogólny mechanizm prowadzenia działań opóźniających w obronie pozycyjnej
i manewrowej jest podobny. Wojska w zależności od konkretnej sytuacji taktycznej bronią się, wycofują lub kontratakują.
153

Działania opóźniające obejmują „szereg kolejnych starć o charakterze obronnym i zaczepnym, szeroko stosowany manewr i działania osłabiające potencjał przeciwnika”.

Istotą działań opóźniających jest unikanie przewlekłych walk, przez stawianie nacierającym oporu na kolejnych pozycjach opóźniania, nie dopuszczając do rozstrzygających starć.

Cele prowadzenia działań opóźniających, w interpretacji regulaminów wszystkich armii państw NATO są podobne. Przy czym cel główny najczęściej nie jest definiowany, natomiast cele szczegółowe stanowią w każdym przypadku zbiory szerokie. Nasz regulamin zawiera następujące cele szczegółowe działań opóźniających:

  • zyskanie czasu na przygotowanie kolejnych działań;

  • opóźnienie manewru przeciwnika przez zadawanie mu strat zmniejszających jego potencjał bojowy;

  • przejęcie inicjatywy przez celowe wprowadzenie przeciwnika w obszar, w którym jest on bardziej podatny na wykonanie ataku lub kontrataku;

  • uniknięcie walki w niesprzyjających warunkach i zabezpieczanie tym samym wojsk własnych przed atakiem;

  • określenie głównego kierunku natarcia przeciwnika.

  • wyprowadzenie wojsk w sytuacji zagrożenia zniszczeniem przez przeważające siły przeciwnika..154

W działaniach opóźniających następuje stopniowe, zamierzone oddawanie terenu („odstępowanie w walce”). Dlatego też główny cel działań opóźniających nie może być rozpatrywany i określany w wymiarze przestrzennym. Również rozbicie przeciwnika nie jest celem głównym działań opóźniających. Zatem cel główny działań opóźniających powinien być odnoszony do wymiaru czasowego. Celem głównym działań opóźniających jest więc odsunięcie w czasie dotarcie przeciwnika do określonego rejonu (rubieży), a po przez to„zyskanie czasu” na zorganizowanie innych działań. Rejon ten (lub rubież) określa głębokość prowadzenia działań opóźniających. Parametr ten przy uwzględnieniu innych czynników (przede wszystkim możliwości bojowych wojsk własnych i przeciwnika oraz terenu) pozwala skalkulować czas prowadzenia działań opóźniających

Czas ten, powinien między innymi umożliwić:

  • zorganizowanie lub odtworzenie obrony,

  • zorganizowanie sił zdolnych do rozbicia przeciwnika w rejonie działań opóźniających,

  • osłonę wycofania (lub skrzydeł) wojsk własnych,

  • zabezpieczenie mobilizacyjnego i operacyjnego rozwinięcia.

Działania opóźniające mają swoją specyfikę. Do cech charakterystycznych działań opóźniających można zaliczyć:

  • unikanie rozstrzygających starć;

  • organizowanie pozycji i rubieży opóźniania;

  • tworzenia oporu na określony czas;

  • wykonywanie kontrataków na ogół mniejszymi siłami, głównie w celu oderwania się wojsk własnych od przeciwnika i odejście na kolejną pozycję opóźniania;

  • rozmieszczenie większości sił i środków ogniowych na przednim skraju poszczególnych pozycji opóźniania;

  • wyznaczenie, w większości przypadków, szerszych pasów działania dla oddziałów (pododdziałów) prowadzących opóźnianie.

Działania opóźniające mogą być zamierzone lub też wymuszone.
W pierwszym przypadku działania opóźniające są wcześniej zaplanowane i mają głównie na celu osłabienie i wciągnięcie głównego zgrupowania uderzeniowego przeciwnika w obszar kanalizujący jego ruch i ograniczający manewr. Po zmniejszeniu dysproporcji sił i uzyskaniu czasu na konieczne przegrupowanie wojsk własnych, celem tego rodzaju działań jest ostateczne załamanie natarcia przeciwnika, rozbicie jego sił w wyniku zdecydowanego zwrotu zaczepnego
lub stworzeniu oporu na rubieży położonej w głębi. Uważa się, że tego typu działania opóźniające prowadzone będą w ramach obrony manewrowej lub w pasie sił przesłaniania w obronie pozycyjnej.

Wymuszone działania opóźniające będą konsekwencją znalezienia się
w niekorzystnej sytuacji. Do sytuacji takiej może dojść w wyniku:

  • wyczerpania możliwości kontynuowania walki na zajmowanych rubieżach obronnych,

  • znalezienia się w okrążeniu,

  • podczas wychodzenia z okrążenia.

Cechą charakterystyczną jest organizowanie działań w warunkach bezpośredniej styczności z przeciwnikiem, w walce.

Działania opóźniające są skuteczne jeśli w czasie ich prowadzenia uwzględniane są określone zasady oraz istotne czynniki pola walki. Szczególnie ważne są następujące zasady i czynniki:155

  • rozpoznanie,

  • połączenie manewru i siły ognia,

  • teren,

  • czas,

  • przestrzeń,

  • aktywność i różnorodność oddziaływania na przeciwnika,

  • podtrzymywanie swobody działania,

  • walka elektroniczna,

  • ochrona i obrona,

  • pozorowanie.

Przede wszystkim manewr, ogień, teren, czas i przestrzeń 156 są elementami, które mają największy wpływ na metodę i sposób prowadzenia działań opóźniających.

Manewr i ogień wojsk prowadzących działania opóźniające stanowi o ich sile opóźniania a także wpływa na ich żywotność na polu walki.


        1. PROWADZENIE DZIAŁAŃ


Działania opóźniające są prowadzone w wyznaczonych pasch lub na kierunkach. W ramach pasa opóźniania oddziały (pododdziały) mogą mieć przydzielone kierunki (rejony) opóźniania. Na kierunkach i w rejonach opóźniania wyznacza się pozycje opóźniania (przednią, pośrednie, końcową). Przydzielony pas (rejon) musi posiadać wystarczającą głębokość, umożliwiającą prowadzenie działań opóźniających na kilku pozycjach opóźniania.

Zasadniczym elementem struktury działań opóźniających jest pozycja opóźniania. Przyjmuje się, że pozycje opóźniania stanowią batalionowe lub
w niektórych sytuacjach kompanijne rejony opóźniania rozmieszczone nieregularnie w terenie na prawdopodobnych kierunkach działań przeciwnika.
157

Najbardziej predysponowanym pododdziałem do walki na pozycji opóźniania jest batalion zmechanizowany (czołgów). Zarówno batalion zmechanizowany
jak i batalion czołgów dysponują organicznymi możliwościami bojowymi,
158 pozwalającymi im na wykonanie wszystkich podstawowych zadań taktycznych. Natomiast małe możliwości bojowe (przede wszystkim ogniowe
i manewrowe) batalionu zmotoryzowanego powodują, że jego użycie do działań opóźniających jest niecelowe.

Bataliony zmechanizowany i czołgów mogą zniszczyć w obronie porównywalne siły przeciwnika. Również podobna jest ich zdolność do wykonania marszów po drogach i na przełaj. Jednak biorąc pod uwagę konieczność pokonywania na polu walki przeszkód wodnych w warunkach zniszczenia istniejących przepraw, zdecydowanie mniejsze w tej sytuacji możliwości manewrowe posiada batalion czołgów. Podstawowy sprzęt bojowy (czołgi) wymaga urządzania praco i czasochłonnych przepraw. Zatem najbardziej predysponowanymi do prowadzenia działań opóźniających (w których stałym elementem jest manewr) są bataliony zmechanizowane.

Szczególnie skuteczne w działaniach opóźniających będą wojska aeromobilne. Ich możliwości działań rajdowych, szybkich manewrów oraz duża siła ognia powodują, że będą to wojska bardzo przydatne w takich działaniach.

Wojska prowadzące działania opóźniające powinny efektywnie wykorzystywać teren, przez co zmuszają przeciwnika do wyczerpujących działań
w celu jego opanowania”. Umiejętne wykorzystanie terenu oraz jego dostosowanie do charakteru taktyki natarcia przeciwnika, zdecydowanie wpływa na skuteczność opóźniania. Od warunków terenowych w pasie (na kierunku) działań opóźniających uzależnione jest rozmieszczenie pozycji opóźniania, ich liczba oraz odległości między nimi. Pozycje opóźniania powinny być organizowane na naturalnych przeszkodach terenowych, kanalizujących ruch, takich jak: przeszkody wodne, miejscowości, kompleksy leśne, teren lesisto-jeziorny, wzgórza. Najdogodniejsze do obrony są pozycje na których teren po stronie przeciwnika jest otwarty, natomiast po stronie własnej zakryty i w miarę dominujący.

W każdej sytuacji istnieje konieczność uzupełniania pozycji opóźniania samodzielnymi punktami oporu, zasadzkami, licznymi zaporami inżynieryjnymi. Powinny być rozmieszczone w różnych miejscach , w sposób nieregularny w celu zapewnienia ciągłości oddziaływania na przeciwnika.

Przeszkody terenowe spełnią swoje zadanie(utrudnią lub zatrzymają ruch przeciwnika) tylko wtedy, gdy zostaną umiejętnie połączone i wkomponowane
w system działań opóźniających. O jakości tego połączenia świadczyć będzie skuteczność działań wojsk (sprawność systemu ognia). Ważne jest także umiejętne „połączenie” terenu z zaporami inżynieryjnymi, szczególnie minowymi.

Właściwe wykorzystanie naturalnych przeszkód terenowych, stref (rejonów) zniszczeń i pożarów, obszarów zatopień, wpłynie na ograniczenie ruchu nacierającego lub go korzystnie ukierunkuje. „Takie warunki utrudniają przemieszczanie sił i środków z jednego kierunku na drugi oraz rozcinają lub zmuszają do „zagęszczenia” ugrupowania bojowego.159

Stan i możliwości wojsk własnych oraz teren determinuje ugrupowanie bojowe, które powinno zapewnić przede wszystkim:

  • zadanie przeciwnikowi maksymalnych strat przy jak najmniejszych stratach własnych;

  • powstrzymywanie i dezorganizowanie natarcia przeciwnika podczas obrony kolejnych pozycji opóźniania;

  • możliwość manewru (koncentrowanie wysiłku, a także uchylanie się spod uderzeń).

Ugrupowanie bojowe do działań opóźniających będzie podobne jak w czasie prowadzenia obrony pozycyjnej. Wojska mogą być ugrupowane w jeden rzut
z odwodem, lub w dwa rzuty.

Odległość między pozycjami opóźniania powinna zapewnić swobodę manewru, efektywne rażenie nacierającego przeciwnika oraz wprowadzenie go
w rejon lub na kierunek dogodny dla broniących się wojsk. Odległość ta powinna także umożliwić zajęcie kolejnej pozycji, a siłom ubezpieczających ten manewr zatrzymanie na ten czas nacierających sił przeciwnika oraz zapewnić osłonę ogniową wycofującym się pododdziałom. Liczbowe określenie odległości między rubieżami opóźniania nie jest możliwe.

Rozmieszczenie kolejnych pozycji opóźniania powinno stwarzać warunki wyjścia poza zasięg ognia podstawowej masy artylerii przeciwnika w odniesieniu do zgrupowań batalionowych oraz poza zasięg ognia moździerzy oraz środków przeciwpancernych w przypadku zgrupowania kompanijnego.

Zatem odległość pomiędzy pozycjami opóźniania powinna umożliwić zorganizowanie oporu na każdej pozycji oraz manewr między nimi.

Działania opóźniające we wszystkich armiach sojuszu przewiduje się prowadzić podobnie. Wojska w zależności od konkretnej sytuacji taktycznej bronią się, wycofują lub kontratakują. W tym złożonym działaniu stałymi, powtarzającymi się cyklicznie etapami są obrona i wycofanie. Elementy danego szczebla, prowadzące działania opóźniające mogą kilkakrotnie bronić się na wybranych pozycjach dążąc do zwolnienia tempa natarcia przeciwnika i zadania mu maksymalnych strat.

Z istoty działań opóźniających wynika, że nadrzędnym w stosunku
do pozostałych czynników walki jest opór. Poprzez opór wojsk na kolejnych pozycjach opóźniania realizowane są cele działań opóźniających. Żeby jednak mogło dojść do obrony na kolejnej pozycji, trzeba wcześniej, wykonując sprawny
i szybki manewr przemieścić wojska na tę rubież. Zatem cykl działań opóźniających danego szczebla organizacyjnego składa się z: obrony i wycofania. W okresach tych poszczególne czynniki pola walki występują z różną intensywnością. W pierwszym okresie przede wszystkim dominuje opór,
a w drugim manewr. Cykl działań opóźniających dla danego szczebla organizacyjnego
może się powtórzyć jeszcze jedno – dwukrotnie. Za każdym razem siła oporu słabnie, natomiast manewr powinien być coraz sprawniejszy .

Przebieg działań opóźniających w pierwszym okresie nie odbiega
od typowych działań obronnych. Podchodzącego przeciwnika zwalcza się na dalekich podejściach (zależy to od możliwości ogniowych). Głównym zadaniem
w tym okresie działań opóźniających jest powstrzymanie natarcia i niedopuszczenie do pokonania z marszu przedniej pozycji. Opór stawiany na pierwszej pozycji powinien być na tyle silny żeby zmusić nie tylko awangardy przeciwnika do zatrzymania ale również jego siły główne do rozwinięcia się. Musi to być obrona trwała w wyniku której zadawane są przeciwnikowi znaczne straty a także zostaje on na dłuższy czas związany walką. Istotnym elementem składowym siły oporu na tej pozycji jest rozbudowa inżynieryjna zwiększająca skuteczność działań wojsk własnych (ogniowe, elektroniczne, minerskie) a także osłabiająca przeciwnika .

Pomimo oparcia działań opóźniających na oporze i manewrze to jednak
i uderzenie w formie zwrotu zaczepnego ma w nich swoje znaczące miejsce. Potrzeba wykonywania kontrataków w działaniach opóźniających dostrzegana jest przez wszystkich teoretyków wojskowych państw NATO. Podkreśla się jednak konieczność bardzo dobrego zaplanowania i przygotowania tego działania. „Ataki powinny być podejmowane kiedy tylko straty lub zniszczenia po stronie przeciwnika mogą mieć wpływ na opóźnianie jego wojsk.” Uważa się, że do wykonywania kontrataków powinny być używane przede wszystkim odwody. Kontrataki będą miały ograniczone cele, np. zamykanie luk, zapewnienie wyjścia
z walki silnie zaangażowanym wojskom itd.

Przełamanie oporu na pierwszej pozycji nie powinno oznaczać radykalnego zwiększenia tempa natarcia przeciwnika. Pomimo, że zasadnicze siły zakończywszy ten okres działań opóźniających, przechodzą do okresu kolejnego – wycofania
i wykonują manewr na kolejną pozycję opóźniania położoną w głębi, to przeciwnik w dalszym ciągu powinien być powstrzymywany. Powstrzymywanie to ma formę zasadzek, działań nieregularnych, napadów ogniowych, uderzeń śmigłowców bojowych, działań desantowo-szturmowych, zapór, pułapek minerskich. Ten okres działań opóźniających mimo, że nie związany bezpośrednio z walką, jest okresem bardzo trudnym w realizacji.

Powietrzno-lądowy charakter natarcia przeciwnika sprawia, że wojska prowadzące działania opóźniające powinny być przygotowane do walki
z desantami powietrznymi przeciwnika. Najczęściej realną formą walki z desantem przeciwnika będzie tylko jego blokowanie.

Pododdziały które wyjdą z walki, w „zależności od przyjętej metody prowadzenia działań opóźniających (przemiennej ciągłej lub mieszanej), przechodzą do odwodu, organizując kolejną pozycję opóźniania lub wyczekują na realizację zadań wynikłych w toku działań bojowych,

Manewr w celu zmiany pozycji opóźniania jest działaniem realizowanym
w złożonych warunkach pola walki, w określonym czasie i przestrzeni.

Dynamiczny charakter sytuacji taktycznej, w której manewr się odbywa powoduje, że działanie to podlega oddziaływaniu różnorodnych czynników pola walki. Należą do nich między innymi:

  • oddziaływanie przeciwnika;

  • teren (przede wszystkim drogi, gleby, wody, pokrycie);

  • stan pogody, pora roku i doby;

  • struktura systemu pozycji opóźniania (odległości między pozycjami opóźniania);

  • możliwości manewrowe wojsk;

  • czas wykonywania manewru;

  • sposób zorganizowania;

  • sposób zabezpieczenia i wykonania manewru;

  • wyszkolenie wojsk wykonujących manewr.

Wykonanie manewru wycofania się wojsk na kolejną pozycję opóźniania jest działaniem trudnym, które trzeba zrealizować bez względu na warunki atmosferyczne i porę doby. Ponadto szerokie możliwości przeciwdziałania przeciwnika przemawiają za tym, aby manewr w celu zmiany pozycji opóźniania był wykonywany w sposób skryty, po wcześniej rozpoznanych drogach i na przełaj, umiejętnie wykorzystujący naturalne właściwości terenu (zasłony, ukrycia), a także w miarę możliwości maskujący swoje działanie (np. dymami).

Istotnym warunkiem powodzenia manewru jest utrzymanie go w tajemnicy przed przeciwnikiem, przynajmniej w jego pierwszym okresie (etapie), tzn. opuszczania przez pododdziały punktów oporu i wychodzenia na drogi marszu do nowej pozycji opóźniania.

Warunki skrytego, w tajemnicy dla przeciwnika rozpoczęcia manewru stwarza noc. Ale manewr w celu zmiany pozycji opóźniania często będzie musiał być realizowany w dzień. Dlatego też manewr musi być przeprowadzony szybko, umiejętnie wykorzystując naturalne i sztuczne właściwości terenu oraz warunki tworzone przez siły zabezpieczające to działanie.

Manewr w celu zmiany pozycji opóźniania jest wykonywany w warunkach ogniowo-elektronicznego wsparcia oraz zabezpieczenia bojowego. W dotychczas bronionych rejonach pozostają wydzielone niewielkie pododdziały z ograniczoną liczbą środków ogniowych. Wzmożoną aktywnością zabezpieczają wyjście z walki sił głównych, a jeśli są możliwości, to również zabezpieczają zorganizowanie kolejnej pozycji opóźniania.

Manewr wykonywany w celu zmiany pozycji opóźniania w dużym stopniu będzie zależał od stanu dróg pomiędzy pozycjami. Dlatego przygotowanie, utrzymanie i torowanie dróg oraz urządzanie i utrzymywanie przepraw w tym obszarze stanowi ważne zadanie zabezpieczenia inżynieryjnego. Drogi te powinny m.in. zapewniać swobodę ruchu wojsk własnych pomiędzy pozycjami opóźniania, sprawne ich zajmowanie i opuszczanie.

Kolejnym ważnym dla wykonania manewru wycofania się wojsk, zadaniem realizowanym przez wojska inżynieryjne jest urządzanie i utrzymanie przepraw przez przeszkody wodne. Podczas manewru w celu zmiany pozycji opóźniania będą utrzymywane przede wszystkim przeprawy: po nie zniszczonych mostach stałych, w bród, desantowe, promowe, po mostach towarzyszących i pontonowych.

Skutecznym zakończeniem manewru na kolejną pozycję opóźniania jest wejście wojsk w nowe rejony obrony. Moment ten jest jednocześnie początkiem kolejnego etapu działań opóźniających, czyli obrony na następnej pozycji opóźniania. Z chwilą gdy czołowe oddziały przeciwnika znajda się w zasięgu ognia kolejnej pozycji opóźniania, przejmuje ona na siebie główny ciężar walki, nie dopuszczając do pokonania z marszu bronionych przez siebie rejonów.


      1. ETAPY POŚREDNIE W DZIAŁANIACH

        1. ZAŁOŻENIA OGÓLNE


W działaniach taktycznych, niezależnie od podziału formalnego, priorytetową rolę odgrywają obrona, natarcie i działania opóźniające. Są to działania podstawowe, warunkujące ostateczne powodzenie w walce. Obok działań podstawowych istnieją innego rodzaju działania, które również mają określoną funkcje w teorii Taktyki, wypełniając luki pomiędzy działaniami podstawowymi oraz je uzupełniając.

Do tego rodzaju przedsięwzięć należą etapy pośrednie, które mogą być traktowane jako działania uzupełniające, łączące poszczególne etapy działań podstawowych. Są to działania przejściowe, które zapewniają elastyczność
i płynność walki na lądzie i pozwalają utrzymać je we właściwym tempie działań.

W tym kontekście, etapy pośrednie są to zorganizowane, autonomiczne, przejściowe działania uzupełniające, które łączą podstawowe rodzaje działań, zapewniają elastyczność i płynność walki na lądzie oraz pozwalają utrzymać je we właściwym tempie.

Etapami pośrednimi podczas prowadzenia działań taktycznych są:

  • marsz zbliżania;

  • bój spotkaniowy;

  • działania na połączenie;

  • wycofanie;

  • luzowanie wojsk.

Celem etapów pośrednich jest zapewnienie ciągłości, działań poprzez łączenie kolejnych faz prowadzenia walki działaniami prowadzącymi do ponownego kontaktu z przeciwnikiem, uniknięcie decydującego starcia z nim oraz stworzenia warunków do osiągnięcia celu walki.

Istotą etapów pośrednich jest łączenie kolejnych części (etapów) walki,
aby poprzez działania rozstrzygające mogło być osiągnięte zwycięstwo
w prowadzeniu walki na każdym szczeblu organizacyjnym.

Etapy pośrednie nie są nową kategorią działań, która pojawiła się w ostatnich latach. Ich prekursorem był Liddell-Hart, który w swojej pracy sprecyzował termin „działania pośrednie”, które jednak miały nieco odmienne znaczenie i były utożsamiane z „wszelkiego rodzaju skrytymi zabiegami wojennymi, poczynając od różnych form manewru, poprzez nieoczekiwany dla przeciwnika wybór kierunku głównego uderzenia (wysiłku), uzyskanie zaskoczenia w wyborze czasu i miejsca uderzenia, nagłe zastosowanie nieznanych środków i sposobów walki, a kończąc na szerokim stosowaniu dezinformacji i maskowania rzeczywistych działań celem wprowadzenia przeciwnika w błąd”160.

Filozofia Liddell-Harta ujmuje działania pośrednie na płaszczyźnie szeroko rozumianej inicjatywy, zdolności do wypracowania takiej sytuacji w czasie walki, aby przeciwnika sprowokować do określonego działania oraz aby zdobyć przewagę niematerialną, lub lokalną. Miały one bowiem służyć przejęciu bądź utrzymaniu inicjatywy na polu walki. Stąd też różnica w nazwie, gdyż w tym ujęciu podmiot „działania” jest bardziej adekwatny i oddaje on w sposób precyzyjny ich istotę polegającą na stworzeniu sprzyjających warunków do rozstrzygnięć przez oddziaływanie bezpośrednie. Obecnie, takie działania kojarzone są ze stosowaniem różnego rodzaju zabiegów rozumianych jako działania psychologiczne, sabotażowe, pozorne, szeroko rozumiana walka informacyjna oraz inne działania, które skierowane przeciwko słabym punktom ugrupowania przeciwnika spowodują, że nie będzie on zdolny do przeciwstawienia się oddziaływaniu bezpośredniemu 161. Jednocześnie nie należy mylić sposobów uzyskania przewagi niematerialnej
z etapami pośrednimi prowadzącymi do zasadniczych rozstrzygnięć.

Należy zatem zwrócić uwagę, że termin „działania pośrednie” nie jest tożsamy z terminem „etapy pośrednie”, bowiem etapy pośrednie opisywane są w aspekcie tworzenia warunków do decydującego manewru dla osiągnięcia celu
w podstawowych rodzajach działań, skupiając uwagę na formach, w jakich się materializują działania pośrednie na polu walki162.

Jednak, w obu przypadkach podejście do istoty działań pośrednich można uznać za zbliżone – stworzenie jak najbardziej korzystnych warunków do prowadzenia zasadniczych rodzajów działań, uzyskanie przewagi nad przeciwnikiem, wypełnienie luk pomiędzy poszczególnymi etapami walki, co zapewni jej ciągłość.

Wpływ na decyzję o podjęciu określonego działania, ma ocena sytuacji oraz posiadane siły i środki. To one w decydujący sposób warunkują prowadzenie wszelkich działań. Współczesne działania zbrojne charakteryzują się dużą dynamiką i manewrowością. Dlatego dowódca, prowadzący walkę, może
w sprzyjających okolicznościach zdecydować się na niekonwencjonalne rozwiązania, adekwatne z zaistniałą sytuacją. Do tego celu będą wykorzystywane rozwiązania w głównej mierze dążące do zaskoczenia przeciwnika oraz wykorzystania sprzyjających warunków do osiągnięcia zakładanego celu. Przejawiać się to będzie w działaniu mniejszych zgrupowań taktycznych na oddzielnych kierunkach, wzmożonej manewrowości odwodów wprowadzanych
z nieplanowych rubieży do walki, działaniem oddziałów wydzielonych stwarzających warunki do podjęcia walki przez zgrupowania sił głównych, ubezpieczania luk pomiędzy poszczególnymi elementami ugrupowania bojowego, wyboru rejonów kluczowych do rozegrania walki. Wszystkie wymienione aktywne formy prowadzenia walki będą sprzęgnięte etapami łączącymi je w jedną całość niezbędną dla zachowania ciągłość działań, ich trwałości oraz określonej struktury.

Etapy pośrednie łączą kolejne etapy walki. Najbardziej przejrzystym przykładem jest marsz zbliżania, który wykonuje element dążący do nawiązania kontaktu z przeciwnikiem czyli podejścia z głębi do rubieży w celu przeprowadzenia ataku, ale również w celu odblokowywania okrążonych sił, wykonania uderzenia wyprzedzającego (bój spotkaniowy), czy też wycofania sił
z walki i zerwania kontaktu z przeciwnikiem (luzowanie poprzez natarcie).

Z punktu widzenia całości zjawiska, etapy pośrednie mają mniejsze znaczenie niż podstawowe rodzaje walki. Istnieje pewna przewaga (ilościowa i jakościowa) działań podstawowych, które są zasadniczo dominujące w działaniach taktycznych. Natomiast etapy pośrednie są ich uzupełnieniem-łącznikiem, niemniej jednak stanowią integralną część całokształtu zjawisk, działań zachodzących w walce i są fazą przejściową pomiędzy kolejnymi etapami walki.

Warto dodatkowo zaznaczyć, że pomiędzy etapami pośrednimi
a rozstrzygającymi zachodzą określone interakcje, których efekt zawsze powinien przynieść oczekiwany rezultat dla walczących wojsk. Należy jednak mieć świadomość, że nieodłącznym zjawiskiem występującym w walce zbrojnej jest ryzyko, którego stopień powinien być obniżany w każdy możliwy sposób. Dlatego każdorazowo występuje potrzeba jak najbardziej płynnego przejścia z jednego rodzaju działań do kolejnego, co jest możliwe wyłącznie stosując zasadę celowości działania, zgodnie z którą każdy element ugrupowania bojowego działa zgodnie
z wcześniej zaplanowanym sposobem rozegrania walki. Etapy pośrednie w tym aspekcie spełniają zasadniczą rolę.

Miejsce i rola działań pośrednich była od dawna i jest nadal przedmiotem rozważań teorii walki zbrojnej. Jednak zainteresowanie nimi było bardzo zawężone i ograniczało się do wybranych elementów (wycofanie, luzowanie, bój spotkaniowy). Dopiero potrzeby współczesnego pola walki wymusiły konieczność uzupełnienia ich o zagadnienia dotyczące marszu zbliżania i działań na połączenie.

Obecnie nie ma rozbieżności w teorii i praktyce szeroko rozumianych działań pośrednich pomiędzy narodowymi rozwiązaniami a podejściem państw NATO. W dotychczasowym pojęciu różnica polegała jedynie na kompleksowym podejściu do problemu przez specjalistów z NATO, bowiem wyszczególnione w ATP-3.2 elementy działań pośrednich były wtopione w teorię i praktykę rodzajów walki zbrojnej (bój spotkaniowy - forma natarcia), niektóre z nich nie były uwzględniane w teorii sztuki wojennej (marsz zbliżania, działania na połączenie), część występowało jako formy samodzielne (wycofanie, luzowanie).

Powyższe różnice występowały także w innych opracowaniach teoretycznych. Jest to o tyle istotne, że znajduje swoje odzwierciedlenie w dokumentach, które problem walki zbrojnej ujmują w postaci normatywnych ustaleń. Zarówno
w obecnym regulaminie działań wojsk lądowych, jak i w poprzednim „tymczasowym”, problematyka etapów pośrednich została wkomponowana
w jeden rozdział, traktujący te zagadnienia w sposób całościowy.

Poprzednio kwestie przegrupowania wojsk w przewidywaniu wejścia do walki zostały pominięte. Funkcja marszu zbliżania w dotychczasowej literaturze była traktowana albo jako wykonanie klasycznego marszu w dosłownym znaczeniu - przemieszczenie, lub też wykonanie pierwszego etapu natarcia po podejściu z głębi do linii ataku. W tym zagadnieniu został pominięty istotny szczegół, jakim jest kryterium celu marszu, a więc specyfiki jego prowadzenia, gdy się ma zakończyć nawiązaniem bezpośredniego kontaktu ze zgrupowaniami przeciwnika, nie tylko podczas natarcia, ale też zajęcia rejonu obrony, czy też działając jako odwód podczas reakcji na nieprzewidziany rozwój walki.

Problematyka działań na połączenie była traktowana w sposób ogólny. Pomijano procedury odblokowania sił okrążonych (działania na połączenie) przez zgrupowania zewnętrzne, a w szczególności sam proces połączenia. Również działanie w głębi ugrupowania przeciwnika, podczas łączenia się sił głównych
z wysadzonym desantem taktycznym zostało pominięte.

Bój spotkaniowy był traktowany instrumentalnie, tylko i wyłącznie jako forma natarcia. Jego rola, jako komponentu innych rodzajów (form) działań, nie była uwzględniana (np. w obronie). Jest wielce prawdopodobnym, że w trakcie walki, we współczesnym wymiarze, sytuacja będzie ulegała częstym zmianom. Do walki będą wprowadzane odwody, inne pododdziały będą dążyć do wyjścia na rubieże ogniowe, niebagatelną rolę odgrywał będzie taktyczny desant wysadzany zarówno w obronie jak i w natarciu. Wydaje się, że w takich warunkach do boju spotkaniowego może dochodzić często, przy jednoczesnym wykorzystaniu zasady zaskoczenia w różnorakich sytuacjach na polu walki. Zatem pomijanie tego typu działań oraz klasyfikacja ich jako tylko i wyłącznie formy natarcia nie zawsze
w pełni oddaje istotę problemu, gdyż pomija wyselekcjonowane, ale istotne aspekty współczesnego pola walki.

Spośród wyszczególnionych w dokumentach normatywnych NATO elementów działań pośrednich, tylko wycofanie i luzowanie były rozpatrywane jako oddzielne problemy.

Potrzeba ujednolicenia procedur, z jednoczesną odpowiedzią na zapotrzebowanie współczesnych działań bojowych, spowodowała stworzenie wspólnej systematyki, która wzbogaca, uporządkowuje, a przede wszystkim stwarza warunki kreatywnego interpretowania zjawisk współczesnego pola walki.

Etapy pośrednie w kontekście osiągania celów walki.

Natarcie

Etapy pośrednie w aspekcie podstawowych rodzajów działań taktycznych należy rozumieć poprzez pryzmat osiągania zamierzonych celów. W natarciu, które w sposób praktyczny przyczynia się do ostatecznego pokonania przeciwnika, etapy pośrednie będą przede wszystkim środkiem doprowadzającym do skutecznego wejścia do walki, z wykorzystaniem dogodnej rubieży terenowej,
po zorganizowanym przemieszczeniu się w formie marszu zbliżania, bowiem zasadniczym celem natarcia jest pokonanie przeciwnika i opanowanie zajmowanego przez niego terenu.

Stosownie do założeń marszu zbliżania, nawiązanie oraz utrzymanie kontaktu z przeciwnikiem w celu pobicia lub pozbawienia go woli walki, będzie priorytetem dowódcy. Wybór miejsca, w którym nawiąże on kontakt z przeciwnikiem decydować może o przebiegu starcia, a tym samym o rezultatach zasadniczego rodzaju działań, jakim jest natarcie. Kontakt ten może mieć zakres rzeczywistej walki z przeciwnikiem bądź tylko obserwowania jego poczynań. Może również zapewnić dowódcy informacje dotyczące lokalizacji elementów ugrupowania przeciwnika, jego możliwości oraz wykonywanych przez niego manewrów.
Te informacje stanowią fundament budowania przewagi nad przeciwnikiem i osiągania rzeczywistych celów natarcia.

Jednocześnie należy zauważyć, iż nie tylko marsz zbliżania będzie przyczyniał się do osiągnięcia celu w natarciu. Analizując cele szczegółowe natarcia można zaobserwować, że istotne znaczenie w ich osiąganiu odgrywać będą działania na połączenie, które zawsze będą prowadzone na terytorium zajętym przez przeciwnika. Aby rozbić siły przeciwnika podczas łączenia się dwóch lub więcej elementów ugrupowania, przynajmniej jedno z nich musi prowadzić natarcie.

Podczas natarcia pododdziały będą realizować określone przedsięwzięcia mające na celu:

  • zajęcie terenu;

  • zdobycie informacji;

  • pozbawienie przeciwnika sił i środków;

  • wprowadzenie przeciwnika w błąd i odwrócenie uwagi od głównego kierunku natarcia;

  • uniemożliwianie przejęcia inicjatywy przeciwnikowi;

  • rozbijanie zgrupowań uderzeniowych przeciwnika;

  • związanie przeciwnika walką, aby zapobiec przegrupowaniu lub zmianie położenia jego wojsk.

W kontekście osiągania celów szczegółowych często w walce stosowana może być forma natarcia, jaką jest bój spotkaniowy. Ze względu na zamiar działania przełożonego elementu ugrupowania bojowego realizującego bój spotkaniowy, będzie to etap pośredni, przyczyniający się do uniemożliwienia przeciwnikowi przejęcia inicjatywy, zdobycia informacji lub związania go walką w celu odwrócenia jego uwagi i zmylenia go.

Natarcie będzie również wyznacznikiem dla prowadzenia luzowania zaczepnego, kiedy to wojska będą zyskiwały teren, uniemożliwiały przejęcie inicjatywy przeciwnikowi oraz zdobywały informację. Dla wojsk luzujących w tym przypadku będzie to natarcie z tą różnicą, że z reguły obiekt (rubież) do opanowania będzie na znacznie mniejszej głębokości w stosunku do natarcia „klasycznego”. Wojska luzujące po wyjściu z rejonu ześrodkowania, wejdą do natarcia po wykonaniu marszu zbliżania z określonej rubieży, po wsparciu pododdziałów luzowanych, otrzymają obiekt końcowy, który dla batalionu nie powinien,
w zależności od warunków, przekroczyć 1 – 2 km od rubieży wejścia do walki.

W szerokim spektrum etapów pośrednich wydaje się, że jedynie wycofanie nie będzie bezpośrednio przekładało się na osiągnięcie celu w natarciu, gdyż w swojej istocie polega ono na utracie kontaktu bojowego z przeciwnikiem.

Gama rodzajów działań pośrednich może być niezwykle zróżnicowana
i bogata. W dużej mierze wpływać to będzie na intensywność i skuteczność działania podstawowego. Luzowanie, bój spotkaniowy, marsz zbliżania są nierozłącznie związane z natarciem.

Obrona

Obrona, jako kolejny rodzaj działania podstawowego, również będzie „wykorzystywała” etapy pośrednie do osiągania celów w walce. Podstawowym celem obrony jest udaremnienie lub odparcie uderzeń wojsk przeciwnika, zadanie im maksymalnych strat, utrzymanie zajmowanego obszaru (pasa, rejonu), zyskanie czasu oraz stworzenie warunków do działań zaczepnych. Można stwierdzić, iż zasadniczym celem obrony jest uniemożliwienie przeciwnikowi opanowania terenu, rozbicie zgrupowań uderzeniowych i załamania jego natarcia w celu przejęcie inicjatywy.

W kontekście głównego celu obrony, jej celami szczegółowymi mogą być:

  • utrzymanie obszaru (pasa, rejonu);

  • zyskanie na czasie;

  • zmniejszenie potencjału przeciwnika i ostateczne załamanie jego natarcia;

  • umożliwienie koncentracji wysiłku wojsk własnych w innym rejonie;

  • zmuszenie przeciwnika do przyjęcia walki w niedogodnym dla niego terenie;

  • zatrzymanie natarcia przeciwnika i stworzenie warunków do wykonania zwrotu zaczepnego.

Osiąganie celów podczas prowadzenia walki obronnej jest w głównym stopniu uzależnione od efektywnego wykorzystania funkcjonalnych i strukturalnych elementów ugrupowania bojowego w oparciu o wykorzystanie warunków terenowych. Jednym z istotnych problemów, z którymi bezpośrednio wiąże się wykorzystanie etapów pośrednich, jest potrzeba ciągłej reorganizacji ugrupowania czy to w aspekcie zmiany punktu ciężkości, czy przejścia do kolejnego jej etapu.

We współczesnych uwarunkowaniach obrona traktowana jest jako działanie dynamiczne, w którym statyczne zachowania obrońcy muszą być podporządkowane aktywności, manewrowi i inicjatywie broniących się związków taktycznych (oddziałów). Powszechnie uznaje się, że obrona to nie wyczekiwanie na uderzenie, lecz mylenie, co do jej struktury, a w szczególności rejonu kluczowego, manewr odwodami oraz wykonywanie uderzeń na podchodzącego i rozwijającego się przeciwnika. Wyraźnie zatem widać, że jest w niej miejsce na zastosowanie różnych rodzajów etapów pośrednich. Na współczesnym polu walki bierne oczekiwanie na działania przeciwnika może oznaczać tylko jedno – porażkę. Teza ta znalazła potwierdzenie w wielu konfliktach zbrojnych drugiej połowy XX
i początków XXI wieku.

Dość częstym zjawiskiem w obronie będzie przejściowe ustąpienie
z czołowych pozycji obronnych, by wysoce manewrowymi działaniami, stosowaniem różnorodnych form i metod oddziaływania, w tym również przenikania się etapów pośrednich z obroną doprowadzić do dezorganizacji działań zaczepnych nacierającego przeciwnika. O sile obrońcy nie zdecydują siły i środki
w pierwszym rzucie, lecz potencjał bojowy znajdujący się w głębi oraz umiejętności jego efektywnego wykorzystania przez cały okres walki163.
Może zostać to dowiedzione właśnie poprzez etapy pośrednie, które wzmocnią i wesprą działania podstawowe (obronę).

W aspekcie zmuszenia przeciwnika do przyjęcia walki w niedogodnym dla niego terenie należy sądzić, że etapy pośrednie będą odgrywały zasadnicze znaczenie. Będzie to widoczne w dwóch zasadniczych przypadkach związanych
z realizacją marszu zbliżania. W pierwszym przypadku z zamiarem zajęcia dogodnej pozycji obronnej w celu pogłębienia obrony na kolejnej pozycji obronnej, w drugim przeprowadzenia kontrataku po zatrzymaniu przeciwnika w głębi obrony podczas dążenia do rozstrzygnięcia walki obronnej działaniem ofensywnym. W obu przypadkach marsz zbliżania zasadniczo wpływa na skuteczność prowadzenia walki obronnej.

Charakterystycznym etapem pośrednimi, bezpośrednio wpływającym na efektywność działań obronnych będzie luzowanie, polegające na przejściu ugrupowania luzowanego poprzez wojska luzujące. Szereg przedsięwzięć składających się na to działanie będzie organizowanych dla zatrzymania przeciwnika na dogodnej rubieży terenowej, przez co możliwe będzie osiągnięcie zasadniczego celu w walce obronnej. Specyfika luzowania obronnego zmusza dowódcę zarówno elementu luzowanego, jak i luzującego do zorganizowania szeregu czynności tożsamych z wyjściem z walki wojsk po wykonaniu zadania lub braku możliwości do kontynuowania walki. Całość wysiłku obu dowódców poprzez aktywne działanie poszczególnych elementów bezpośrednio oddziaływuje na spoistość obrony, jej ciągłość i trwałość.

W szczególnych przypadkach również działania na połączenie są istotne dla osiągnięcia celu obrony, bowiem przy obecnym coraz częściej ogniskowym charakterze walki na szczeblach taktycznych, charakterystyczne będą działania realizowane pomiędzy dwoma ugrupowaniami, z których jedno prowadzi natarcie, drugie natomiast broni się w okrążeniu na pozycjach zewnętrznych (odblokowanie okrążonych wojsk), lub dąży do połączenia się z siłami głównymi (wyjście
z okrążenia).

Kolejnym etapem pośrednim ważnym z perspektywy osiągania celu w obronie jest wycofanie realizowane w celu uniknięcia walki w niesprzyjających okolicznościach, sytuacjach lub wprowadzenia w błąd przeciwnika, co niejednokrotnie utożsamiane jest z działaniami opóźniającymi.

Działania opóźniające

Działania opóźniające mogą być prowadzone samodzielnie lub w ramach innych działań. Są jednym z podstawowych rodzajów walki, stanowiącym często fazę przed przejściem do innego rodzaju walki, dezorganizując natarcie przeciwnika, zadając mu straty oraz zapewniając wojskom własnym swobodę działania. Najbardziej dla nich charakterystycznymi pośrednimi etapami są wycofanie oraz luzowanie obronne, gdzie obydwie kategorie stanowią dla działań opóźniających zasadnicze elementy składowe.

Dokumenty normatywne stanowią, że celem działań opóźniających jest stworzenie warunków do przejścia do innych rodzajów działań bojowych, umożliwiających odzyskanie lub przejęcie inicjatywy.

Celami szczegółowymi działań opóźniających mogą być:

  • Opóźnienie manewru przeciwnika przez zadawanie mu strat zmniejszających jego potencjał bojowy, w celu zyskania czasu na przygotowanie kolejnych działań;

  • Przejęcie inicjatywy przez celowe wprowadzenie przeciwnika w obszar,
    w którym jest on bardziej podatny na wykonanie ataku lub kontrataku;

  • Uniknięcie walki w niesprzyjających warunkach i zabezpieczanie tym samym wojsk własnych;

  • Określenie głównego kierunku natarcia przeciwnika.

Dominującym rodzajem etapów pośrednich w działaniach opóźniających jest wycofanie. Niektórzy teoretycy wojskowości wymieniają działania opóźniające jako swoisty sposób prowadzenia wycofania164. Przedsięwzięcia związane z organizowaniem działań opóźniających będą związane z obroną oraz wycofaniem. Działania opóźniające można zatem, pod względem organizacyjnym, traktować jako kompilację obrony, wycofania i luzowania Cel tych działań w swej istocie polega na stworzeniu warunków do przejścia do innego rodzaju działań taktycznych umożliwiając przejęcie inicjatywy.

Rys. 48 Etapy pośrednie (wycofanie) w działaniach opóźniających

Źródło: Opracowanie własne


W działaniach opóźniających, zgodnie z powyższym rysunkiem, stosowany będzie jeszcze inny rodzaj działań pośrednich – luzowanie obronne. Należy jednak zauważyć, iż w przeciwieństwie do wycofania, będzie to przedsięwzięcie realizowane jednorazowo. Luzowanie w swojej pierwszej fazie będzie organizowane podobnie do działań opóźniających, jego celem będzie oderwanie się od przeciwnika i utrata kontaktu bojowego, z reguły przy wykorzystaniu dogodnej rubieży terenowej oraz wsparciu innych rodzajów wojsk. W następstwie luzowanie obronne w istocie przybierze charakterystyczną dla siebie formę działania, polegającą na przejściu poprzez ugrupowanie znajdujących się z tyłu wojsk luzujących.

Cel zasadniczego rodzaju walki determinuje wybór rodzaju prowadzonych działań pośrednich. Stosownie do tego, cel wytyczony do osiągnięcia w etapie pośrednim musi być postrzegany przez pryzmat głównego celu walki. Jedynie taki wyznacznik pozwala podejmować skuteczne działania, w każdej z możliwych do przewidzenia sytuacji i konfiguracji etapów pośrednich z zasadniczymi rodzajami walki. Występują tu ścisłe związki, zależności oraz powiązania tworzące się pomiędzy poszczególnymi rodzajami walki, a etapami pośrednimi, które wpływają bezpośrednio na charakter współczesnych działań taktycznych.


        1. MARSZ ZBLIŻANIA


Aby wojska mogły podjąć walkę ze zgrupowaniem lądowym przeciwnika, muszą się zbliżyć do niego w sposób zorganizowany, w ugrupowaniu odpowiednim do przewidywanych działań. Marsz zbliżania jest postrzegany jako etap wstępny, którego celem jest doprowadzenie wojsk do obszaru bezpośredniego starcia
z przeciwnikiem.

Większość dokumentów normatywnych oraz pozycji z zakresu literatury przedmiotu określa marsz zbliżania jako posuwanie się do przodu jednostek bojowych w sytuacji zagrożenia bezpośrednim kontaktem z siłami przeciwnika. Oddziały są całkowicie lub częściowo rozwinięte. Marsz zbliżeniowy kończy się wtedy, gdy nawiązany zostaje kontakt bojowy z siłami nieprzyjaciela lub, gdy zajęta zostaje pozycja wyjściowa do ataku lub innego rodzaju działań taktycznych165. To, co najbardziej odróżnia marsz zbliżania od innych marszów (administracyjnego, taktycznego) jest jego cel - uchwycenie kontaktu bojowego
z przeciwnikiem w warunkach działania lub zagrożenia działaniem lądowych zgrupowań przeciwnika.

O marszu zbliżania pisał w swoim dziele Carl von Clausewitz, utożsamiając go ze skutecznym i ekonomicznym wykorzystaniem wojsk. Marsz podczas bitwy, zwany zwykle ewolucją, nie jest wprawdzie właściwym użyciem broni, ale jest z nim związany tak głęboko i jest tak niezbędny, że tworzy jedną z zasadniczych części tego co nazywamy bitwą166.

Marsz zbliżania charakteryzuje się ciągłością działań, szybkością
oraz utrzymywaniem stałej gotowości do podjęcia walki z przeciwnikiem, co się wyraża w gotowości do rozwinięcia sił i przejścia do natarcia lub obrony.

Marsz zbliżania polega w swej istocie na prowadzeniu działań, w których wojska dążą do uzyskania lub odtworzenia styczności z przeciwnikiem.
Celem marszu zbliżania jest zorganizowane dotarcie w określone miejsce
w określonym czasie, z zachowaniem niezbędnego poziomu zdolności bojowej
i osiągnięcia gotowości nawiązania kontaktu bojowego z przeciwnikiem167.

Dla osiągnięcia tak postrzeganego celu niezbędne jest prowadzenie intensywnych działań rozpoznawczych, zwracając w nich szczególną uwagę na osłonę skrzydeł. Jest to bardzo ważne, bowiem ubezpieczenia przeciwnika powinny być niszczone lub obezwładniane bez zmniejszenia tempa przemieszczania sił głównych168.

Rys. 49. Istota marszu zbliżania
(wariant wejścia do natarcia [1] i pogłębienia obrony [2]).

Źródło: Opracowanie własne


Z drugiej strony należy przedsięwziąć takiego typu rozwiązania,
aby zgrupowania nie stały się opłacalnym celem dla przeciwnika do wykonania precyzyjnych uderzeń ogniowo – elektronicznych lub JAAT (Joint Air Atack Team – Połączonych Powietrznych Grup Szturmowych), bowiem podchodzące wojska będą obiektem stałego, wszechstronnego rozpoznania w tym również satelitarnego
169.

Marsz zbliżania jest jednym ze sposobów przejęcia inicjatywy, jej utrzymania i stworzenia warunków dla sił głównych w celu wykorzystania jej skutków,
co w szerszym aspekcie powoduje narzucenie przeciwnikowi swej woli działania. Marsz zbliżania nie jest postrzegany jako rodzaj walki, ale jako jeden z jej etapów, w którym nie ma bezpośredniego kontaktu z przeciwnikiem.

Ze względu na cel późniejszych działań, następujący bezpośrednio po marszu zbliżania oraz warunki jego osiągnięcia tworzone jest ugrupowanie, które zapewnia po pierwsze zorganizowane, ubezpieczone przemieszczanie się wojsk w kierunku przeciwnika, po drugie zapewnienie właściwej i skutecznej reakcji w przypadku niespodziewanego napotkania jego sił oraz po trzecie płynnego wejścia do walki
z zaplanowanej rubieży zarówno do działań ofensywnych jak i przejścia do obrony w określonym rejonie np. po zluzowaniu wojsk. Podstawowym wymogiem
w stosunku do ugrupowania jest takie uszykowanie wojsk, aby bez niepotrzebnego przegrupowania mogły one podjąć niezwłocznie zaplanowane dalsze działanie.

W skład głównych elementów ugrupowania, podobnie jak podczas wykonywania „klasycznego” marszu, zazwyczaj wchodzą: oddział wydzielony, ubezpieczenia oraz siły główne. Organizowane są ubezpieczenia czołowe, boczne
i tylne. Potrzeba organizowania ubezpieczeń, ich skład bojowy oraz liczba, są determinowane charakterem działań przeciwnika, zadaniem wojsk własnych oraz właściwościami środowiska działania.

Ugrupowanie podczas wykonywania marszu zbliżania powinno zapewnić170:

  • wykonanie zadania w określonym czasie;

  • ubezpieczenie okrężne sił głównych przemieszczających się wojsk;

  • rozwinięcie sił głównych w ugrupowanie bojowe;

  • możliwość jednoczesnego wprowadzenia do walki odpowiedniej liczby środków bojowych;

  • zachowanie zdolności bojowej wojsk;

  • wykonanie manewru na inne drogi marszu;

  • utrzymanie ciągłości dowodzenia.

Ze względu na zróżnicowanie warunków współczesnego pola walki,
za każdym razem tworzony będzie inny skład ugrupowania podczas marszu zbliżania. Jest to warunkowane charakterem obecnych działań taktycznych, możliwościami przeciwnika, środowiskiem walki oraz celem działania. Ważnym jest aby pododdziały tworzące ugrupowanie bojowe były zorganizowane w moduły bojowe (zgrupowania taktyczne), które będą prowadziły działanie po zakończeniu marszu. Jeżeli wojska podchodzą w celu wejścia do natarcia, to powinny one być uszykowane w sposób w jakim będą prowadzić atak, zarówno w pierwszym rzucie oraz po wprowadzeniu odwodu. Każde zgrupowanie powinno, w miarę możliwości maszerować po jednej drodze. Podobnie sytuacja się kształtuje podczas wejścia
w rejon obrony. Aby uprościć działanie i sprawnie zająć rejon, zgrupowania powinny być już utworzone przed rozpoczęciem marszu, co pozwoli
na bezkolizyjne wejście w rejon odpowiedzialności, a w konsekwencji na szybkie osiągnięcie gotowości do działania.

Przy ograniczaniu ilości wojsk operacyjnych, jednoczesnemu zwiększaniu się obszaru ich działania, wzroście możliwości technicznych rażenia oraz znaczeniu przestrzennego oddziaływania na przeciwnika przy jednoczesnym użyciu LWL, artylerii, wojsk inżynieryjnych, lotnictwa sił powietrznych oraz pododdziałów o dużym stopniu mobilności, współczesne pole walki często będzie przyjmowało charakter nielinearny. Luki pomiędzy wojskami będą wypełniane elementami mobilnymi, powietrzno – szturmowymi, ugrupowanie wojsk własnych będzie posiadało wiele odwodów, odwodów specjalnego przeznaczenia np. przeciwdesantowych, czy też zaplanowanych desantów taktycznych. Przy tego rodzaju działaniach marsz zbliżania może być realizowany w różnoraki sposób. Wojska mogą prowadzić działanie nie tylko w kierunku dofrontowym, głównego oddziaływania przeciwnika w celu wykonania kontrataku (przeciwuderzenia), ale również mogą zostać użyte do przeciwdziałania desantowi powietrznemu przeciwnika, odblokowania wojsk znajdujących się w okrążeniu, likwidacji włamania, ograniczeniu rozprzestrzeniania się przeciwnika na tyły wojsk własnych. Przy tego typu działaniu odwodów reagujących na zmienność sytuacji, będą one musiały samodzielnie „szukać przeciwnika” i przy nadarzającej się okazji niszczyć go bez zabezpieczenia wejścia do walki przez pododdziały w styczności.

Podczas marszu zbliżania istotne jest, aby kolumna sił głównych była zbudowana z samodzielnych zgrupowań, gwarantujących dużą siłę uderzeniową
i autonomię działania. Prowadząc marsz zbliżania fundamentalne znaczenie ma etap walki podczas nawiązania kontaktu z przeciwnikiem. Zdolność do wejścia do walki gwarantują oddziały wydzielone, których zadaniem jest podjęcie walki
z mniejszymi grupami przeciwnika, osłaniając siły główne kolumny marszowej. Pozwoli to na uniknięcie walki w warunkach niesprzyjających, dogodnych dla przeciwnika, rozpoznanie jego pozycji obronnych lub stworzenie trwałej obrony
w wyznaczonym rejonie. Ugrupowanie podczas marszu zbliżania musi gwarantować zdolność reakcji zgrupowań marszowych w każdym kierunku, aby zminimalizować skutki ewentualnej próbie zaskoczenia działaniem sił przeciwnika oraz uniknięcia boju spotkaniowego, który w niekorzystnych warunkach terenowych może zakłócić działanie wojsk maszerujących i zaangażować siły główne przed planowaną rubieżą wejścia do walki. Wymusza to organizowanie ubezpieczeń dookrężnych (czołowych, bocznych, tyłowych), zdolnych w wypadku oddziaływania przeciwnika wiązać jego siły do czasu reakcji sił głównych.

Elementy ubezpieczenia bojowego rozmieszczane są na zasadach podobnych jak w prowadzeniu klasycznego marszu. Będzie zorganizowana w zależności od szczebla realizującego działanie, awangarda, szpica czołowa (boczna), patrol czołowy (boczny), jednakże przyjmuje się, że odległości pomiędzy elementami ubezpieczeń będą mniejsze. Ich rolą będzie nie tylko rozbicie drobnych grup przeciwnika dążących do zablokowania kolumny marszowej, bądź zapewnienie wejścia do walki lub w rejon odpowiedzialności, sił głównych (samodzielnych zgrupowań) w przypadku napotkania przeważających sił, ale również zapewnienie sprawnego osiągnięcia celu marszu całości sił w końcowym etapie marszu zbliżania. Proces ten będzie realizowany poprzez wyjście na dogodną rubież terenową i współdziałając z wojskami inżynieryjnymi, przy wsparciu artylerii oddziaływanie ogniowe na przeciwnika w celu wsparcia pododdziałów pierwszorzutowych w przypadku natarcia lub blokowania podchodzącego przeciwnika w przypadku obrony.

W każdych warunkach, stosownie do zadań, celowe jest tworzenie grup taktycznych, które dzięki swej autonomiczności potrafią działać samodzielnie bez potrzeby angażowania sił i środków przełożonego. Należy jednak podkreślić,
że autonomiczność ma też swoje granice. Nadmierne rozbudowanie zgrupowania taktycznego oraz dążenie do osiągnięcia „uniwersalizmu” może doprowadzić do zupełnie odwrotnych efektów. Prowadząc marsz zbliżania należy stale mieć na uwadze fakt, że oprócz nawiązania kontaktu bojowego z przeciwnikiem niezbędne jest przyjęcie ugrupowania, które pozwoli na prowadzenie walki w późniejszym etapie, zgodnie z przyjętym planem i celem do osiągnięcia.

Autonomiczność grupy taktycznej jest determinowana warunkami wynikającymi z przyszłego zadania po zakończonym marszu oraz ograniczeniami w działaniach taktycznych. Inaczej będzie się przedstawiać ugrupowanie oddziału wykonującego marsz zbliżania po dwóch drogach a inaczej po trzech. Również odmienny charakter będzie miał marsz zbliżania realizowany bezpośrednio do linii ataku a inaczej marsz zbliżania prowadzony z głębi ugrupowania do rejonu (pozycji) wyjściowego do natarcia lub pogłębienia obrony. Stąd też można rozpatrywać różnorakie rodzaje prowadzenia marszu zbliżania, ze względu na jego przebieg a mówiąc ściślej zakończenia tej formy działania.

Marsz zbliżania kończy się:

  1. Z chwilą nawiązania kontaktu bojowego z przeciwnikiem. W przypadku prowadzenia marszu w kierunku przeciwnika, może dojść do nieplanowego kontaktu z nim na skutek niedostatecznego rozpoznania sytuacji na polu walki. Należy się liczyć, iż przeciwnik będzie dążył, przy wykorzystaniu wszelkich środków, do uniemożliwienia wejścia do walki sił dążących do wzmocnienia wojsk w styczności. Sytuacja taka będzie bezpośrednio, związana z działaniem jego oddziałów i grup w głębi ugrupowania wojsk własnych, lub wykonaniem manewru mającego na celu rozcięcie ugrupowania wojsk własnych i odcięcia odwodów.
    W tym przypadku istnieje duże prawdopodobieństwo przejścia z marszu zbliżania do boju spotkaniowego.

  2. Z chwilą osiągnięcia rejonu wyjściowego do natarcia. Takie działanie w praktyce nie będzie się różnić od zajmowania rejonu ześrodkowania po wykonaniu marszu, z tą różnicą, że należy wzmóc środki ostrożności związane z rozpoznaniem rejonu i ubezpieczeniem spowodowanym możliwością oddziaływania przeciwnika.

  3. Z chwilą zajęcia rejonu obrony. Marsz zbliżania nie zawsze kończy się przejściem do natarcia. Przejście do obrony po podejściu z głębi po wykonaniu marszu zbliżania oraz zluzowaniu wojsk w styczności czy to poprzez natarcie,
    czy osiągnięcie gotowości do przejścia pododdziałów w styczności przez własne ugrupowanie
    171, będzie miało miejsce podczas pogłębiania obrony na kolejnej pozycji planowej lub doraźnie stworzonej na skutek zmieniającej się sytuacji na polu walki.

  4. Przed osiągnięciem planowej rubieży wejścia do walki i nawiązaniu kontaktu bojowego z przeciwnikiem. Podczas zbliżania się do linii wejścia do walki niezwykle istotnym jest przyjęcie odpowiedniego ugrupowania bojowego przed wejściem do walki. Możemy, zatem przyjąć, że element wykonujący marsz zbliżania potrzebuje czasu na odpowiednie przegrupowanie się w celu skoordynowanego wejścia do walki. Zatem podczas końcowej fazy podchodzenia do rubieży ataku należy przyjąć ugrupowanie linii, kompanii, plutonów (zgodnie
    z warunkami na polu walki i planem działania). Ugrupowanie to będzie się zasadniczo różnić od ugrupowania podczas realizacji marszu zbliżania, co oznacza potrzebę zakończenia tego działania w takim czasie, aby można było jak najefektywniej rozpocząć atak. W tym czasie jednostki pierwszorzutowe muszą ubezpieczyć element wchodzący do walki oraz zabezpieczyć jego działanie.

  5. Marsz zbliżania będzie prowadzony również po przekroczeniu planowej linii wejścia do walki w sytuacji kiedy po przełamaniu (pokonaniu) pierwszej rubieży obronnej przeciwnika natarcie przechodzi do formy pościgu lub zbliża się do kolejnej jego pozycji w głębi ugrupowania obronnego. Marsz zbliżania oraz przełamanie może w tym przypadku być stosowane naprzemiennie oddziaływując na przeciwnika ugrupowanego w głębi.

Wyznacznikiem autonomiczności grupy taktycznej jest samodzielność bojowa i logistyczna. Samodzielność bojowa polega na możliwości prowadzenia marszu zbliżania oraz wykonania przyszłych zadań po marszu niezależnie od głównego zgrupowania. Oznacza to, że grupa taktyczna może samodzielnie prowadzić rozpoznanie na planowany zasięg działania, zapewnić sobie osłonę przeciwlotniczą, bezpośrednie wsparcie ogniowe, a posiadanymi siłami innych rodzajów wojsk sprawność i ciągłość realizacji ruchu.

Samodzielność logistyczna zapewnia grupie taktycznej wystarczające materiałowe środki walki na czas wykonywania zadania. Autonomiczność jest stanem szczególnie pożądanym podczas marszu zbliżania oraz realizacji zadań w trakcie uchwycenia kontaktu bojowego z przeciwnikiem. W warunkach dynamicznych działań może nastąpić utrata łączności taktycznej z głównym zgrupowaniem, dlatego autonomiczność grup taktycznych, będzie stanowiła podstawę do tworzenia niezależnych modułów bojowych tak podczas marszu zbliżania, jak i walki z przeciwnikiem.


        1. BÓJ SPOTKANIOWY


Bój spotkaniowy ma miejsce wówczas, gdy obie strony dążą
do rozstrzygnięcia działaniem zaczepnym. Dochodzi do niego podczas dążenia
do nawiązania styczności z przeciwnikiem i może doprowadzić do nagłego starcia stron walczących.

Dotychczas bój spotkaniowy w narodowych dokumentach normatywnych określany był jako forma natarcia. W dokumentach normatywnych NATO możemy spotkać się z interpretacją, gdzie ta forma działań może występować we wszystkich rodzajach walki, co ma swoje odzwierciedlenie w najnowszych opracowaniach doktrynalnych.

Wymagania współczesnego pola walki, a w tym szczególnie przestrzenny
i ogniskowy charakter, zacieranie się różnic między typową obroną
a jej przeciwstawnym odpowiednikiem - natarciem, wysoka dynamika działań, charakter walki, nieustanne dążenie do przejęcia i utrzymania inicjatywy sprawia, że zarówno podczas natarcia, jak i obrony należy dostrzegać różne formy prowadzenia działań. Przyjmując tę tezę, wydaje się, że stałe miejsce w tym otoczeniu będą miały starcia bezpośrednie dwóch zgrupowań, z których każde dąży do rozstrzygnięcia przez natarcie.

W działaniach zaczepnych i obronnych będzie to oznaczać moment przejściowy, którego rezultat może decydować o charakterze przyszłych działań.

Bój spotkaniowy na współczesnym polu walki jest uwzględniany również
w podręczniku polowym armii Stanów Zjednoczonych FM 100-5, gdzie czytamy: „
Boje spotkaniowe mogą się zdarzyć nawet, kiedy przeciwnicy wiedzą o sobie, lecz obaj decydują się na atak bez zwłoki w celu uzyskania przewagi pozycyjnej, zdobycia rozstrzygającego fragmentu terenu, utrzymania impetu lub utwierdzenia wyższego morale172.

Stosowanie wszystkich zasad działań taktycznych pozwala na utrzymanie inicjatywy w walce. Wyraża się to poprzez dobieranie wszelkich możliwości
i przedsięwzięć, które mogą to zapewnić, tym dążeniu do boju spotkaniowego.
Bój spotkaniowy jest związany z działaniem w każdych warunkach, zarówno podczas obrony, natarcia oraz działań opóźniających.

Ogniskując podejścia do boju spotkaniowego w różnych dokumentach zarówno narodowych i zagranicznych można konstatować, że jest on traktowany nie tylko jako integralny element natarcia, ale również każdego innego rodzaju działań taktycznych.

Istnieje wiele możliwości i sytuacji w walce gdzie cel działania będzie osiągany poprzez bój spotkaniowy. Będzie to miało miejsce:

  1. Kiedy siły, które są w ruchu, w działaniach taktycznych, w marszu po drodze, wejdą w kontakt z przeciwnikiem, o którym wojska własne mają mało informacji albo nie posiadają ich wcale.

  2. Gdy rozpoznanie nie jest prowadzone efektywnie.

  3. Kiedy obie strony posiadają informacje o przeciwniku i decydują się zaatakować z wykorzystaniem przewagi pozycyjnej, zyskując teren o znaczeniu taktycznym i wykorzystując moment do zapewnienia sobie przewagi nad przeciwnikiem.

  4. Kiedy jedna z walczących stron próbuje szybko zająć pozycję obronną,
    a druga strona próbuje temu zapobiec.

  5. Podczas marszu zbliżania gdzie przeciwnik działając w głębi ugrupowania w formie nagłych uderzeń dążył będzie do zatrzymania podchodzących wojsk.

Rozpatrując bój spotkaniowy jako cześć składową podstawowych działań taktycznych, jest wielce prawdopodobnym, że w obronie będzie to domena działania wszelkiego rodzaju odwodów, dążących do wejścia do walki (marsz zbliżania), lub reagujących na działanie przeciwnika, wymagające zdecydowanej reakcji (działania rajdowe, desantowe, uderzenia wyprzedzające) w głębi ugrupowania wojsk własnych.

Analogicznie sytuacje mogą być cechą natarcia a w szczególności jego rodzaju – uderzenia wyprzedzającego, gdzie obie strony wykorzystując zasadę zaskoczenia dążą do opanowania obiektów kluczowych. W głębi obrony przeciwnika oddziały wydzielone lub desantowe mogą być zmuszone do prowadzenia boju spotkaniowego w przypadku jeżeli takie działanie będzie determinować osiągnięcie celu, co wpisuje się w teorię etapów pośrednich.

Istotą boju spotkaniowego, jest poprzez działania zaczepne stworzenie przewagi do realizacji dalszych działań bojowych. Bój spotkaniowy w swojej treści polega na pobiciu w działaniu ofensywnym, nacierającego przeciwnika. Może być to realizowane poprzez wiązanie jego sił od czoła przy jednoczesnym wyjściu częścią sił na skrzydło lub na elementy odwodowe, wykonaniu uderzenia i rozcięciu jego ugrupowania, zniszczeniu środków bojowych i odcięcia jego odwodów, przez co pozbawienie go możliwości do prowadzenia dalszych działań zaczepnych. Końcowym etapem boju spotkaniowego może być zajęcie dogodnego terenu, ważnego węzła dróg, rubieży, lub innego istotnego obiektu infrastruktury.

Bój spotkaniowy w dosłownym rozumieniu, jest to starcie dwóch przeciwstawnych stron realizujących swoje cele poprzez natarcie a ich zadania sięgają poza linię (rubież) starcia (Rys. 50).

Ważną cechą charakterystyczną boju spotkaniowego jest zakwalifikowanie go jako formy działań pośrednich. Zgodnie z dotychczasową terminologią jest on zarazem formą natarcia. Dla pododdziału, zgrupowania, realizującego bój spotkaniowy, przyjmując za kryterium działanie przeciwnika względem wojsk własnych, będzie to forma natarcia. Traktując jednak bój spotkaniowy, jako etap
w walce, sprzyjający osiągnięciu założonego celu można go rozpatrywać jako etap pośredni w walce.

Nie ulega wątpliwości, że bój spotkaniowy jest działaniem zaczepnym i w tym znaczeniu może być utożsamiany z natarciem - obie strony znajdują się w sytuacji ofensywnej.

Rys. 50. Istota boju spotkaniowego.

Źródło: Opracowanie własne


Biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności przeprowadzenia boju spotkaniowego (w tym potrzeby, cel i szeroko rozumiane warunki) oraz uwzględniając jego charakterystykę i istotę, należy sądzić, że jest to natarcie (lub jego forma) dla tych zgrupowań, które je wykonują, ale może on być również integralnym etapem innych rodzajów działań, realizowanych przez element funkcjonalny wyższego szczebla. Tym bardziej jest to zasadne w okolicznościach, w jakich bój spotkaniowy jest rozgrywany. Poprzez uzyskanie przewagi, dzięki pomyślnemu zakończeniu boju spotkaniowego, położenie wojsk własnych będzie stwarzało warunki do ostatecznego pokonania przeciwnika. W działaniach zaczepnych, obronnych i opóźniających będzie to oznaczać moment przejściowy, którego rezultat może decydować o charakterze przyszłych działań. Nawet, gdy główne siły prowadzą działania zaczepne, obronne lub opóźniające, poszczególne elementy mogą znaleźć się w sytuacji, która posiada cechy boju spotkaniowego.

Bój spotkaniowy charakteryzuje się ograniczonym czasem na organizację walki, niejasnością sytuacji, dążeniem do uzyskania zaskoczenia i przejęcia inicjatywy. Luki w tworzącym się ugrupowaniu oraz otwarte skrzydła sprzyjają szybkiemu przeniesieniu walki w głąb ugrupowania, zaangażowaniu w walkę maszerujących odwodów i uderzeniu na tyły zgrupowania. W takiej sytuacji planowanie działań będzie miało charakter doraźny, zdeterminowany przez aktualną sytuację na polu walki. Jednocześnie w trakcie oceny sytuacji należy w określonych sytuacjach przewidzieć zawczasu możliwość boju spotkaniowego i zarazem dążyć do opracowania planów alternatywnych. W tym celu niezbędne jest uzyskanie przewagi materialnej a w szczególności ilościowej na wąskim odcinku. Przyjmuje się, iż powinna ona wynosić 1,5 : 1. Niezależnie jednak, od przewagi ilościowej podczas boju spotkaniowego wiele zależeć będzie od czynników mających bezpośredni wpływ na prowadzenie walki w określonych warunkach. Niebagatelną role odgrywały będą uwarunkowania terenowe, właściwe wykorzystanie środków walki oraz położenie wojsk. W boju spotkaniowym sukces odnosi strona prowadząca działanie w sposób kreatywny, zdolna do wprowadzenia przeciwnika
w błąd, uchylenia się od starcia i zaatakowania w dogodnym dla siebie momencie
i terenie. Natychmiastowa reakcja na zaistniałą sytuacje i związane z tą kwestia skrócenie czasu reakcji przez zastosowanie nowoczesnych środków dowodzenia
i obrazowania sytuacji pola walki, jest czynnikiem zasadniczo stwarzającym możliwość szybszego podjęcia decyzji.

Powodzenie w boju spotkaniowym zależy od szybkości wprowadzania sił, których zadaniem będzie walka w głębi ugrupowania. Natomiast siły wiążące przeciwnika mają uniemożliwić mu manewr odwodami na kierunki, gdzie będą maszerowały oddziały (pododdziały) przeznaczone do walki w głębi. Powodzenie w boju spotkaniowym można osiągnąć poprzez skuteczne rozpoznanie poczynań przeciwnika, przyjęcie koncepcji walki i szybkie wprowadzenie jej w życie, opanowanie i utrzymanie rubieży terenowych zapewniających oddziaływanie ogniowe, osłona skrzydeł przed niespodziewanym atakiem, zapewnienie sprawnego manewru odwodami na zagrożony kierunek.


        1. DZIAŁANIA NA POŁĄCZENIE


Działania na połączenie prowadzone są wtedy, gdy wojska łączą się na terytorium kontrolowanym przez przeciwnika. Ich istota polega na uzyskaniu styczności pomiędzy dwoma lub więcej własnymi zgrupowaniami, które mogą mieć te same lub różne zadania (rys. 51). Działania na połączenie są w swoim charakterze zwykle działaniami zaczepnymi, bowiem koniecznym jest zniszczenie przeciwnika, który znajduje się pomiędzy dwoma zgrupowaniami wojsk własnych173.

Działaniem na połączenie nazywamy taką formę działań pośrednich, zgodnie
z którą dochodzi do połączenia dwu lub więcej zgrupowań własnych sił. Jedno ze zgrupowań wojsk dążących do połączenia może się znajdować na terytorium zajętym przez przeciwnika. Połączeniem w takim przypadku możemy określić stan styczności pomiędzy dwoma lub więcej własnymi pododdziałami, oddziałami, związkami taktycznymi, które mogą mieć te same lub różne zadania. W działaniu na połączenie zadaniem nadrzędnym jest zniszczenie przynajmniej części sił przeciwnika znajdujących się między wojskami własnymi, aby mogło dojść do nawiązania między nimi styczności.

Zadania stawiane wojskom do działań na połączenie będą zawsze stawiane
w kontekście realizacji dalszych działań, dlatego traktowane są one jako etap pośredni w walce. Zadanie takie zwykle będzie precyzowało miejsce lub drogę gdzie działania na połączenie mają być prowadzone. Często również czas połączenia będzie ściśle określony. Precyzyjne postawienie zadań będzie miało wpływ na sprawną realizację działań na połączenie. Działanie to musi być w bardzo dużym stopniu skoordynowane i zsynchronizowane, co wpłynie na bardziej efektywne oraz bezpieczne zrealizowanie zadania.

Wielkość i skład sił uzależnione jest z reguły od przyszłego zadania bojowego. Głównym problemem w tym rodzaju działań jest szybkość w przeprowadzeniu połączenia, aby obniżyć możliwość reakcji przeciwnika i zminimalizować okres narażania się na nie. W wyniku obserwacji ostatnich konfliktów zbrojnych oraz ćwiczeń dowódczo sztabowych można zauważyć, że działania na połączenie będą realizowane na niższych szczeblach dowodzenia: brygada, batalion a nawet poszczególne kompanie i grupy zadaniowe, które na skutek włamania się w głąb ugrupowania przeciwnika będą prowadzić walkę w okrążeniu do chwili połączenia się z siłami głównymi.

Rys. 51. Istota działań na połączenie

Źródło: Opracowanie własne


Do działań na połączenie może dochodzić w różnorodnych sytuacjach:

  1. Łączenie z oddziałami okrążonymi lub odciętymi wykonuje się na obwodzie pozycji obronnych zajętych przez te wojska, przez co wspólnie osiąga się cel walki i zabezpiecza opanowany obiekt, przejmując kontrolę nad głównymi szlakami komunikacyjnymi, węzłami dróg, przełęczy lub innych ważnych obiektów terenowych. Wykonuje się to poprzez natarcie wojsk, które będą dążyły do wykonania swojego zadania przez połączenie się z siłami okrążonymi.

Również wyróżniany jest sposób działania na połączenie prowadzonego wspólnie z okrążonymi lub odciętymi oddziałami, a połączenie ma nastąpić na innym wskazanym obiekcie, który jest istotny z punktu widzenia przełożonego
i nadrzędnego celu działania. Jest to kompilacja natarcia sił głównych w kierunku oddziałów okrążonych oraz ich wyjścia z okrążenia z zadaniem opanowania określonego obiektu. Należy przy tym zaznaczyć, iż opanowany obiekt powinien być istotny dla szczebla nadrzędnego dla wykonania przez niego zadania.

  1. Działania na połączenie z siłami dostarczanymi drogą powietrzną lub siłami przenikającymi, na obwodzie pozycji obronnych w celu opanowania obiektu głównego. W tym wypadku połączenie zwykle następuje dzięki przejściu przez linie lub opanowany obiekt oraz jednoczesne zluzowanie zaangażowanych sił
    i kontynuowaniu natarcia w kierunku obiektu końcowego. Siły desantowe do tego momentu wiążą przeciwnika, ułatwiając głównym siłom nacierającym wykonanie zadania. Typowym przykładem takiego działania jest łączenie się z taktycznym desantem powietrznym, który po opanowaniu ważnego obiektu w głębi obrony przeciwnika, utrzymuje go do chwili podejścia sił głównych.

  2. Działania na połączenie między dwoma oddziałami, prowadzącymi natarcie zbieżne, które może mieć miejsce, kiedy każdy z oddziałów opanowuje sąsiedni obiekt.

Podczas działań na połączenie istnieje jeszcze inna ewentualność, kiedy poprzez działanie desantu powietrznego lub przenikającego oddziału wydzielonego wojska będące w okrążeniu mogą zostać zasilone poprzez inne siły. Wtedy to mogą być brane pod uwagę również dwa sposoby łączenia się wojsk:

  • kiedy desant ląduje bezpośrednio na ugrupowanie okrążone;

  • kiedy wojska wspierające muszą przeniknąć z innego opanowanego obiektu desantowania. Połączenie wtedy zwykle następuje dzięki przejściu przez linie lub przez zluzowanie zaangażowanych sił.

Najbardziej charakterystycznym i prawdopodobnie najczęściej stosowanym aspektem działań na połączenie we współczesnych uwarunkowaniach jest wyjście
z okrążenia. Charakter współczesnego pola walki wskazuje, że walka w oderwaniu od sił głównych będzie zjawiskiem częściej występującym, niż to miało miejsce
w przeszłości. Wskazuje się na dominującą w niej rolę manewru, w tym również okrążającego.

W toku natarcia okrążenie może nastąpić, gdy przeciwnik silnym kontratakiem lub przeciwuderzeniem załamał na pewien okres natarcie na danym kierunku, odcinając i izolując jednocześnie część sił w określonym rejonie, pozbawiając je swobody ruchu. Ponadto w natarciu często zmuszone będą do czasowej walki
w okrążeniu takie elementy ugrupowania zaczepnego jak oddziały wydzielone
i desanty taktyczne podczas walki o utrzymanie opanowanych obiektów (rejonów), do czasu podejścia sił głównych opóźnianych przez przeciwnika. W natarciu
z forsowaniem przeszkody wodnej okrążenie może nastąpić w warunkach, gdy przeciwnikowi udało się silnymi kontratakami w skrzydła odciąć od przepraw znajdujący się na przyczółku oddział (związek taktyczny) i jednocześnie uniemożliwić dopływ kolejnych sił na przeciwległy brzeg.

W boju spotkaniowym okrążenie może nastąpić w wyniku niepomyślnego przebiegu walki, gdy przeciwnikowi udało się przejąć inicjatywę i niespodziewanie wyjść na skrzydła i tyły zmuszając nas do prowadzenia walki w terenie niedogodnym.

Okrążenie może mieć jednak najczęściej miejsce w działaniach obronnych, gdy przeciwnikowi uda się włamać w głąb obrony i odizolować część punktów oporu (rejonów obrony). Wówczas to okrążone siły winny uporczywie utrzymywać bronione punkty oporu (rejony obrony), wiązać walką jak najwięcej sił przeciwnika, aby stworzyć odwodom przełożonego dogodne warunki do wykonania kontrataku lub przeciwuderzenia. Prawdopodobieństwo częstszych przypadków okrążenia przez przeciwnika oddziałów i pododdziałów w obronie spowodowane jest między innymi możliwością szerokiego stosowania przez niego desantów taktycznych. Desantowanie sił na tyłach broniących się wojsk umożliwia szybkie zamknięcie pierścienia okrążenia wspólnie z wojskami nacierającymi od czoła i skrzydeł. Manewr na okrążenie i obejście ułatwia przeciwnikowi struktura pasów i rejonów obrony, zakładająca luki w ugrupowaniu ze względu na konieczność rozśrodkowania sił i środków.

Okrążenie może nastąpić również podczas wycofywania się, gdy tempo natarcia nieprzyjaciela będzie szybsze niż tempo wycofania się wojsk. W okrążeniu mogą znaleźć się zarówno pododdziały oddziały działające jako ariergardy, jak
i wchodzące w skład sił głównych wycofujących się wojsk.

Klasyfikując działania na połączenie w sposób bardziej ogólny, można stwierdzić, że do działań na połączenie, może dojść w trzech zasadniczych przypadkach:

  • część sił własnych zostanie okrążona, zaistnieje potrzeba udzielenia pomocy w celu umożliwienia wyjścia ich z okrążenia;

  • zaistnieje potrzeba zamknięcia pierścienia okrążenia wokół sił przeciwnika;

  • siły prowadzące działania zaczepne dążą do połączenia się z siłami wysadzonymi na tyłach przeciwnika.

Są to sytuacje najbardziej prawdopodobne. Można również mówić o działaniach na połączenie w innych sytuacjach na polu walki, które trudno jest przewidzieć ze względu na jego złożoną konstrukcję.

W trakcie prowadzenia działań na połączenie pododdziały (oddziały) mogą wykonywać takie przedsięwzięcia jak: obrona, marsz zbliżania, luzowanie, wycofanie, desanty. Jednak działaniem, które występuje w działaniach na połączenie stale jako warunek sine qua non jest natarcie. Wynika to z celu prowadzenia tych działań, czyli nawiązania bezpośredniego kontaktu (styczności) pomiędzy zgrupowaniami taktycznymi. Może ono nastąpić tylko w wyniku prowadzenia działań zaczepnych, gdyż nie jest możliwe połączenie się dwóch pododdziałów bez rażenia przeciwnika oraz ruchu wojsk do przodu przynajmniej jednej ze stron. Prowadzenie tego typu działań wymaga znakomitego wyszkolenia wojsk i dowództw.

Wymagania stawiane podczas działania na połączenie mogą być częścią koncepcji działania. Jednocześnie, działanie na połączenie może okazać się konieczne w trakcie prowadzenia działań i musi być planowane zgodnie
z rozwojem sytuacji. W każdym wypadku szczegóły takich planów muszą być dostarczone na czas wszystkim zaangażowanym pododdziałom z zachowaniem wymogów bezpieczeństwa.

We wszystkich przypadkach działań na połączenie czy to podczas prowadzenia klasycznego natarcia, czy łączenia się z desantem lub odblokowywaniem okrążonych sił, należy szczególną uwagę zwrócić na koordynację i synchronizację działań.

Niezależnie od rodzaju sytuacji, w których może dojść do łączenia się wojsk sam proces łączenia będzie przebiegał zgodnie z określonymi procedurami:

  • Zawsze będzie wyznaczony dowódca, który odpowiada za całość działania. Najczęściej będzie to dowódca zgrupowania dążącego do połączenia.

  • Podczas manewru podchodzenia lub obrony łączących się zgrupowań bardzo ważna jest koordynacja ognia, aby skutecznie niszczyć przeciwnika oraz zapobiegać ostrzelania własnych pododdziałów.

Niezwykle istotnym jest identyfikacja wojsk własnych podczas podchodzenia do wojsk stykających się. W tym względzie należy wyznaczyć: charakterystyczne punkty w terenie, spełniające rolę dozorów, pozwalających na zidentyfikowanie miejsca połączenia; hasła i sygnały dowodzenia, niezbędnych do identyfikacji; częstotliwość nawiązania łączności pomiędzy zgrupowaniami.

W celu zapewnienia skutecznego działania należy wyznaczyć przewodników zdolnych do wskazania kierunku i dogodnej drogi manewru, zatem szczególną uwagę należy zwrócić na:

  • koordynację manewru zaangażowanych sił;

  • relacje dowodzenia;

  • łączność;

  • środki kierowania.

Moment spotkania w rejonie połączenia niesie ze sobą potrzebę rozwiązania szeregu kwestii, które wymagają wyznaczenia jednego dowódcy w tym rejonie. Dowódca ten powinien być wyznaczony zawczasu, aby móc w odpowiednim czasie skoordynować planowane działanie.

Szczególnej uwagi w kontekście koordynacji działań wymagają następujące kwestie: wyznaczenie osi podchodzenia do styczności z przeciwnikiem, wyznaczenie i uzgodnienie w oparciu o charakterystyczne obiekty terenowe linii rozgraniczenia łączących się wojsk, ustalenie punktów spotkania z przewodnikami, wyznaczenie obiektów niezbędnych do utrzymania lub przechwycenia przez wojska biorących udział w działaniach, ustalenie miejsca styczności obu stron, opracowanie harmonogramów działania dla zaangażowanych wojsk, koordynacja linii prowadzenia ognia i linii koordynacji wsparcia ogniowego.

W związku z powyższym podczas planowania działań na połączenie istotne jest ustalenie:

  1. Naziemnych punktów koordynacyjnych działań na połączenie, którymi są łatwo identyfikowalne punkty w terenie, gdzie powinno dojść do spotkania obu sił prowadzących działania na połączenie. Jeśli jeden z łączących się komponentów jest zmuszony do działań w miejscu, punkty na połączenie są zwykle ustalane tam, gdzie kierunek sił prowadzących działania zaczepne przecina się z elementami ubezpieczenia sił działających w miejscu. W przypadku, gdy oba zgrupowania prowadzą działania na połączenie w sposób zaczepny, punkty na połączenie są ustalane w miejscu, gdzie oczekuje się połączenia obu sił.

  2. Alternatywnych (zastępczych) punktów w terenie, gdzie można planować spotkanie sił prowadzących działania na połączenie w przypadku rozwoju sytuacji w sposób niekorzystny.

  3. Linii ograniczenia ognia RFL (Restrictive Fire Line), która jest niezbędna podczas koordynacji ognia; ustalana w celu zapobieżenia wzajemnemu prowadzeniu ognia na siebie przez siły prowadzące działania na połączenie.

  4. Linii koordynacji ognia FSSL (Fire Suport Coordination Line) - linia ustanowiona przez odpowiedniego dowódcę sił lądowych dla zapewnienia koordynacji ognia niebędącego pod jego kontrolą, ale który może mieć duży wpływ na aktualnie prowadzone działania. Powinna ona wykorzystywać określone, charakterystyczne punkty terenu. Ustanowienie tej linii powinno być skoordynowane z właściwym dowódcą lotnictwa taktycznego i innymi elementami wsparcia. Mogą one atakować cele położone za tą linią bez uprzedniej koordynacji z dowódcą ogólnowojskowym pod warunkiem, że nie będzie to miało niepożądanych skutków dla łączącego się komponentu. Atak na cele naziemne znajdujące się przed linią musi być koordynowany z właściwym dowódcą ogólnowojskowym.

  5. Działania obrony przeciwlotniczej w odpowiednim systemie, gwarantujących przekazywanie w porę informacji oraz koordynację walki sił obrony przeciwlotniczej w działaniach na połączenie w taki sposób, by nie prowadziły ognia do własnych samolotów wspierających ich działania.

  6. Zadań realizowanych po połączeniu - jeśli nastąpiło połączenie, siły prowadzące działania zaczepne mogą kontynuować zadania wspólnie z siłami,
    z którymi się połączyły lub też mogą kontynuować działania na własnych, autonomicznych kierunkach. Jeśli jednak planuje się wspólne prowadzenie dalszych działań, konieczne jest wyznaczenie jednego dowódcy nad całością sił.

Niezwykle istotna jest relacja łączności. Łączność w takich przypadkach bywa zwykle utrzymywana wyłącznie przez środki radiowe. Przedsięwzięcia związane
z odpowiednim zaplanowaniem i przygotowaniem łączności wymagają uzgodnienia między innymi: rodzajów łączności, haseł i znaków identyfikacji wizualnej, linii meldunkowych i punktów odniesienia, częstotliwości kontaktowych, procedur poświadczenia autentyczności i kodów.

Sam proces planowania w działaniach na połączenie, nie będzie się różnił od planowania w innych rodzajów działań, pod warunkiem, że będzie to działanie zamierzone.

Sytuacja ulegnie zmianie, jeżeli będzie to działanie wymuszone sytuacją na polu walki. Proces planowania będzie wtedy specyficzny z uwagi na specyfikę działań. Wyróżniał go będzie:

  • brak czasu;

  • szybkie zmiany sytuacji, co będzie miało wpływ na ustalenie położenia;

  • ograniczone siły.

Może to skrócić proces decyzyjny, w najgorszym przypadku, aż do podejmowania decyzji bez udziału sztabu przy jednoczesnym prowadzeniu dynamicznej walki. Równocześnie może być zakłócona łączność pomiędzy elementami ugrupowania bojowego walczących pododdziałów.

Przyjmuje się, że działania na połączenie będzie planował przełożony obydwu elementów, a w przypadku braku takiej możliwości będą one planowane przez dowódcę elementu łączącego się z siłami będącymi w okrążeniu, przy jednoczesnym założeniu, iż nie jest to niezmienna reguła. Każdorazowo jednak dowódca ten powinien być wyznaczony zawczasu, aby mógł skoordynować planowane działanie.

Działania na połączenie są niezwykle trudne do zaplanowania, organizacji
i prowadzenia. Ze względu na nielinearny charakter współczesnych działań taktycznych, będą one niejako elementem warunkującym powodzenie w walce
i osiąganie jej celów. Jednocześnie należy zwrócić uwagę na ich uniwersalność, bowiem istnieje możliwość realizacji działań na połączenie, jako etapu pośredniego we wszystkich rodzajach walki, a nawet w działaniu wojsk podczas operacji wymuszania pokoju czy też wszelkiego rodzaju misji stabilizacyjnych.


        1. WYCOFANIE


Przeobrażenia w teorii i praktyce walki zbrojnej pozwoliły na ugruntowanie się wycofania jako formy działań. Zostało to ujęte w dokumentach doktrynalnych obowiązujących do niedawna174, obecnie wycofanie zakwalifikowano jako jeden
z etapów pośrednich.

W poprzednio obowiązujących dokumentach normatywnych wycofanie definiowano jako „rodzaj walki prowadzonej w celu zerwania kontaktu bojowego
z przeciwnikiem lub uchylenia się od starcia w niekorzystnej sytuacji”
175.

O wycofywaniu mówimy wtedy, kiedy wojska wychodzą z walki
z przeciwnikiem, zgodnie z wolą dowódcy. Jest to próba przerwania kontaktu
z przeciwnikiem. Należy podkreślić, iż nie oznacza to, że wycofanie będzie charakteryzowało się niezorganizowanym ruchem do tyłu przy jednoczesnym braku ubezpieczenia oraz bez ciągłej obserwacji przeciwnika.

Wycofanie jest formą – odwrotu, w której główne siły odchodzą do tyłu pod osłoną części sił, unikając wdawania się w walkę z nieprzyjacielem. W zasadzie wycofanie wykonuje się bez rozwijania sił głównych, jednak sytuacja może wymagać rozwinięcia ich na rubieżach pośrednich dla powstrzymania włamującego się nieprzyjaciela i uporządkowania oddziałów własnych. Wówczas wycofanie może przekształcić się w działania opóźniające 176.

Rys. 52. Istota wycofania

Źródło: Opracowanie własne


Wycofanie jako forma działań nigdy nie było obiektem głębszego zainteresowania. Stereotypowo kojarzyło się ono zawsze z niekorzystnym rozwojem sytuacji na polu walki dla wojsk własnych i uzyskaniem powodzenia przez przeciwnika. Starano się nie dostrzegać, że może być ono działaniem celowym wynikającym chociażby z zasady ekonomii sił. Wycofanie może być uważane za ,,manewr wojsk prowadzony w celu wyjścia spod uderzeń przeważających sił przeciwnika, zajęcia korzystniejszego położenia do następnych zadań, zyskanie na czasie i wygospodarowanie sił na innych kierunkach”177.
Ten pogląd zdaje się obecnie przeważać we współczesnej myśli wojskowej.

Na uwagę zasługuje wyraźne sprecyzowanie i jednoznaczne rozgraniczenie innej formy działań, ściśle zintegrowanej z wycofaniem - działaniami opóźniającymi. Nie przeszkadza to w ich łączeniu w aspekcie wykonania zadania, osiągnięcia celu, gdyż pierwsza faza wycofania w sytuacjach utrzymania stałego kontaktu ze zgrupowaniami przeciwnika, może przyjąć formę działań opóźniających. Mimo to, działania opóźniające są podporządkowane zasadniczemu celowi, jakim jest poprzez szereg starć na rubieżach opóźniania o charakterze zarówno obronnym jak i zaczepnym, kanalizowaniu ruchu przeciwnika oraz realizacji manewru mylącego doprowadzenie do opóźniania i dezorganizacji jego natarcia. Wycofanie, natomiast jest prowadzone w celu uchylenia się od uderzeń przeciwnika, zerwania kontaktu bojowego i wyjścia do rejonu ześrodkowania
w celu osiągnięcia gotowości bojowej do prowadzenia dalszych działań.

Rozkaz do wycofania zwykle nie będzie wydany przez dowódcę prowadzącego walkę, chyba że odbywa się to za zgodą lub nakazane jest przez jego przełożonego. Wycofanie może być podjęte w jednej z następujących okoliczności:

  • jeżeli cel operacji nie może być osiągnięty i istnieje zagrożenie pokonania sił własnych przez przeciwnika;

  • jeśli cel został już osiągnięty i nie ma dalszej potrzeby do utrzymywania styczności;

  • aby uniknąć walki w niesprzyjających warunkach taktycznych;

  • aby wciągnąć przeciwnika w niekorzystne położenie np. wydłużyć jego linie komunikacyjne, skierować jego działanie w pożądanym kierunku;

  • aby dostosować ruchy wojsk do będących w styczności sił własnych;

  • aby umożliwić użycie sił lub ich części w innym rejonie;

  • ze względów zabezpieczenia bojowego.

Wycofanie ze względu na prowadzenie działań przez przeciwnika będzie formą działań przeciwstawną do pościgu. Podczas wycofania wojska własne będą
w sposób zorganizowany odchodziły z zajmowanego terenu organizując rubieże opóźniania, ubezpieczenie, zasadzki ogniowe, będą wspierane poprzez artylerię
i wojska inżynieryjne (narzutowe pola minowe). Przeciwnik będzie prowadził natarcie w formie pościgu, dążąc do jak najszybszego uchwycenia dogodnej rubieży oraz okrążenia sił wycofujących się. Dlatego dla zabezpieczenia manewru wycofania, niezwykle istotne jest wsparcie przez LWL, oraz inne rodzaje wojsk. Tylko podczas zorganizowanego zabezpieczenia działania nawet w sposób doraźny etap wycofania przyniesie określony skutek w walce, stanowiąc jej kolejny etap.

Wycofanie należy do działań trudnych i wymaga wysokiego poziomu wyszkolenia dowódców oraz wojsk. Zazwyczaj ruch wojsk do tyłu zwykło się utożsamiać z paniką, bezładem i dezorganizacją wszelkich planów działania. Zapomina się, że w złożonej sytuacji operacyjno-taktycznej, może to być najlepsze rozwiązanie, umożliwiające w przyszłości prowadzenie skutecznych działań powstrzymujących natarcie zgrupowań przeciwnika.178

Ustąpienie z zajmowanego obszaru nie zawsze oznacza oddanie inicjatywy. Może to być działanie pozwalające ją utrzymać i podjąć rozstrzygającą walkę
w bardziej sprzyjających warunkach. Dlatego będzie to etap pośredni w walce, bowiem prowadzi do kolejnego działania podstawowego. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, iż do wycofania doprowadzić może tylko niekorzystny rozwój sytuacji w walce. Rzadko będzie to działanie zamierzone, wcześniej zaplanowane. Dlatego też dowódca realizujący manewr wycofania zawsze powinien mieć na uwadze zachowanie zdolności bojowej podległych wojsk, kontekst taktyczny osiągnięcia możliwych korzyści z zastosowania manewru wycofania oraz swoje niekorzystne położenie.

W tym kontekście przedsięwzięcia związane planowaniem wycofania będą procesem bardzo skomplikowanym, zawsze realizowanym w ograniczonych warunkach czasowych, co będzie wywierało wpływ na skuteczne przeprowadzenie manewru. Dowództwa planujące działanie muszą wykazywać się teoretyczną znajomością problematyki, mieć dobrze zorganizowaną organizację dowodzenia, co pozwoli w warunkach oddziaływania przeciwnika, krótkiego okresu przeznaczonego na realizację zadań, na skuteczne zrealizowanie manewru.

Zasadniczo manewr wycofania można określić jako odejście w kierunku przeciwnym do oddziaływania przeciwnika. Według Z. Ścibiorka będzie ono realizowane w dwóch zasadniczych formach: marszu odwrotowego lub działań opóźniających179. Zakłada się, iż podczas marszu odwrotowego przeciwnik nie będzie posiadał zdecydowanej przewagi a wojska własne będą dysponowały odpowiednim potencjałem do prowadzenia tego typu działań bojowych. Praktycznie zawsze pierwszy etap wycofania, oderwanie się od przeciwnika, musi być zorganizowane w formie zbliżonej do działań opóźniających, co znajduje swoje uzasadnienie w potrzebie utraty kontaktu bojowego z przeciwnikiem. W tej fazie działania istotnym jest wsparcie działań szczebla nadrzędnego oraz jednoczesne oddziaływanie na przeciwnika z dogodnych rubieży terenowych w podobny sposób jak w działaniach opóźniających. Sposób prowadzenia wycofania w tej formie będzie uzależniony od oddziaływania przeciwnika, terenu i głębokości wykonywanego manewru.

Wycofanie w formie działań opóźniających zasadniczo będzie prowadzone w sytuacjach, gdy180:

  • wyczerpią się możliwości kontynuowania walki obronnej w zajmowanym rejonie (pasie);

  • zostanie niepomyślnie zakończony bój spotkaniowy;

  • dowódca wyższego szczebla podejmie decyzję o przejściu do obrony na korzystniejszej rubieży położonej w głębi.

Manewr wycofania zawsze będzie ubezpieczony od strony oddziaływania przeciwnika (tył ugrupowania lub skrzydła). Ich działanie musi być ukierunkowane na maksymalne długie powstrzymywanie przeciwnika i w miarę możliwości zadawanie mu jak największych strat. Działanie ubezpieczeń (ariergardy, szpic tylnich, bocznych) będzie realizowane w pewnej odległości na ogół przyjmuje się, że powinna ją wyznaczać donośność ognia artylerii. Podczas niemożności skutecznego prowadzenia ubezpieczenia sił głównych poprzez ubezpieczenia tylne, dowódca realizujący wycofanie powinien wyznaczyć kolejne siły zdolne do zluzowania ubezpieczeń. Praktycznie poprzez realizację luzowania obronnego będzie kontynuowane wycofanie. Schemat taki będzie przypominał działania opóźniające, należy jednak pamiętać o celu działań polegających na wycofaniu – zerwaniu kontaktu bojowego z przeciwnikiem, odtworzeniu zdolności bojowej
i osiągnięciu gotowości do działań na innym kierunku, zgodnie z myślą przełożonego.

Wycofanie z walki powinno być przeprowadzone tak, aby ewentualne oddziaływanie przeciwnika na to działanie było minimalne oraz aby nie dopuścić do okrążenia części sił przez przeciwnika. Realizacja tej zasady wymusi położenie głównego nacisku na rozpoznanie, zaskoczenie i szybkość działania. Istotnym problemem podczas wycofania jest zerwanie kontaktu z przeciwnikiem, bowiem warunki, w jakich zachodzi są zwykle niesprzyjające. Przeciwnik będzie posiadał wówczas inicjatywę w działaniu, a wojska będą narażone na jego atak podczas wycofywania się i być może zmuszone do ponownej organizacji obrony. Ponadto sytuacja powietrzna może być także niesprzyjająca. W tym przypadku wycofanie powinno być rozpoczęte w ciemności lub w warunkach ograniczonej widoczności.181

Wycofanie jako etap pośredni przy odpowiednim wsparciu przełożonego, użyciu innych rodzajów wojsk, powinno prowadzić do osiągnięcia założonego celu w kontekście planu walki zakładającego wycofanie sił i skierowanie ich do realizacji innych zadań.


        1. LUZOWANIE WOJSK


Rozwój teorii prowadzenia działań, postęp technologiczny, wdrażanie wniosków z doświadczeń konfliktów lokalnych mają duży wpływ na wzbogacenie teorii i praktyki luzowania, w szczególności w odniesieniu do jego miejsca i roli we współczesnych działaniach taktycznych.

Działania te podejmowane są, kiedy wojska:

  • nie są w stanie kontynuować powierzonych zadań;

  • będą wykorzystane do operacji na innym obszarze;

  • wykonały swoje zadania;

  • są przeznaczone do zastąpienia w celu uniknięcia ich wyczerpania;

  • nie są przystosowane do realizacji nowego zadania.

Można zatem założyć, iż luzowanie podejmowane jest zwykle wtedy, gdy wojska z różnorodnych przyczyn nie są w stanie kontynuować swojego zadania bojowego, potrzebne są do działań w innym rejonie lub zakończyły swoje zadnie bojowe. Innymi słowy w takiej sytuacji, w której powinny zostać zamienione, aby uniknąć utraty zdolności bojowej lub nie są w stanie realizować nowego zadania. Luzowanie zazwyczaj podejmowane jest w celu utrzymania ogólnego poziomu zdolności bojowej. Nieodłączne z tymi działaniami jest przekazanie odpowiedzialności za realizowane dotąd zadanie. Podstawowym wymogiem jest także fakt, by przekazanie odpowiedzialności miało miejsce przy jednoczesnym zachowaniu pożądanego poziomu możliwości bojowych182.

Luzowanie to działalność wojsk zmierzająca do przejęcia prowadzenia działań przez jedne wojska od innych we wszystkich rodzajach działań taktycznych w celu kontynuowania działań bojowych i nie dopuszczenia do utraty inicjatywy w walce. Luzowanie może być prowadzone przez:

  • wymianę wojsk bezpośrednio na pozycjach obronnych - luzowanie wojsk w rejonie;

  • natarcie wojsk luzujących, które przekraczają ugrupowanie wojsk będących dotychczas w styczności z przeciwnikiem (natarcie
    z ograniczonym celem) - luzowanie metodą zaczepną;

  • zabezpieczenie wyjścia z walki wojsk będących dotychczas w styczności z przeciwnikiem - luzowanie metodą obronną.

Rys. 53. Istota luzowania

Źródło: Opracowanie własne


Zasadniczo, luzowanie jest podejmowane celem podtrzymania w całości poziomu wydajności bojowej. Właściwym dla tego typu operacji jest przekazanie odpowiedzialności operacyjnej za zadanie bojowe. Wymagane jest by przekazanie realizowane było z jednoczesnym utrzymaniem zdolności operacyjnej na wymaganym poziomie.

Charakterystykę luzowania najpełniej oddaje „Mała Encyklopedia Wojskowa”: „luzowanie, zastępowanie w walce jednych oddziałów przez drugie, może odbywać się w natarciu, w obronie i w marszu zarówno w styczności, jak i bez styczności z nieprzyjacielem"183.

Luzowanie, wobec powyższego, jest utożsamiane, z przejęciem zadań, które dotychczas realizowały zgrupowania luzowane lub przyjęciem zadań nowych, wynikających z rozwoju sytuacji. Znaczenia tego słowa nie należy jednak kojarzyć z sytuacją statyczną. Możliwości prowadzenia rozpoznania przez współczesne środki, skrócenie do minimum czasu reakcji od momentu przetworzenia danych do wykorzystania środków rażenia, może skutecznie sparaliżować to przedsięwzięcie. Oprócz tego wysoka dynamika prowadzenia działań, szybko zmieniające się sytuacje, potrzeba natychmiastowej reakcji na sytuacje krytyczne, determinuje sposób luzowania. Tym bardziej działanie to wymaga czasu na przygotowanie
i przeprowadzenie.

Należy sądzić, że sytuacja dynamiczna w pasie (rejonie) zgrupowań przewidzianych do luzowania wymusiła ich działanie w kierunku od rubieży styczności wojsk, w wyniku poniesionych strat lub wobec przewagi przeciwnika.

Uzasadnionym będzie stwierdzenie, że luzowanie, to często działanie skoordynowane z lokalnym uderzeniem przed rubież styczności wojsk, poprzedzone wykonaniem marszu zbliżania w przewidywaniu wejścia do działań bezpośrednich oraz skupieniem przewagi w czasie i przestrzeni. W takiej sytuacji należy się liczyć z wariantem, zgodnie z którym cały proces luzowania wykonany jest dynamicznie, po wykonaniu marszu zbliżania, przejściu zgrupowań luzujących przez ugrupowanie luzowane, przejęcie od nich zadań z zachowaniem gotowości do wykonania nowych zadań, np. w formie boju spotkaniowego.

W wyniku tych działań, oprócz zrealizowania głównego przedsięwzięcia związanego z luzowaniem, istnieje możliwość opanowania dogodnego terenu lub nawet rozwinięcia powodzenia w określonym kierunku.

Biorąc pod uwagę obecne uwarunkowania należy stwierdzić, że na współczesnym polu walki, przy braku ustabilizowanej linii styczności wojsk, ogniskowości prowadzonych walk, konieczność luzowania wystąpi raczej na niższych szczeblach dowodzenia: kompania, batalion, brygada. Jest to związane
z możliwością bojową i znaczeniu taktycznym manewru luzowania. Podczas planowania tego typu działań, należy uświadomić sobie jego cel oraz możliwość uzyskania zakładanego efektu taktycznego związanego z pogłębieniem obrony, potęgowaniem natarcia, czy też uchwyceniem dogodnej rubieży terenowej i tym samym uzyskanie przewagi miejscowej.

W literaturze wojskowej można spotkać pięć sposobów luzowania184:

  • przez natarcie;

  • przez obronę w głębi luzowanych wojsk;

  • pozycyjne (tradycyjne);

  • przez zmianę struktury obrony;

  • załogowe.

W obecnych warunkach i na przyszłym polu walki najczęściej będą stosowane: luzowanie przez natarcie (luzowania zaczepnego) i w głębi luzowanych wojsk (luzowania obronnego).

Luzowanie zaczepne polega na przejściu wojsk luzujących przez ugrupowanie luzowanych i wykonanie natarcia o ograniczonym celu, przejmując równocześnie zadania od wojsk luzowanych. Celem tym mogą być obiekty położone przed frontem luzowanego pododdziału. Taki sposób, oprócz zapewnienia prawie jednoczesnego wyjścia luzowanego pododdziału, ogranicza przeciwnikowi możliwości oddziaływania ogniowego, jak też dezorganizuje mu dotychczasową strukturę obrony. Podczas luzowania zaczepnego niezbędne jest zapewnienie sobie lokalnej przewagi nad przeciwnikiem. Ma ono miejsce, gdy185:

  • trzeba wycofać wojska z walki, a przeciwnik utrzymuje ważny obiekt (rubież) o zasadniczym znaczeniu dla dalszych działań;

  • przeciwnik dokonał włamania w głąb obrony, a wojska wymagają odtworzenia zdolności bojowej;

  • istnieje potrzeba zmylenia przeciwnika co do kierunku prowadzenia dalszych działań i ściągnięcia w określony rejon większych sił przeciwnika, aby umożliwić wojskom własnym wykonanie zadania,
    o zasadniczym znaczeniu, na innym kierunku;

  • wojska luzowane prowadzą skuteczną obronę, wojska luzujące mają przejść do natarcia.

Luzowanie obronne natomiast może przyjąć formę pozycyjnego albo osłonowego. Wojska luzujące wprowadza się w rejon luzowania zajmowany przez zgrupowanie luzowane. Jeśli rejon luzowania pokrywa się z rejonem obrony zajmowanym przez wojska luzowane wtedy mówi się o luzowaniu pozycyjnym. Natomiast w przypadku, gdy przednia linia rejonu luzowania biegnie w głębi rejonu obrony zgrupowania luzowanego mamy do czynienia z luzowaniem osłonowym (obronnym). Wiąże się ono z częściową utratą terenu. Luzowanie obronne jest realizowane w następujących sytuacjach, gdy:

  • istnieje potrzeba zmiany ugrupowania obronnego m.in. poprzez wyprowadzenie części wojsk ze styczności z przeciwnikiem.
    Takie działanie posiada cechy wycofania.

  • należy wyprowadzić siły, którym grozi utrata zdolności bojowej (bądź ją utraciły)186.

  • istnieje potrzeba zmylenia przeciwnika co do określonej rubieży obronnej lub skanalizowania jego natarcia w pożądanym kierunku.

Niejednokrotnie luzowanie będzie się łączyło z innymi etapami pośrednimi. Luzowanie obronne – wycofanie; luzowanie zaczepne - końcowy etap marszu zbliżania; działania na połączenie – luzowanie wojsk taktycznego desantu powietrznego;

Wspólne cechy w stosunku do innych epizodów działań taktycznych posiadać będzie planowanie i organizacja luzowania. Podczas luzowania poprzez natarcie, elementy istotne dla natarcia, a także działań na połączenie będą odgrywały zasadnicze znaczenie: drogi podejścia, rubież wejścia do walki, zabezpieczenie poprzez wojska w styczności, wojska inżynieryjne, wsparcie ogniowe. Luzowanie obronne będzie się cechowało zabezpieczeniem wyjścia z walki wojsk znajdujących się w styczności: ustalenie punktów spotkania, wyznaczenie i utrzymanie dróg zejścia, określenie sposobu oderwania się wojsk w styczności od przeciwnika, ustalenie łączności haseł określenie linii wsparcia ogniowego.

Klasycznym przykładem luzowania obronnego, jest często uwzględniane we wszelkiego rodzaju ćwiczeniach związanych z tematyką obronną, zabezpieczenie wyjścia z walki sił z pasa, rejonu przesłaniania, kiedy to pododdział po wykonaniu określonego zadania przed przednim skrajem obrony przechodzi przez ugrupowanie wojsk własnych w głąb ugrupowania i po odtworzeniu gotowości bojowej osiąga zdolność do wykonywania dalszych zadań.

Podobnie jak w działaniach na połączenie luzowanie jest działaniem skomplikowanym, wymagającym określenia szeregu przedsięwzięć koordynujących, przede wszystkim w celu zapewnienia bezpieczeństwa prowadzącym działanie wojskom, jak i skutecznego przeprowadzenia manewru.



    1. DZIAŁANIA INNE NIŻ WOJNA (DZIAŁANIA STABILIZACYJNE I WSPARCIA POKOJU)


Przemiany polityczne jakie miały miejsce w ostatniej dekadzie XX wieku i mają miejsce obecnie oraz powiązana z nimi eskalacja konfliktów wewnętrznych i międzynarodowych zapoczątkowały koncepcje zmiany użycia wojska. Również w naszych siłach zbrojnych wzrosło zainteresowanie problematyką interwencji i działań pokojowych w zakresie szeroko pojmowania bezpieczeństwa. Ich skutkiem jest między innymi rozszerzenie tradycyjnych zadań sił zbrojnych o działania na rzecz wsparcia pokoju oraz działania stabilizacyjne.187 Wojsko Polskie będzie nadal aktywnie uczestniczyć w operacjach wsparcia pokoju począwszy od dialogu, kooperacji i partnerstwa, poprzez zapobieganie kryzysom i sterowanie ich przebiegiem, aż do militarnego wsparcia przedsięwzięć pokojowych, wymuszanie pokoju i reakcji przeciw agresji jak i również odbudowie państwowości w ramach misji stabilizacyjnych.


      1. DZIAŁANIA STABILIZACYJNE


W literaturze przedmiotu spotkać można różne definicje i klasyfikacje działań taktycznych. Zależą one w znacznej mierze od przyjmowanych kryteriów klasyfikacji. Poprzedni podział działań taktycznych budowany był przez wiele lat, zmieniał swój kształt i był adekwatny do ówczesnych wyzwań, zadań i prognozowanych zmian. Jednak dynamicznie zmieniająca się rzeczywistość wymaga ciągłego dostosowywania struktury działań taktycznych.

Działania taktyczne utożsamiane dotychczas głównie z działaniami bojowymi (walką) mają dużo szersze znaczenie i powinny obejmować wszelkie czynności wojsk lądowych zapewniające osiągnięcie zakładanych celów. Przyjmując również, że w obecnym i przyszłym spektrum konfliktów zbrojnych występują fazy:

  1. przedkonfliktowa,

  2. konflikt,

  3. pokonfliktowa

to za zasadnym jest wprowadzenie takich terminów jak: działania wspierające pokój, działania bojowe i działania stabilizacyjne czyli wygaszające konflikt, które charakteryzują się między innymi koniecznością łączenia lub selektywnego wybierania tych rodzajów działań, które w danej sytuacji będą skuteczne.

Na przykładzie doświadczeń z operacji „Iracka Wolność”188 można stwierdzić, że całe działania składały się z trzech zasadniczych faz. Faza I –wszystko to, co było realizowane na szczeblu taktycznym w celu zapobieżenia konfliktowi, działania demonstracyjne, które miały na celu złagodzenie stanowiska Iraku. Faza II to „czysty” konflikt między Irakiem a państwami koalicji, należ jednak zaznaczyć, że z politycznego punktu widzenia działania państw koalicyjnych nie miały na celu podbicie terytorium Iraku. Jednak w tej fazie łatwo można dostrzec to, co typowe dla działań taktycznych natarcie i obronę.

Po zakończeniu działań przystąpiono do realizacji fazy III, czyli dążenia poprzez działania stabilizacyjne do zaprowadzenia porządku demokratycznego w tym kraju. I to właśnie ta faza okazała się fazą o wiele trudniejszą niż przypuszczano. Jak pokazuje przykład z Iraku, faza pokonfliktowa, a w niej prowadzone działania stabilizacyjne trwają o wiele dłużej niż działania wojenne i są od nich bardziej wyczerpujące.

Między innymi właśnie dlatego nowy podział działań taktycznych uwzględnia stan pośredni między działaniami bojowymi (walką) a pokojem i są to działania stabilizacyjne.

W działaniach tych obok działań pokojowych (patrolowanie, konwojowanie itp.) może zaistnieć potrzeba odpierania ataków, obrony lub przeciwdziałania aktom terroryzmu. Bardzo dobrze przedstawia specyfikę takich działań idea „wojny trzyblokowej” nakreślona przez gen. Krulaka.189 Innymi słowy działania stabilizacyjne są wypadkową działań bojowych i działań w ramach wsparcia pokoju.

Jednak działania stabilizacyjne nie są niczym nowym w historii wojen i wojskowości. Żołnierze wielu narodowości, w tym również walczący na frontach drugiej wojny światowej pomagali usuwać zniszczenia wojenne, odbudowując mosty, drogi i inne obiekty użyteczności publicznej, a także wspierali miejscową ludność w warunkach, gdy główne działania wojenne jeszcze trwały.
W ograniczonym wymiarze operacja stabilizacyjna była prowadzona na terenie Polski w latach 1944-1945 m.in.: akcja rozminowania, zagospodarowania Ziem Zachodnich itp.

Termin operacja stabilizacyjna został zamieszczony w dokumentach doktrynalnych armii USA. FM3-0 oraz FM3-07 definiują go jako działania kształtujące i popierające interesy narodowe USA poprzez przeciwdziałanie zagrożeniom, a także oddziaływanie na sytuację operacyjną w wymiarze politycznym i informa­cyjnym przy pomocy kombinacji metod pokojowych, kolektywnej współpracy i akcji wymuszających będących odpowiedzią na zaistniały kryzys190.

Zaprowadzenie bezpieczeństwa i stabilizacji w rejonie pokonfliktowym jest procesem długofalowym i niemożliwym do przeprowadzenia bez określenia najważniejszych potrzeb społeczności lokalnej, odtworzenia funkcjonowania niezbędnych służb, organizacji rządowych i pozarządowych oraz organizacji niosących pomoc humanitarną. W związku z szerokim zakresem odpowiedzialności w proces ten zaangażowane będą organizacje rządowe i samorządowe państwa konfliktu, a w dużej mierze rządowe i pozarządowe organizacje międzynarodowe. Wojsko w tej fazie odgrywać będzie rolę organu zapewniającego wsparcie i bezpieczeństwo.

Rys. 54. Rodzaje działań stabilizacyjnych

Źródło: L. Elak, Operacje wielonarodowe, [w:] Podstawy dowodzenia, Warszawa 2007, s. 422., na podst. FM 3-07 (100-20) Stablility Operations and Suport Operations, Headquarters, Department of the Army, luty 2003.


Regulamin działań Wojsk Lądowych191 opisuje Działania Stabilizacyjne jako działania mające na celu unormowanie sytuacji w rejonie konfliktu i zmniejszenie poziomu przemocy. Narzucają one utrzymanie bezpieczeństwa i kontroli w całej strefie (rejonie) odpowiedzialności przy wykorzystaniu możliwości bojowych wojska do czasu odtworzenia zdolności do działania służb i urzędów cywilnych państwa gospodarza. Należy mieć na uwadze, że powyższe działania mogą mieć charakter:

  • wymuszający,

  • demonstracyjny,

  • prewencyjny,

  • humanitarny,

  • ratowniczy,

  • inny.192

Wojska wydzielone do działania muszą być w pełni przygotowane do realizacji wszelkiego rodzaju zadań taktycznych a jednocześnie muszą być gotowe do natychmiastowego przejścia z działań bojowych do stabilizacyjnych i odwrotnie. Oznacza to, że proces planowania operacji musi być na tyle perspektywiczny i elastyczny, aby obejmować także fazę stabilizacji po zakończeniu działań bojowych, jak również zażegnania sytuacji kryzysowej niemającej związku z działaniami bojowymi.

Ważnym celem operacji stabilizacyjnych będzie umacnianie bezpieczeństwa i stabilności w wyznaczonym obszarze (strefie, rejonie) odpowiedzialności. Cel ten można zrealizować poprzez za­pewnienie porządku publicznego oraz pomocy humanitarnej miejscowej ludności. Ważnym zadaniem sił koalicyjnych jest również pomoc przy odbudowie obiektów infrastruktury użyteczności publicznej oraz wspieranie miejscowych władz administracyjnych.

Realizacja działań stabilizacyjnych we współudziale tak wielu komponentów nie tylko narodowego ale i międzynarodowego (militarnego i pozamilitarnego) jest niemożliwa bez zapewnienia bezpieczeństwa i swobody działania. Brak tych dwóch czynników zahamuje lub uniemożliwi działanie takich elementów jak organizacje humanitarne, elementy rekonstrukcji infrastruktury czy bazy ekonomicznej.
Za zapewnienie bezpieczeństwa i swobody działania odpowiadają wojska wydzielone do prowadzenia działań stabilizacyjnych.

Analizując zapisy regulaminu możemy stwierdzić, że bezpieczeństwo i swoboda działania to jedne z fundamentalnych zasad, które należy przestrzegać podczas realizacji działań stabilizacyjnych.

Rys. 55. Zasady działań stabilizacyjnych wg Regulaminu działań Wojsk Lądowych

Źródło: opracowanie własne na podstawie RdWLąd


Bezpieczeństwo w działaniach stabilizacyjnych realizowane będą wśród lokalnego społeczeństwa, w rejonach zurbanizowanych i wiejskich a wykonywane przez pododdziały w całej strefie (rejonie) odpowiedzialności. Wojsko nie jest jedynym wykonawcą przedsięwzięć zapewniających bezpieczeństwo, równoległe działania prowadzić będą także organizacje pozamilitarne, którym należy zapewnić bezpieczne środowisko działania, czyli ochronę przed atakami. Ochrona ta musi być kompleksowa, zapewniona na czas i przede wszystkim adekwatna do zagrożenia. Podstawową zasadą jest używanie minimum siły przy jednoczesnej współpracy ze społeczeństwem, zbieraniem informacji i realizacją Działań Informacyjnych.

Natomiast swoboda działania oznacza wszelkie uprawnienia decyzyjne i odpowiedzialność na tym szczeblu struktury organizacyjnej, który zapewnia najdogodniejsze warunki do realizacji zadań związanych z ochroną wojsk.

Kolejną zasada związana z działaniami stabilizacyjnymi jest ekonomia sił, którą Regulamin definiuje jako właściwy podział zadań pomiędzy wojsko  a organizacje pozamilitarne. Podział taki musi być dokonany w każdych warunkach i do każdych z przedsięwzięć. Należy jednak pamiętać, że na wojsku spoczywa przede wszystkim zapewnianie bezpieczeństwa elementom wprowadzającym stabilizację (a do tych elementów oprócz wojska zaliczamy organizacje m.in. układu pozamilitarnego), a także zapewnienie ochrony ważnych obiektów i rejonów.

Kluczowym aspektem jest jedność działania postrzegana przez wszystkie siły wojskowe jak i organizacje pozamilitarne w taki sposób aby, realizując działania w strefie (rejonie) odpowiedzialności miały one wspólny sprecyzowany i jasny cel. Aspekt ten musi mieć zastosowanie na każdym poziomie zarówno politycznym, militarnym jak i gospodarczo-ekonomicznym.

Powyższa zasada, jedności działania, łączy się nierozerwalnie z zasadą synchronizacji z innymi rodzajami działań. Działania stabilizacyjne muszą być zintegrowane i zsynchronizowane  ze wszystkimi rodzajami działań bojowych. Wojska biorące udział w działaniach stabilizacyjnych muszą mieć opracowane procedury i sposoby usuwania i naprawy zniszczeń oraz strat powstałych w wyniku realizowanych działań wojennych. Jednocześnie muszą być przygotowane również do działań ofensywnych, których prowadzenie może być niezbędne do walki z elementami zakłócającymi proces stabilizacji.

Realizacja zadań w działaniach stabilizacyjnych jest prowadzona we wspólnym wysiłku z lokalnymi Siłami Zbrojnym i Siłami Bezpieczeństwa193. Prowadzenie wspólnych działań musi być realizowane zgodnie z prawem (międzynarodowym i lokalnym) i zawarta w odpowiednich dokumentach, szczególnie jeśli lokalne Siłami Bezpieczeństwa nie mają pełnego poparcia społecznego. Innymi słowy jest to zasada legalności. Jednak w specyficznych sytuacjach (brak podpisanych konwencji i umów) muszą one być prawnie zdefiniowane i postrzegane przez społeczność lokalną, jako działania zgodne z prawem. Właściwa oprawa medialna i odpowiednio przeprowadzone Działania Informacyjne będą pomocne we wzmocnieniu tej pozycji.

Zasada synchronizacji i koordynacji działań z lokalnymi Siłami Bezpieczeństwa definiowana w Regulaminie jest jako zasada mająca na celu określenie sposobu i zakresu realizacji działań oraz sprecyzowania ograniczeń w ich prowadzenia (czas, siły, przestrzeń, ograniczenia prawne, inne). Prawidłowa koordynacja i synchronizacja działań musi być przeprowadzona od najwyższego do najniższego szczebla dowodzenia. Prowadząc działania wspólnie z lokalnymi Siłami Bezpieczeństwa nie możemy zapomnieć o zasadzie, która nie jest wymieniona w Regulaminie, zasada ograniczonego zaufania i wiedzy koniecznej, nie powinna ona oznaczać braku zaufania, co do lojalności i profesjonalizmu lokalnych Sił Bezpieczeństwa a jedynie umiejętne „dozowanie” informacji o terminie, celu i rejonie działania oraz ich miejsca w ugrupowaniu bojowym.

Jak możemy zauważyć działania stabilizacyjne realizowane są przy współudziale wielu elementów militarnych i niemilitarnych sił stabilizacyjnych i lokalnych Sił Bezpieczeństwa. Zapewnienie właściwego współdziałania na wszystkich poziomach będzie kluczowym czynnikiem zapewniającym osiągnięcie efektu końcowego działań. Zadaniem, więc dowódcy odpowiedzialnego za prowadzenie tych działań będzie taka organizacja i koordynacja wszystkich sił i środków będących w jego dyspozycji, aby wszystkie elementy partycypujące w procesie stabilizacji dążyły w określony sposób do osiągnięcia wspólnego celu.

Do podstawowych czynników warunkujących powodzenie działań stabilizacyjnych możemy zaliczyć:

  • bezpieczeństwo i kontrola,

  • wsparcie sektora bezpieczeństwa publicznego,

  • rekonstrukcja sektora publicznego,

  • zarządzanie początkowe.

Pierwszoplanowym elementem, jaki wojska powinny zapewnić, zwłaszcza na terenach zamieszkanych jest bezpieczeństwo i kontrola w rejonie (strefie) odpowiedzialności. Bezpieczeństwo i kontrola może być zapewniona m.in. poprzez:

  1. wprowadzenie ogólnego bezpieczeństwa ludności cywilnej,

  2. zapewnienie swobody działania militarnych i niemilitarnych elementów oraz organizacji użytku publicznego realizujących zadania w rejonie odpowiedzialności na rzecz uzyskania stabilizacji.

W ramach utrzymania bezpieczeństwa i kontroli realizowane mogą być następujące zadania taktyczne:

  • patrolowanie;

  • izolowanie wrogich sił;

  • kontrola drogowa;

  • kontrola nad tłumem;

  • obserwacja;

  • okrążenie i przeszukanie;

  • wzmocnienie rejonów zastrzeżonych;

  • konwojowanie (ochrona transportów);

  • zapewnienie przestrzegania porządku publicznego.

Jednym z aspektów poprawy bezpieczeństwa jest utrzymywanie gotowości do działania przeciwko grupom niezadowolenia społecznego wykorzystując do tego celu również lokalne Siły Bezpieczeństwa oraz istniejący system ostrzegania. Działania te realizowane będą poprzez organizację Punktów Kontrolnych, szkolenie i utrzymanie elementów do walki z tłumem czy też blokady dróg celem ograniczenia przemieszczania.

Wojska realizujące szerokie spektrum zadań w trakcie działań stabilizacyjnych muszą się liczyć również z koniecznością reakcji na działania, nie tylko grup niezadowolenia społecznego, ale również powstańców. Do podstawowych sposobów działań powstańczych należą m.in.:

  • fizyczna likwidacja przeciwników,

  • porwania,

  • demoralizacja,

  • odstraszanie i powodowanie dezercji.

Głównym zadaniem w Działaniach Przeciw Powstańczych będzie odcięcie organizacji powstańczych od wszelkiego rodzaju wsparcia, dopływu informacji, zaopatrzenia logistycznego, napływu ochotników, pozbawienie bezpieczeństwa rejonów dyslokacji i poparcia społecznego. Realizowane to będzie poprzez izolację rejonów działania i rozmieszczenia grup partyzanckich. Działania stabilizacyjne wsparte Działaniami Informacyjnymi muszą doprowadzić do fizycznej i moralnej izolacji grup powstańczych.

Neutralizacja tych grup jest kluczem do osiągnięcia sukcesu w zwalczaniu powstańców i osiągnięcia stabilizacji w rejonie. Dodatkowego znaczenia nabiera neutralizacja przywódców ugrupowań powstańczych. Powyższe działania mogą zapewnić bezpieczeństwo i w konsekwencji zakłócą i zdezorganizują działania powstańcze. Realizując powyższe przedsięwzięcia dużego znaczenia nabiera uzyskanie kontroli nad infrastrukturą drogową i kluczowymi rejonami a także wsparcie rządu w organizacji sprawnego Sektora Bezpieczeństwa Publicznego.

Fundamentalną zasadą, która musi być bezwzględnie przestrzegana jest zasada użycia minimum siły. Jednakże nie można dopuścić do sytuacji, kiedy siły powstańcze będą naruszać narodowe i międzynarodowe interesy i skupiać na sobie medialne zainteresowanie, wówczas wzmocnienie sił i zaangażowanie większej ilości środków do walki z partyzantką jest dopuszczalne.

Podstawą powodzenia w działaniach stabilizacyjnych jest posiadanie przewagi w wyszkoleniu i szybkości reakcji na zaistniałe sytuacje. Celem utrzymania możliwości szybkiej reakcji w przypadku zagrożenia niezbędnym jest posiadanie odpowiedniego systemu rozpoznania a także mobilnego odwodu, jak np. Siły Szybkiego Reagowania.

Ważnym problemem do rozwiązania dla zapewniania bezpieczeństwa i kontroli w strefie (rejonie) odpowiedzialności jest podjęcie określonych przedsięwzięć celem uniknięcia destabilizacji takimi czynnikami jak:

  • klęski humanitarne,

  • zakłócenia w trakcie przemieszczania ludności,

  • niekontrolowane migracje.

Do współudziału w tego rodzaju zadaniach taktycznych wykorzystywać można także lokalne Siły Bezpieczeństwa.

Kluczowym aspektem w długofalowym procesie stabilizacji jest odtworzenie i Wsparcie Sektora Bezpieczeństwa Publicznego. siły stabilizacyjne odgrywają zasadniczą rolę w odbudowaniu narodowych możliwości obronnych. Reforma Sektora Bezpieczeństwa Publicznego może być zrealizowana poprzez:

  • demobilizację,194

  • rozbrojenie,

  • rozformowanie,

  • restrukturyzację.

Rozbrojenie, demobilizacja, i rozformowanie zbrojnych ugrupowań jak: regularne SZ, organizacje paramilitarne, grupy samoobrony, bojówki itp. są celem strategicznym, a planowane na szczeblu operacyjnym. Jest to wyzwanie międzyresortowe jednak siły stabilizacyjne pełnią kluczową rolę w realizacji tego przedsięwzięcia, szczególnie w początkowej fazie operacji.

Wsparcie SBP zawierało będzie nie tylko aspekty militarne, ale również działanie policji, sądownictwa i więziennictwa, ochrony granic i prawo celne, co wchodzi w skład całego SBP. Wsparcie SBP ze względów militarnych skupione zostanie na odtworzeniu i reformach lokalnych sił bezpieczeństwa (wojsko, policja, straż graniczna itp.). Realizowane to będzie poprzez następujące zadania:

  1. Organizacja Sił Zbrojnych: Realizując to zadanie należy brać pod uwagę aspekty kulturowe, etniczne i tradycje a także czynniki wynikające
    z byłego konfliktu. siły stabilizacyjne pełnią tu rolę doradczą w określeniu formy, struktury i dyslokacji nowo formowanych SZ.

  2. Szkolenie Indywidualne. Pierwszym krokiem będzie rekrutacja i selekcja do odbudowywanych Sił Bezpieczeństwa i tutaj siły stabilizacyjne będą realizowały zadania doradcze i konsultacyjne. W dalszej kolejności siły stabilizacyjne realizować będą szkolenie indywidualne żołnierzy, którzy przeszli weryfikację i zostali powołani do lokalnych SZ.

  3. Szkolenie Zespołowe. Z chwilą, gdy lokalne SZ są sformowane siły stabilizacyjne muszą dalej kontynuować szkolenie na szczeblu pododdziału. Szkolenie musi być progresywne i zgodne z zasadą stopniowania trudności tak, aby w końcowym rozrachunku osiągnąć efekt zgrania na szczeblu pododdziału.

  4. Doradztwo. Kiedy pododdziały zostaną sformowane, wyszkolone i sprawdzone (również w walce) wymagać będą dalszego doskonalenia indywidualnego i zespołowego. Przykładem działania jest użycie Operacyjno Doradczych Zespołów Łącznikowych przy poszczególnych dowództwach różnych szczebli.

Bardzo trudnym do realizacji są przedsięwzięcia związane z długofalowym procesem reform i wykorzystania byłych żołnierzy (funkcjonariuszy poprzednich Sił Bezpieczeństwa) w życiu cywilnym, za tego rodzaj zadań mogą być odpowiedzialne inne organizacje realizujące podobne zadania w strefie odpowiedzialności.

W ramach wsparcia Sektora Bezpieczeństwa Publicznego realizowane są następujące zadania taktyczne:

  • rozbrojenie bojówek militarnych i nielegalnych formacji zbrojnych;

  • zbieranie, liczenie i niszczenie broni;

  • ochrona, eskortowanie i transport osób zdemobilizowanych;

  • wsparcie w selekcji do nowych Służb Bezpieczeństwa;

  • selekcja i rekrutacja do służb ochronnych;

  • dyslokacja i kontrola składów uzbrojenia i sprzętu;

  • szkolenie, nadzorowanie i przekazanie odpowiedzialności przyszłym SZ i innym elementom SBP jak policja czy Straż Graniczna;

  • zbieranie, usuwanie i niszczenie materiałów niebezpiecznych;

  • inne.

Za właściwą rekonstrukcję sektora publicznego odpowiedzialne są organizacje pozamilitarne zgodnie z ich specyfiką. Szczególnie w początkowej fazie operacji zadaniem sił stabilizacyjnych, jest zapewnienie bezpieczeństwa i stworzenie warunków do pracy tym organizacjom.

W zależności od sytuacji siły stabilizacyjne mogą byś zaangażowane do podjęcia działań mających na celu pomoc w rekonstrukcji elementów sektora publicznego. Ma to szczególne znaczenie w dalszej fazie operacji dając obraz celowego i zgodnego z prawem działania sił stabilizacyjnych. Dowódcy i ich sztaby muszą zdefiniować i określić możliwości, jakie posiadają siły stabilizacyjne w rekonstrukcji infrastruktury poprzez elementy i środki Komórek Współpracy Cywilno Wojskowej (CIMIC).

Wsparcie w rekonstrukcji polega, więc na odbudowie podstawowej i niezbędnej do funkcjonowania infrastruktury publicznej. Dodatkowym elementem wzmacniającym wizerunek sił stabilizacyjnych jest wydzielenie do działania sił i środków  specjalistycznych oraz elementów medycznych. Wymiernym efektem takiego działania może być aktywne wsparcie przez społeczeństwo dla sił stabilizacyjnych w ich działaniach i realizacji mandatu. Może to być osiągane poprzez dostarczanie wody pitnej i zabezpieczenie jej źródeł, dystrybucję pomocy humanitarnej, rekonstrukcję sieci energetycznej i minimalizowanie efektów klęsk humanitarnych. Początkowa rekonstrukcja może być tymczasowa i prowizoryczna do czasu aktywowania do działania wyspecjalizowanych firm czy organizacji.

W ramach rekonstrukcji SP realizowane są następujące zadania taktyczne:

  • zabezpieczenie przejezdności dróg, kolei, wodociągów;

  • odbudowa lotnisk, nabrzeży i portów;

  • zabezpieczenie w wodę pitną, paliwo i energię elektryczną;

  • odbudowa elementów infrastruktury służby zdrowia, komunalnej i oczyszczaniem ścieków;

  • ograniczona pomoc i doradztwo medyczne;

  • ochrona kluczowych obiektów.

Rekonstrukcja infrastruktury jest kosztownym elementem nie tylko pod względem finansowym, ale i wysiłku ludzkiego. Gdziekolwiek bezpieczeństwo i zakres prac na to zezwala do zadań tych powinni być kierowane lokalne firmy i pracownicy, co pomoże w rozwoju miejscowej ekonomii i umocni przeświadczenie o odpowiedzialności za losy kraju, regionu. Kiedy sytuacja ulegnie poprawie i organizacje niemilitarne mogły będą przystąpić realizacji swoich statutowych zadań, związanych z rekonstrukcją wówczas siły stabilizacyjne przejmą rolę ochronną.

Zarządzanie Początkowe powinno być realizowane przez wyspecjalizowane organizacje. W początkowej fazie operacji może być ono realizowane przez siły stabilizacyjne do czasu widocznej poprawy bezpieczeństwa w strefie (rejonie) odpowiedzialności. Może to polegać na wsparciu edukacji (odbudowa i budowa nowych szkół), odbudowie rynku lokalnego (ograniczenie czarnego rynku) wsparciu lecznictwa, co pomoże powrócić ludności lokalnej do normalności i zwiększy zaufanie do sił stabilizacyjnych.

Eksperci wojskowi, czy też zatrudnieni przez wojsko specjaliści, mogą być wydzielani do realizacji różnych zadań z zakresu zarządzania. W początkowej fazie działań, specjaliści ci mogą być kierowani do realizacji zadań, zgodnie z posiadana wiedzą, do pomocy organizacjom zajmującym się planowaniem i zarządzaniem, organizacją łączności czy też dowodzeniem i przywództwem. Ten rodzaj działań stabilizacyjnych jest trudny do realizacji i uzależniony będzie od sytuacji i potrzeb na miejscu.

Właściwe planowanie działań rządu i zadań przed nim stojących powinno być kierowane do organizacji wyspecjalizowanych w tej dziedzinie. Wsparcie Rządu Tymczasowego, lub innego organu sprawującego władzę, przez siły stabilizacyjne może zawierać następujące elementy:

  • zarządzanie infrastrukturą transportową;

  • zarządzanie głównymi służbami i przemysłem;

  • edukacja instytucjonalna i infrastrukturalna;

  • doradztwo instytucjom użytku publicznego: odpady, lecznictwo, handel, media itp.;

  • doradztwo organizacjom politycznym niższego szczebla;

  • pomoc humanitarna i dystrybucja leków;

  • prowadzenie negocjacji na poziomie lokalnym;

  • organizacja sieci dowodzenia i kontroli;

  • wprowadzanie prawa, specyfikacja zadań dla policji i Straży Granicznej z zakresu walki z przestępczością;

  • wsparcie wyborów (ochrona lokali wyborczych, organizacja punktów kontroli, monitorowanie ludności);

  • wsparcie komercyjne instytucji ekonomicznych np. organizacja handlu lokalnego, kooperacja pomiędzy bankami i małym biznesem.

Do wykonywania tak skomplikowanych działań muszą być starannie wybrane wojska, zorganizowane w odpowiednie struktury oraz odpowiednio uzbrojone i wyposażo­ne, tak, by mogły zarówno zwalczać terrorystów uzbrojonych w ręczne granatniki przeciwpancerne, moździerze czy też karabiny maszynowe na pick-up’ach jak i prowadzić działania policyjne w terenach miejskich. Należy, zatem tworzyć różne typy sztabów i jednostek połączone w grupy bojowe charak­teryzujące się wysoką zdolnością do walki, utrzymania porządku publicznego oraz współpracy cywilno-wojskowej. Z kolei każda grupa bojowa powinna składać się ze specjalistycznych pododdziałów, tzw. modułów, przeznaczonych do wykonywania określonych zadań. Wojska lądowe powinny być gotowe do szybkiego wy­dzielenia takich sił i środków, które można połączyć w większe formacje wojskowe, np.: batalionowe grupy bojowe, brygadowe grupy bojowe. W przyszłości wojska lądowe powinny być rozpatrywane jako zestawy sił o różnych zdolnościach i możliwościach.195

  1. Pododdziały bojowe mogą, zatem wykonywać m.in. zadania związane z utrzymaniem bezpieczeństwa i kontroli w całym rejonie odpowiedzialności (strefie odpowiedzialności) ponosząc odpowiedzialność również za bezpieczeństwo ludności cywilnej w niej przebywającej. Realizacja powyższych zadań musi również zapewnić swobodę działania dla organizacji nie militarnych, pozarządowych oraz władz lokalnych, biorących udział w bezpośredniej realizacji działań stabilizacyjnych (ochraniać obiekty wykorzystywane do bezpośredniej pomocy dla ludności cywilnej jak np. szpitale, lecznice, punkty rozdziału pomocy humanitarnej, konwojów z pomocą humanitarną, nadzorować przebieg wyborów.) Kolejnymi zadaniami będą działania związane z demobilizacją, zabezpieczeniem zebranej broni i sprzętu a także wydzielanie zespołów doradczych i szkoleniowe do nowo tworzonych sił bezpieczeństwa. Dzięki prowadzeniu powyższych działań zaznaczana będzie obecność sił stabilizacyjnych, lepsze ich postrzeganie przez społeczność lokalną i utrwalana będzie legitymację ich działania.

  2. pododdziały artylerii wykonują głównie zadania w obszarze wsparcia ogniowego pododdziałów bojowych oraz zadania ochrony baz, w tym przede wszystkim przeciwdziałanie ostrzałom moździerzowym i rakietowym.

  3. pododdziały inżynieryjne odgrywają kluczową rolę w realizacji planu działań stabilizacyjnych z zakresu odbudowy infrastruktury. Zadanie te zawierają:

  • odbudowa portów lotniczych i lotnisk;

  • odbudowa portów morskich;

  • naprawa i rekonstrukcja instalacji wodnych i elektrycznych;

  • naprawa i budowa dróg, mostów i przepustów;

  • oczyszczanie i wydobywanie wody;

  • naprawa i odbudowa budynków użyteczności publicznej;

  • szkolenie i doradztwo dla Sił SBP w realizacji zadań inżynieryjnych;

  • nadzorowanie rozminowania pól minowych ujawnionych i terenu prawdopodobnie zaminowanego;

  • pomoc w wypadkach minowych z udziałem ludności cywilnej do czasu sformowania i wyszkolenia odpowiednich zespołów lub elementów ze składu lokalnych SZ;

  • wsparcie mobilności i wspieranie zdolności przetrwania.

  1. pododdziały łączności wspierać będą siły stabilizacyjne wydzielając siły i środki łączności i informatyki do zabezpieczenia systemu łączności w strefie odpowiedzialności (rejonie odpowiedzialności), a także wydzielać doradców do pomocy w organizacji systemu łączności lokalnej.

  2. pododdziały zabezpieczenia realizować będą swoje zadania w następujących obszarach:

  • realizacja dystrybucji pomocy humanitarnej;

  • ochrona i kontrola Strefy Tylnej lub bezpośrednia ochrona baz;

  • szkolenie i doradztwo w zakresie logistyki i zabezpieczenia medycznego

  1. pododdziały medyczne realizować będą natomiast zadania związane z ewakuacją medyczną a także organizować i realizować leczenie ludności lokalnej. Innym zadaniem pododdziałów medycznych będzie funkcja doradcza lokalnym instytucjom w dziedzinie lecznictwa, szkolnictwa, co umocnieni pozycję władz lokalnych.

  2. Komórki lub samodzielne elementy CIMIC spełniać będą funkcje łącznikowe i koordynacyjne w wielu dziedzinach działaniach stabilizacyjnych. Wspierane przez wywiad realizować będą następujące zadania:

  • identyfikacja władz lokalnych oraz doradztwo w dziedzinie tworzenia struktur władzy;

  • współpraca z lokalnymi władzami w określaniu potrzeb związanych
    z odbudową infrastruktury;

  • ocena zasadności potrzeb wynikających z wystąpień władz lokalnych;

  • rekomendacja priorytetów w realizacji DS w dziedzinach odbudowy
    i rekonstrukcji władzy;

  • zbieranie informacji dotyczących zagrożeń (militarnych i niemilitarnych);

  • identyfikacja i ocena działań organizacji międzynarodowych i pozarządowych w dziedzinie ich wykorzystania i zabezpieczenia działań pod względem bezpieczeństwa;

  • koordynacja, celem właściwego wykorzystania działań organizacji międzynarodowych i pozarządowych w całym spektrum działań stabilizacyjnych.

  1. Posiadane elementy PsyOps muszą być w pełni wykorzystane w procesie realizacji Działań Informacyjnych. Elementy te rozpowszechniać będą informacje dotyczące zasadności działań sił stabilizacyjnych
    i korzyści wynikające z ich obecności przy wykorzystaniu różnorodności środków masowego przekazu.

  2. Żandarmeria Wojskowa realizować będzie zadania związane z ochroną i kontrolą oraz prowadzić doradztwo i szkolenie lokalnych Sił Bezpieczeństwa w szczególności policji i żandarmerii wojskowej. Jednakże specjalistyczne szkolenie powinno być realizowane przez wyspecjalizowane służby
    i organizacje. Podstawowym zadaniem realizowanym przez ŻW powinna być kontrola przejezdności dróg oraz kontrola drogowa (na stałych lub ruchomych punktach kontrolnych) nie tylko realizowana z pełnym zaangażowaniem na terenie baz (jak dotychczas), ale również w całej strefie odpowiedzialności.

Prowadzenie działań stabilizacyjnych to poważne wyzwanie dla armii polskiej. Są to działania przede wszystkim w środowisku konfliktu o charakterze asymetrycznym. Nasza armia w przeciwieństwie do formacji amerykańskich, brytyjskich, francuskich, izraelskich czy rosyjskich nie ma doświadczeń w walce z „niewidocznym i niezdefiniowanym” wrogiem. Z drugiej jednak strony może to być zaletą – brak doświadczeń to także brak złych nawyków, archa­icznych przeświadczeń czy niebezpiecznych dogmatów. Należy tylko w sposób odpowiedni analizować dotychczasowe doświadczenia, które w przyszłości pozwolą naszym siłom zbrojnym przygotować się do wyzwań, jakie niosą ze sobą działania stabilizacyjne i zmieniające się środowisko walki.


      1. DZIAŁANIA WSPARCIA POKOJU


W podrozdziale tym przedstawione zostaną operacje wsparcia pokoju, które stanowią wielofunkcyjne operacje prowadzone na zasadzie bezstronności na podstawie mandatu ONZ lub innej uprawnionej organizacji międzynarodowej (np. NATO, Unia Europejska, Unia Afrykańska itp.) z zaangażowaniem sił wojskowych, cywilnych, działań dyplomatycznych i humanitarnych w celu osiągnięcia długoterminowego porozumienia politycznego pomiędzy stronami konfliktu lub innych warunków określonych w mandacie.

Operacje utrzymania pokoju (ang. peacekeeping), nazywane operacjami pokojowymi, stały się jednym z głównych instrumentów działania Narodów Zjednoczonych (NZ) w dziedzinie pokoju i bezpieczeństwa. Nie przewidziane przez Kartę NZ, pojawiły się ad hoc pod wpływem pilnej potrzeby wspomagania wysiłków pokojowych w warunkach zimnej wojny i nie funkcjonującego zgodnie z oczekiwaniami systemu zbiorowego bezpieczeństwa. Jak pokazuje historia organizacji, mechanizm operacji okazał się nie tylko pożyteczny, ale też wpisał się dobrze w ramy funkcjonowania systemu bezpieczeństwa.196 Przetrwał konfrontację bloków politycznych, a po jej zakończeniu wszedł w okres dynamicznych zmian, ilościowych oraz jakościowych. W wymiarze ilościowym uwidocznił się proces dosyć silnego rozwoju operacji, nieprzebiegający jednak linearnie, ale z pewnymi załamaniami. Można było, więc zauważyć fazy wyrażanych wahań liczby, natężenia i rozmiarów operacji, poczynając od ich powolnego zwiększenia u schyłku lat 80. XX wieku, poprzez niezwykłą ekspansję na początku lat 90., następnie redukcję, a kończąc na względnej stabilizacji od końca ubiegłego dziesięciolecia na poziomie znacznie wyższym od tego z okresu zimnej wojny. W wymiarze jakościowym na uwagę zasługują cztery kierunki przekształceń:

  1. uniwersalizacja miejsca i roli operacji w procesie pokojowym, co oznacza, że operacje przestały być wyłącznie pasywnym mechanizmem utrzymywania pokoju. Stały się natomiast instrumentem aktywnym i dynamicznym, pełniącym różnorodne role we wszystkich fazach konfliktu i procesu pokojowego;

  2. rozszerzenie i zróżnicowanie zadań operacji, co doprowadziło do wykształcenia się operacji wielofunkcyjnych;

  3. zróżnicowanie uczestników operacji, przejawiające się przede wszystkim znacznym wzrostem liczby uczestników oraz rozbudową i wzrostem znaczenia komponentu cywilnego;

  4. łagodzenie interpretacji fundamentalnych zasad operacji (zgody stron, bezstronności, niestosowania siły, z wyjątkiem samoobrony), czego wyrazem było wykształcenie się operacji nie w pełni konsensualnych, mogących w szczególnych okolicznościach stosować się oraz rozmieszczanych w warunkach wątpliwej lub niepewnej zgody, a nawet bez niej.

Celem operacji wsparcia pokoju pomimo powyższego pozostaje nadal nakłonienie stron konfliktu do jego rozwiązania przez zastosowanie środków przewidzianych w Karcie Narodów Zjednoczonych a ich celami szczegółowymi są utrzymanie lub przywrócenie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa poprzez zmianę sytuacji stanowiącej zagrożenie dla pokoju.



Rys. 56. Rodzaje działań wsparcia pokoju

Źródło: opracowanie własne na podstawie RdWLąd.


Natomiast istotą tego typu operacji jest dążenie do utrzymania międzynarodowego pokoju dzięki funkcjonowaniu sił w zakresie prewencji, ograniczenia, rozwiązywania, monitorowania i wygaszania konfliktów międzynarodowych oraz budowy pokoju po ich zakończeniu.

Operacja wsparcia pokoju polegają więc na powstrzymywaniu, zahamowaniu lub zaprzestaniu działań wojennych toczonych pomiędzy państwami lub w granicach jednego państwa drogą bezstronnej interwencji strony trzeciej.197

Szczyt państw NATO w Brukseli wprowadził koncepcję umożliwiającą realizację operacji wsparcia pokoju w praktyce, - czyli określił środek do realizacji operacji wsparcia pokoju i są nim - wielonarodowe siły połączone (ang. Combined Joint Task Forces - CJTF). Siły te w ramach, których mogą brać udział na zasadzie dobrowolności także państwa spoza Sojuszu, mają w praktyce realizować operacje wsparcia pokoju zgodnie z następującymi warunkami określonymi w kolejnym dokumencie:

  1. operacją wsparcia pokoju powinna kierować uznana organizacje
    międzynarodowa np.: ONZ, OB WE. Organizacja ta zwracając się do NATO powinna opracować jednoznaczny mandat oraz wyznaczyć osobę kierującą operacja w jej imieniu;

  2. wszystkie strony konfliktu powinny posiadać wolę do jego politycznego rozwiązania;

  3. strony konfliktu, a także „państwo-gospodarz" (ang. host nation) – czyli państwo na terenie którego rozlokowane będą siły NATO - powinno wyrazić zgodę na rozmieszczenie sił pokojowych;

  4. wszystkie państwa Sojuszu muszą wyrazić zgodę na zaangażowanie NATO w danej operacji, a także dobrowolnie zgłosić udział swoich sił.198

W działaniach wsparcia pokoju obok komponentu wojskowego może brać udział także komponent cywilny z szerokim wachlarzem organizacji i instytucji pozarządowych i międzynarodowych (np. Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, Czerwonej Gwiazdy Dawida, Lekarze bez Granic itp.). W komponencie wojskowym szczególna role odgrywają Wojska Lądowe, realizują wiele skomplikowanych i różnorodnych zadań, które w swej istocie zapobiegają rozprzestrzenieniu się konfliktu, bądź też przyczyniają się do normowania sytuacji. Można do nich zaliczyć:

  • rozminowanie terenu;

  • udział w akcji ratowniczej;

  • systematyczne zbieranie informacji;

  • przeciwdziałanie handlowi bronią;

  • pośrednictwo w wymianie rannych i więźniów;

  • pośrednictwo w wymianie ludności;

  • kontrolę przestrzegania praw człowieka i inne.199

W działaniach na rzecz wsparcia pokoju coraz częściej dochodzi do przenikania się działań wojskowych z przedsięwzięciami cywilnymi, co powoduje, że współpraca cywilno - wojskowa będzie niezbędna do osiągnięcia celu operacji.

Regulamin działań Wojsk Lądowych współpracę cywilno – wojskową definiuje jako określone środki, porozumienia i działania wspierające zadanie, które organizują i koordynują współpracę pomiędzy dowódcą, a ludnością, w tym z władzą państwową i lokalną na obszarze, na którym działają siły pokojowe lub gdzie planuje się ich rozmieszczenie.

Zasadniczymi celami współpracy cywilno – wojskowej jest:

  • nawiązywanie współpracy między dowódcą a środowiskiem cywilnym,

  • wsparcie wojsk,

  • wsparcie środowiska cywilnego.

Dzięki dobrze zaplanowanej, zorganizowanej i prowadzonej działalności CIMIC przyczynia się do zapewnienia bezpieczeństwa wojskom własnym oraz niedopuszczenia do osiągania korzyści operacyjnych przez przeciwnika. Jednak, aby to osiągnąć współpraca cywilno-wojskowa nie może być traktowana w czasie operacji jako oddzielny obszar funkcjonalny. Istnieje konieczność ścisłego współdziałania personelu zajmującego się tą współpracą, a pozostałymi komórkami sztabu.

Operacje wsparcia pokoju mogą być prowadzone poprzez:

  1. tworzenie strefy buforowej (rozdzielającej) między zwaśnionymi stronami, działania te polegają na ustanowieniu stref rozgraniczenia, w których wojska lądowe przejmują zadania kontroli przestrzegania porozumień pokojowych i nie dopuszczają do odrodzenia się konfliktu. Zabezpieczają również prawidłowy przebieg procesu odbudowy struktur państwa, demilitaryzacji oraz rozdział pomocy humanitarnej.

  2. kontrolę wewnętrzną obszaru objętego konfliktem, w ramach której wojska lądowe prowadzą działalność w środku obszaru działań bez tworzenia stref buforowych (rozdzielających), realizując zadania patrolowe, kontrolne oraz wspomagające władze lokalne. Zamiast rozdzielania zwaśnionych stron mogą również wykonywać zadania przeciwdziałania destabilizacji, przywracania porządku, odbudowy kraju i struktur władzy.

Rodzaje operacji wsparcia pokoju

Regulamin definiuje zapobieganie konfliktom jako działania podejmowane zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych obejmujące szeroki zakres przedsięwzięć od inicjatyw dyplomatycznych do prewencyjnego rozmieszczenia sił włącznie w celu powstrzymania eskalacji konfliktu.

Do zasadniczych przedsięwzięć zapobiegania konfliktom zalicza się:

  • misje dyplomatyczne;

  • prewencyjne rozwinięcie sił i środków;

  • monitorowanie i obserwacja sytuacji;

  • sankcje, embarga;

  • ewakuację personelu cywilnego.


Rys. 57. Zapobieganie konfliktom

Źródło: Opracowanie własne na podstawie RdWLąd


W literaturze przedmiotu zapobieganie konfliktom określane jest jako wielokierunkowa działalność, której podstawą jest rozdział VI Karty NZ obejmujący w swym zakresie całe spektrum działań, od dyplomatycznych po rozmieszczenie prewencyjne którego celem jest zapobiegnięcie przekształcenia się sporu w konflikt zbrojny, lub ewentualnym jego rozprzestrzenieniu. W ramach zapobiegania konfliktom można przeprowadzać:

  • ustalanie faktów;

  • konsultacje;

  • ostrzeżenia;

  • inspekcje;

  • nadzorowanie i obserwacje.200

Zapobieganie konfliktom wykorzystuje głównie pokojowe środki a natomiast środki militarne w tym również komponent wojskowy, wykorzystywane są w ostateczności i mają na celu wsparcie działań dyplomatycznych zmierzających do rozwiązania sporu lub zapobieżenia eskalacji konfliktu.

Inny rodzaj operacji wsparcia pokoju, tworzenie pokoju obejmuje działania dyplomatyczne prowadzone po rozpoczęciu konfliktu, zmierzające do przerwania prowadzonych działań zbrojnych lub zawarcia jak najszybszego porozumienia pokojowego pomiędzy stronami konfliktu.

Powyższe działania dyplomatyczne mogą, zatem obejmować: prowadzenie mediacji, pośrednictwa oraz wywieranie presji dyplomatycznej poprzez izolację i sankcje a udział wojsk w tej operacji będzie ograniczony zwykle do działań o charakterze rozjemczym. Głównym celem operacji tworzenia pokoju jest doprowadzenie do zaprzestania konfliktu zbrojnego i skierowanie go w stronę pokojowego rozwiązania.201

Rys. 58. Tworzenie pokoju

Źródło: Opracowanie własne na podstawie RDWLąd


Tak, więc w przypadku nieskuteczności działań prewencyjnych prowadzonych w ramach zapobiegania konfliktom i zmiany sytuacji kryzysowej w konflikt (wojnę), upoważnione organizacje (ONZ, NATO itp.) mogą uczestniczyć w prowadzaniu operacji tworzenia pokoju, jako zewnętrznej akcji dyplomatycznej, mającej doprowadzić do rozejmu i ostatecznie do trwałego pokoju. Celem tak zdefiniowanej misji pokojowej jest ograniczenie intensywności konfliktu, rozdzielenie walczących stron, wstrzymanie rozlewu krwi, zwrócenie stron na drogę pokojowego rozwiązywania konfliktów i ostatecznie do osiągnięcia trwałego rozwiązania lub przygotowanie porozumienia pokojowego.

Metody osiągnięcia tego celu, są takie same jak w przypadku dyplomacji prewencyjnej i zawarte są w art. 33 KNZ obejmując:

  • rokowania;

  • badania;

  • pośrednictwo;

  • pojednanie;

  • arbitraż;

  • postępowanie sądowe;

  • odwołanie się do organów lub układów regionalnych.202

W Podręczniku dowódcy batalionu wyodrębnione są dwa etapy prowadzenia tego typu operacji:

Etap I - obejmujący podejmowanie środków mających położyć kres działaniom zbrojnym. Jest to etap uporania się z konfliktem zbrojnym, który umożliwia stronom konfliktu zawarcie porozumienia o przerwaniu ognia oraz wstrzymanie działań militarnych w rejonie konfliktu (tzw. conflict management);

Etap II - ukierunkowany jest na osiągnięcie trwałego politycznego porozumienia pomiędzy stronami konfliktu, które powinno doprowadzić do jego rozwiązania i przywrócenia pokoju w rejonie kryzysu.

Analizując powyższe zapisy możemy stwierdzić, że operacja tworzenia pokoju w pierwszej kolejności realizowana jest przede wszystkim środkami dyplomatycznymi a natomiast wojskowa aktywność może być zaznaczona w sposób pośredni poprzez na przykład udzielenie pomocy sztabowej lub planistycznej organizacji prowadzącej mediacje pomiędzy stronami konfliktu (dotyczy to przede wszystkim aspektów militarnych ewentualnego zawieszenia broni). Może mieć też wymiar bezpośredni poprzez przeprowadzenie innych rodzajów operacji wsparcia pokoju. W związku z tym, że operacja tworzenia pokoju może rozpocząć się przed taktycznym rozpoczęciem działań zbrojnych przez strony konfliktu, to może ona obejmować takie same zadania dla komponentu wojskowego jak opisane w punkcie dotyczącym zadań wykonywanych przez komponent wojskowy w trakcie „zapobiegania konfliktom", np.: monitorowanie, egzekwowanie sankcji itd.

Kolejnym rodzajem operacji wsparcia pokoju jest budowanie pokoju. Działania tego rodzaju operacji podejmowane są po zakończeniu konfliktu i zmierzają do utrwalenie warunków pokoju w celu uniknięcia ponownego odnowienia konfliktu. Działania powyższe realizowane są poprzez udzielenie wsparcia wojskowego władzom cywilnym, zapewnienie powrotu uciekinierom i osobom wysiedlonym oraz zapobieżenie niekontrolowanej migracji ludności. Celem operacji budowania pokoju jest więc rozwiązanie przyczyny sporu, konfliktu i w końcu kryzysu, tak żeby uniemożliwić lub zmniejszyć ryzyko jego nawrotu.

W rozdziale V, Podręcznika dowódcy batalionu, poświęconemu operacjom pokojowym w doktrynie NATO można znaleźć definicję, która oddaje pełną charakterystykę tego sposobu działania - operacja budowania pokoju jest to zbiór wewnętrznych i międzynarodowych wysiłków mających na celu rozwój instytucji państwowych oraz ogólniej - tworzenie lub odtwarzanie wewnątrz państw warunków niezbędnych do przekształcenia ich w państwa stabilne i trwałe.203



Rys. 59. Budowanie pokoju

Źródło: Opracowanie własne na podstawie RDWLąd


Państwa dotknięte konfliktem zbrojnym zarówno wewnętrznym jak i zewnętrznym, które w późniejszym okresie realizują zadania związane z rolą państwa-gospodarza, jest dotkliwie zniszczona. Również instytucje życia społecznego, gospodarczego i politycznego najczęściej nie są zdolne do podjęcia wszelkich trudów związanych z normalizacją warunków życia. Operacje może utrudniać również fakt, że strona konfliktu lub tez strony konfliktu mogą nie akceptować w pełen sposób wszystkich warunków „kruchego" pokoju. W związku z tym celem działania komponentu wojskowego będzie, w tak dramatycznie - ale realistycznie nakreślonym środowisku, stworzenie i zabezpieczenie warunków umożliwiających działanie organizacji, instytucji i agencji cywilnych współpracujących w procesie budowania pokoju. Możliwymi zadaniami wojskowymi w związku z tym są: udział w szkoleniach i reformie lokalnych sił wojskowych, szkolenie w ramach rozbrojenia oraz wykonywanie innych zadań przedstawionych przy okazji innych typów operacji wsparcia pokoju.204

Inny rodzaj operacji wsparcia pokoju definiowany w Regulaminie to operacje utrzymywania pokoju operacja ta podejmowana jest zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych i prowadzona za zgodą wszystkich stron konfliktu w celu wprowadzenia w życie postanowień porozumienia pokojowego.

Celem operacji utrzymania pokoju jest uzupełnienie politycznego procesu rozwiązania zaistniałego konfliktu oraz wsparcie procesu przywrócenia I budowania pokoju poprzez przygotowana i prowadzona przez społeczność międzynarodową bezstronna interwencje strony trzeciej przyjmująca formę operacji utrzymania pokoju, w której zaangażowany jest zarówno komponent wojskowy jak i cywilny.205



Rys. 60. Utrzymanie pokoju

Źródło: Opracowanie własne na podstawie RdWLąd


Innymi słowy operacja utrzymania pokoju to pewnego rodzaju opcja dostępną podczas wypracowywania pokoju w celu wspomożenia stron w zapełnieniu luki między wolą pokoju a osiągnięciem pokoju.

Zmiana charakteru współczesnego konfliktu, których większość to konflikty wewnątrzpaństwowe, powoduje zwrócenie uwagi na nowe uwarunkowania prowadzenia operacji m.in.:

  • w konflikcie uczestniczą nie tylko wojska regularne;

  • często są to wojny partyzanckie bez jasnych linii frontu;

  • ofiarami często są osoby cywilne;

  • następuje upadek instytucji państwowych zwłaszcza policji, sądownictwa;

  • ulegają zawieszeniu funkcje rządu;

  • niszczony zostaje majątek narodowy;

  • brakuje doświadczonych urzędników, lekarzy, nauczycieli itp.

Oznacza to, że interwencja międzynarodowa musi wykraczać poza zadania wojskowe czy humanitarne i obejmować musi działania na rzecz pojednania narodowego oraz przywrócenia skutecznych rządów i prawa.

Nie zmieniają się natomiast ustalone warunki powołania operacji utrzymania pokoju. Należą do nich :

  1. jasny i realistyczny mandat operacji;

  2. współpraca stron konfliktu w jego wykonaniu;

  3. stałe poparcie organizacji udzielającej mandatu ONZ, OBWE, UE;

  4. gotowość państw członkowskich do dostarczenia potrzebnego personelu wojskowego, policyjnego i cywilnego w tym również specjalistów;

  5. skuteczne kierownictwo polityczne całością operacji oraz skuteczne dowodzenia komponentem wojskowym w rejonie prowadzenia operacji utrzymania pokoju;

  6. adekwatne wsparcie finansowe i logistyczne.206

Wymuszanie pokoju to kolejny rodzaj operacji wsparcia pokoju gdzie działania podejmowane zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych. Są one z reguły rezultatem przebiegu wydarzeń i prowadzone, gdy porozumienie, co do zaprzestania walk nie zostało osiągnięte. Celem operacji wymuszania pokoju jest przerwanie konfliktu zbrojnego poprzez zastosowanie środków militarnych i zmuszenie stron konfliktu do pokojowego jego rozwiązania. Operacja wymuszania pokoju w swej istocie polega na wprowadzeniu międzynarodowych sił pokojowych, przygotowanych do obrony swojego mandatu, a więc odpowiedniego użycia siły w stosunku do strony nieprzestrzegającej warunków porozumienia.

Operacja wymuszania pokoju jest to inaczej groźba użycia siły lub jej użycie w celach pokojowych w odpowiedzi na konflikt lub inne poważne kryzysy bezpieczeństwa.


R
ys. 61.
Wymuszanie pokoju

Źródło: Opracowanie własne na podstawie RDWLąd


Z definicji operacji wymuszania pokoju wynika, że cele operacji militarnej muszą być ściśle określone i powiązane z celami politycznymi. Również zasady użycia siły (ang. Rules of Engangement) powinny być bezwzględnie kontrolowane oraz powinny przestrzegać dwóch zasad: minimum użycia siły, a także zminimalizowania ewentualnych zniszczeń.

W związku z tym, że operacja wymuszanie pokoju jest środkiem ostatecznym w trakcie rozwiązywania sytuacji kryzysowych, decyzja o jego podjęciu musi być wynikiem świadomej decyzji politycznej przekształconej w jasny i precyzyjny mandat ONZ dla kompetentnych sił wojskowych.207

Jako ostatnie Regulamin w ramach operacji wsparcia pokoju wymienia operacje humanitarne, które polegają na dostarczaniu ludności zamieszkującej tereny objęte konfliktem lub klęską żywiołową podstawowych środków do życia. Prowadzone są one w sytuacjach, gdy władze odpowiedzialne za udzielanie pomocy nie są zdolne lub nie są skłonne takiej pomocy udzielić. Celem tych działań jest niesienie pomocy ludności cywilnej.

Literatura przedmiotu definiuje operacje humanitarne w następujący sposób: są to operacje przeprowadzane w celu pomocy ludności cywilnej, mogą być prowadzone zarówno samodzielnie przez komponent wojskowy jak i we współpracy z wyspecjalizowanymi organizacjami cywilnymi. Prowadzone są one w sytuacjach, gdy władze odpowiedzialne za udzielanie pomocy nie są zdolne lub nie są skłonne takiej pomocy udzielić. Celem operacji humanitarnych jest niesienie pomocy ludności cywilnej w następujących przypadkach:

  1. łamania praw człowieka;

  2. klęsk żywiołowych;

  3. epidemii itp.

Operacje humanitarne mogą obejmować w swym zakresie następujące zadania dla komponentu wojskowego (bez względu czy działa on samodzielnie, czy też współdziała z innymi komponentami operacji):

  1. pomoc humanitarną, zadanie to skupią się na dostarczaniu I rozdzielaniu podstawowych środków niezbędnych do życia np.: żywności, środków medycznych, materiałów budowlanychaczy wręcz udzielanie schronienia ludności dotkniętej klęską, poprzez budowę obozów przejściowych. Siły zbrojne wykonujące to żądanie mogą udzielać (ze względu na wyszkolenie i doświadczenie) znacznej pomocy zarówno działaniom narodowym jak i międzynarodowym podjętym przez państwa, organizacje cywilne lub wojskowe. Możliwość udzielenia pomocy może zostać zwiększoną poprzez odpowiedni dobór sił i środków dla komponentu wojskowego. Przejawia się to poprzez zwiększenie liczby jednostek lub tylko sprzętu medycznego i/lub inżynieryjnego;

  2. pomoc w trakcie klęsk żywiołowych najczęściej zadanie to jest prowadzone w nagłych wypadkach. Jak wynika z analizy przykładów państwa na terytorium którego miały miejsce klęski żywiołowe, nie są
    w stanie sobie same poradzić z potrzebami z zakresu ochrony i ratowania życia ofiar klęsk żywiołowych.

  3. obrona praw człowieka - jest fundamentalnym zadaniem wszystkich operacji wsparcia pokoju. Zgodnie z tym, co opisano już w przypadku operacji wymuszania pokoju siły wsparcia pokoju zdecydowanie powinny być użyte w sytuacjach, gdy łamane są prawa człowieka, występują przypadki ludobójstwa, czystek etnicznych i/lub rozpadu instytucji państwowych. W takich warunkach element militarny może zostać użyty w celu zatrzymania tych procesów i jednocześnie stworzenia warunków, w których instytucje, organizacje i agencje cywilne będą mogły rozpocząć budowanie warunków pokojowego współistnienia wszystkich społeczności w rejonie sporu/konfliktu.



Rys. 62. Działania humanitarne

Źródło: Opracowanie własne na podstawie RdWLąd


Zasady prowadzenia działań wsparcia pokoju

Prowadzenie operacji wsparcia pokoju prowadzone są zazwyczaj w innym środowisku niż „tradycyjne" operacje wojskowe. Operacje te obejmują też szerokie spektrum działania i w związane z tym cele, różne od tych, które charakteryzują udział sił zbrojnych w konflikcie zbrojnym jako jego strony. Dlatego też w działaniach tych stosowane są inne zasady. Pomimo powyższych zastrzeżeń należy podkreślić, że klasyczne zasady walki jak i sposoby jej prowadzenia stosowane w odpowiedni sposób są nie tylko aktualne w trakcie operacji wsparcia pokoju, ale wręcz pomocne w osiągnięciu celów operacji.

Przedstawiając zasady, według których prowadzone są operacje wsparcia pokoju należy pamiętać, że nie zawsze mogą być stosowane one w jednakowy sposób w każdej sytuacji, chociaż wszystkie powinny być przedmiotem szczegółowej analizy w procesie planowania i prowadzenia operacji wsparcia pokoju. Opisane poniżej, na podstawie analizy literatury przedmiotu, zasady powinny stanowić podstawy w trakcie wypracowywania decyzji o udziale komponentu wojskowego w operacji wsparcia pokoju, oraz w trakcie realizacji zadań. Zasady te determinują skuteczność prowadzonych zadań. Do zasad tych zalicza się:

  • wzajemny szacunek;

  • bezstronność;

  • wiarygodność;

  • ograniczenie użycia siły;

  • przejrzystość;

  • jedność dowodzenia;

  • współdziałanie militarno-cywilne;

  • swoboda manewru;

  • elastyczność.


R
ys. 63.
Zasady prowadzenia działań wsparcia pokoju

Źródło: Opracowanie własne na podstawie RDWLąd


Jedną z elementarnych zasad jest wzajemny szacunek. Zasada ta określa, że musi istnieć wzajemne poszanowanie pomiędzy stronami konfliktu i siłami realizującymi operację wsparcia pokoju. Siły te powinny w szczególności respektować prawa państwa-gospodarza jak również jego zwyczaje oraz nie powinny podejmować żadnych działań w celu zmiany tego stanu rzeczy z wyjątkiem przypadku uzyskania na to zgody. Strony sporu/konfliktu powinny natomiast szanować siły wspierania pokoju działające zgodnie z celem operacji. Zasada wzajemnego szacunku narzuca respektowanie:

  • prawnych immunitetów;

  • praw, tradycji i historii;

  • religii;

  • tradycyjnych zachowań;

  • poszanowania munduru i odznaczeń;

  • nie używanie obraźliwych słów i gestów;

  • szanowanie statusu i pozycji stron konfliktów;

  • włączanie się w życie publiczne po uzyskaniu aprobaty stron.

Następną zasadą jest bezstronność. Zasada ta ma istotne znaczenie dla zachowania zaufania stron sporu/konfliktu w stosunku do sił wspierających pokój.

Przekroczenie cienkiej linii rozgraniczającej bezstronność od stronniczości powinno nastąpić tylko w wyniku świadomej decyzji politycznej organizacji międzynarodowej kierującej operacją wsparcia pokoju i mieć odzwierciedlenie w zmianie mandatu dla sił wspierających pokój.

Bezstronność wyraża się poprzez :

  • sprawiedliwe traktowanie wszystkich stron sporu/konfliktu;

  • respektowaniu mandatu misji;

  • wiarę i zaufanie, że wszystkie strony sporu/konfliktu dążą do jego
    pokojowego rozwiązania.

Jednak zasada bezstronności może być naruszona w szczególnych przypadkach tj.:

  • na podstawie decyzji politycznych;

  • w przypadku samoobrony;

  • w przypadku ochrony ustaleń mandatu.

Zasada bezstronności polega więc na respektowaniu i uznawaniu racji stron konfliktu. Siły pokojowe nie opowiadają się po żadnej z zaangażowanych stron. W wypadku rozpoczęcia walki siły pokojowe przechodzą do działań wymuszających pokój lub wycofują się z rejonu konfliktu, nie popierając zbrojnie żadnej z walczących stron.

Kolejną zasadą jest wiarygodność. Wiarygodność operacji wsparcia pokoju jest odzwierciedleniem oceny dokonywanej przez strony sporu/konfliktu sił wspierających pokój, które dążą do osiągnięcia celu tej operacji. Stopień wiarygodności będzie również wpływał na zaufanie, jakim darzone będą siły wspierające pokój przez strony sporu/konfliktu. W celu zachowania wiarygodności siły te muszą być używane zgodnie z mandatem i celem operacji wsparcia pokoju. Sposób ich użycia powinien natomiast zagwarantować powodzenie operacji nawet w obliczu prób uzyskania lub też odzyskania przewagi przez jedną ze stron konfliktu. Uzyskanie wiarygodności dla sił prowadzących operację wsparcia pokoju wyraża się w budowie zaufania do samej operacji. W związku z tym siły wspierające pokój powinny:

  1. działać zgodnie z koncepcją operacji;

  2. bazować na ustaleniach mandatu;

  3. gwarantować sukces operacji;

  4. przestrzegać bezstronności podczas incydentów;

  5. demonstrować najwyższy profesjonalizm;

  6. odznaczać się pełnym zdyscyplinowaniem;

  7. świecić przykładem w zachowaniu się w i poza służbą.

Podsumowując zasada wiarygodności polega na stałym demonstrowaniu – przez siły pokojowe – zwartości i dyscypliny oraz gotowości do wypełnienia zadań.
Siły pokojowe wykazują wobec stron konfliktu determinację w utrzymaniu pokoju.

Jedną z najważniejszych zasad jest ograniczenie użycia siły. Zasada ta stanowi jeden z ważniejszych dylematów stojących przed dowódcą podczas prowadzenia operacji wsparcia pokoju, gdyż wymaga szczegółowej analizy w zakresie wyważenia problemów dotyczących z jednaj strony - bezpieczeństwa podległego mu personelu, a z drugiej - osiągnięcia celów operacji. Na ogół operacje wsparcia pokoju oparte są na metodach pokojowego rozwiązywania sporów/konfliktów, w związku z tym zakłada się, że działania dyplomatyczne powinny umożliwić osiągnięcie celów operacji. Dlatego też, jeżeli nie ma innej możliwości i nastąpi użycie siły, to zgodnie z tą zasadą powinno się ono charakteryzować dokładnością, ograniczeniem w czasie, oraz proporcjonalnością w stosunku do istniejącego zagrożenia, a także powinno prowadzić do rozwiązania trudnej sytuacji, a nie do jej eskalacji.208 Głównym warunkiem prowadzącym do przestrzegania tej zasady jest osiągnięcie celu operacji stosując pokojowe metody np.: negocjacje, natomiast ewentualna decyzja o użyciu siły powinna uwzględniać mandat operacji oraz polityczne, strategiczne, operacyjne i taktyczne jej konsekwencje. Zasada ograniczenia siły polega więc na powstrzymywaniu się żołnierzy prowadzących operację wsparcia pokoju przed użyciem siły w niedozwolonej formie a jej użycie może nastąpić tylko w obronie własnej, zajmowanych pozycji (obiektów) lub wtedy, gdy przewiduje to mandat. Natomiast użycie siły w operacji wymuszania pokoju powinno być rozważne, ostrożne i kontrolowane i zawsze musi być zgodne z przyznanym mandatem.

Zasada przejrzystości operacji według Regulaminu polega na sukcesywnym informowaniu stron konfliktu o istocie i koncepcji użycia sił pokojowych.

W literaturze przedmiotu rozwinięto powyższe treści i opisano, że cel operacji wsparcia pokoju oraz zadania sił wsparcia pokoju muszą być zrozumiałe i oczywiste dla wszystkich stron konfliktu. Ma to wpływ na wzajemne zaufanie i dzięki temu uniknie się podejrzeń w stosunku do sił realizujących operacje wsparcia pokoju o stronniczość. Pomimo tego, że przejrzystość celów operacji powinna być przestrzegana w trakcie planowania i przeprowadzenia operacji, to musi być ona wyważono i uwzględniać bezpieczeństwo zarówno członków sił wspierających pokój jak i personelu samej operacji. Założenia tej zasady można osiągnąć poprzez:

  1. przejrzystość celu i koncepcji operacji;

  2. określenie jasnych zadań dla sił wspierających pokój.209

Ale jednocześnie powinna być zachowana proporcja pomiędzy dostępnością informacji dla stron konfliktu (zasada wiedzy koniecznej), a bezpieczeństwem personelu i ograniczeniem dostępu do treści szczegółowych zadań poszczególnych jednostek komponentu wojskowego.

Fundamentalną zasadą, która obowiązuje w operacjach wsparcia pokoju szczególnie w trakcie operacji realizowanych przez wielonarodowe siły pokojowe, na którą wszystkie państwa uczestniczące w operacji muszą się zgodzić jest jedność dowodzenia. Zasada ta ma szczególne znaczenie w trakcie osiągania celu operacji i dotyczy wszystkich jednostek wojskowych wchodzących w skład komponentu wojskowego. Zasada ta nie powinna podlegać dyskusji i nie powinna być przedmiotem kompromisu. Jedność dowodzenia odnosi się do wszystkich aspektów militarnych operacji, nawet takich jak np.: negocjacje ze stronami sporu/konfliktu w sprawie rozwiązań dotyczących problemów wojskowych. Powyższa zasada wyraża się poprzez:

  1. jasno określoną strukturę dowodzenia operacją;

  2. wyznaczanie dowódcy sił wspierających pokój;

  3. wyznaczenie specjalnego reprezentanta sekretarza generalnego lub szefa operacji, który jest zwierzchnikiem zarówno komponentu wojskowego jak i cywilnego.210

Zasada jedności dowodzenia jest innymi słowy wynikiem przyjętych koncepcji dowodzenia siłami międzynarodowymi. Dowódca sił pokojowych jest osobą upoważnioną do oficjalnych rozmów ze stronami konfliktu i spełnia swe funkcje w stosunku do wszystkich komponentów międzynarodowych na podległym obszarze.

Zasada współdziałania militarno-cywilnego jest odzwierciedleniem charakteru operacji wspierania pokoju, wyrażającego się we wspólnej realizacji celów przez organizacje cywilne i wojskowe i stanowi uzupełnienie zasady jedności dowodzenia. Powodzenie operacji wsparcia pokoju wymaga skoordynowania działania wszelkich organizacji politycznych, humanitarnych, cywilnych i gospodarczych należy zgodnie z tą zasadą, szanując odrębność tych organizacji, dążyć poprzez koordynację do osiągnięcia jedności wysiłku skierowanego na realizację celu operacji. Zasadę tą realizuje w praktyce specjalny pion funkcjonalny w dowództwie sił wsparcia pokoju, który należy do grupy głównej dowództwa jest to CJ 9 - CIMIC (ang. Civil-Military Cooperation.211 Zadaniem tego zespołu jest współpraca i koordynacja działań z międzynarodowymi, narodowymi oraz pozarządowymi organizacjami i agendami, a także ludnością, w tym z władzą państwową i lokalną w rejonie operacji.

Kolejna zasada to zasada dotycząca swobody poruszania się, ma ona decydujące znaczenie w osiągnięciu celu operacji, gdyż określa, że siły wsparcia pokoju powinny być zdolne w każdej chwili (tzn. o każdej porze doby i roku) do wykonania zadań w swoim obszarze odpowiedzialności. Należy mieć na uwadze, że z reguły strony konfliktu starają się choćby lokalnie ograniczyć swobodę poruszania się siłom wspierającym pokój. Ograniczenia te powinny być jednak stanowczo i szybko rozwiązywane poprzez negocjacje. Podsumowując swoboda przemieszczania sił wspierających pokój musi być zagwarantowana przez cały przebieg operacji w wypadkach jej naruszenia powinna być negocjowana jeżeli nie odniesie to skutku mogą być podjęte bardziej energiczne lub ostrzejsze akcje ze strony sił wspierających pokój w celu jej przywrócenia. Zasada swobody manewru wyraża się w realizacji celów operacji w ramach przypisanych kompetencji.

O gotowości struktur sił pokojowych do szybkiej i sprawnej zmiany zadań i rejonów działań stanowi ostatnia z zasad - elastyczności. Zasada ta określa, że jednostki wchodzące w skład sił wspierających pokój powinny być wyposażone i przygotowane w taki sposób, żeby w uzasadnionych sytuacjach szybko i sprawnie mogły dostosować się do wykonywania różnych zadań w ramach prowadzonej operacji. Jednak zasada elastyczności wymaga również uwzględnienie zmiany mandatu operacji w trakcie jej trwania i w konsekwencji również rodzaju prowadzonej operacji wsparcia pokoju na przykład z operacji utrzymania pokoju w operację wymuszania pokoju. Podsumowując zasada elastyczności określa, że:

  • siły wsparcia pokoju powinny być przygotowane do szybkiej zmiany
    zadań;

  • powinny posiadać zdolność i wyposażenie do wielowariantowych akcji
    zgodnych z decyzją dowódcy sił;

  • dowódcy natomiast powinni być przygotowani do podejmowania
    samodzielnych i odpowiedzialnych decyzji zgodnych z mandatem operacji.212

Sposoby prowadzenia działania wspierania pokoju

Działania w operacjach wsparcia pokoju prowadzi się poprzez: obserwację, działania wywiadowcze, patrolowanie, ochronę, kontrolę obszaru, sprawdzanie przepływu ludności, działania antyterrorystyczne, samoobronę.

  1. Obserwacja – polega na monitorowaniu rozwoju sytuacji, określonych środowisk, grup destabilizujących sytuację, ważnych obiektów. Może być realizowana w oparciu o sieć posterunków obserwacyjnych lub patroli.

  2. Działania wywiadowcze – stanowią ważne źródło zdobywania informacji w celu skutecznego przeciwdziałania zagrożeniom. Działania wywiadowcze powinny się skupiać na śledzeniu działalności wojskowej jednostek bojowych, śledzeniu źródeł powstawania niepokojów społecznych destabilizujących sytuację oraz wykrywaniu zagrożeń oddziaływujących destrukcyjnie na wojska własne.

  3. Patrolowanie – stanowi przeciwdziałanie możliwym działaniom zbrojnym i terrorystycznym, które destabilizują sytuację w obszarze działania, utrudnianie działania grupom ekstremistów, zbieranie informacji o rozwoju sytuacji, demonstrację obecności. W operacjach wsparcia pokoju patrolowanie uważa się za zasadniczy sposób działania.

  4. Ochrona – działania posiadające przeważnie statyczny charakter, które zwykle prowadzi się w formie ochrony miejsc (budynków rządowych, ważnych urządzeń użyteczności publicznej, miejsc stacjonowania oddziałów, urządzeń komunikacyjnych), rejonów (rejony ochrony, wioski, z zamieszkałą ludnością cywilną, strefy rozdzielenia, inne) oraz innych przedsięwzięć (zabezpieczenie wyborów, konwojów, pomocy humanitarnej).

  5. Kontrolowanie obszaru – odbywa się poprzez działanie posterunków i patroli w najbardziej aktywnych obszarach, szczególnie uwzględniając granice, rejony aktywności terrorystycznej, rejony prowadzenia działań poszukiwawczych i inne.

  6. Sprawdzanie przepływu ludności – to szczególna forma prowadzenia kontroli obszaru polegająca na tworzeniu posterunków kontrolnych na szlakach komunikacyjnych w celu ograniczenia swobodnego przepływu grup destabilizujących oraz nielegalnych towarów. W czasie prowadzenia tego typu działań mogą być użyte transportery opancerzone a nawet czołgi.

  7. Działania antyterrorystyczne – polegają na prowadzeniu działań mających na celu obezwładnienie grup destabilizujących sytuację. W trakcie ich prowadzenia wojska mogą stosować ofensywną taktykę działania polegającą na przeszukiwaniu określonego rejonu, a jeżeli jest to konieczne użyciu broni, obezwładnianiu i zatrzymywaniu niebezpiecznych członków grup destabilizujących sytuację, stwarzając w ten sposób warunki do podniesienia bezpieczeństwa w regionie w tym wojsk własnych.

  8. Samoobrona – podjęcie wszelkich działań czynnych i biernych w celu zachowania zdolności bojowej. Samoobrona może być prowadzona zarówno w rejonie stałego pobytu (bazy, placówki, posterunki), jak również podczas realizacji zadań w ramach operacji wsparcia pokoju (konwoje, punkty kontrolne, wywiad, ochrona, działania antyterrorystyczne, inne).





    1. DZIAŁANIA ASYMETRYCZNE


Działania asymetryczne wraz z zasadniczymi i przygotowawczymi rodzajami działań wchodzą w skład działań taktycznych. Z punktu widzenia ich znaczenia
i charakteru są to działania, w których zgodnie z definicją zawartą w Regulaminie działań wojsk lądowych: „strona przeciwna nie jest zdefiniowana lub jej zdefiniowanie nie jest wystarczające do zastosowania regularnych form walki. Występują gdy strona przeciwna znacząco odbiega poziomem technologicznym, kulturowym (systemem wartości), a angażowane siły i środki są niewspółmierne do rozmachu prowadzonych działań”
213.

Istotą asymetrii jest znaczna nierównowaga zachodząca pomiędzy stronami konfliktu, uwidaczniająca się zróżnicowaniem potencjału (ludzki, materiałowy, ilościowy i jakościowy), który rekompensowany jest przez odmienne w stosunku do ogólnie przyjętych (dla działań regularnych) prowadzenie walki, polegające na takim wykorzystaniu posiadanych sił i środków walki strony zdominowanej, by strona dominująca nie była w stanie w pełni wykorzystać posiadanego potencjału (przewagi) do osiągnięcia zakładanego celu walki.

Działania asymetryczne charakteryzować się będą podejmowaniem walki (zbrojnej i niezbrojnej) w takich warunkach, które umożliwią osiągnięcie celów bez utraty potencjału własnego, a więc gdzie przeciwnik nie będzie w stanie w pełni wykorzystać posiadanej przewagi ilościowej i jakościowej.

Zasadniczym celem działań asymetrycznych jest:

  • zachowanie ciągłości walki;

  • obniżanie potencjału bojowego przeciwnika;

  • uniemożliwienie przeciwnikowi pełnego wykorzystania posiadanych zasobów środków walki.

W tym kontekście w skład działań asymetrycznych wchodzić będą: działania specjalne i działania nieregularne.

W skład walki asymetrycznej wchodzą także działania zmierzające do niszczenia przeciwnika asymetrycznego, które realizuje się przez prowadzenie działań antydywersyjnych i antyterrorystycznych, których celem jest:

  • ochrona wojsk własnych (żołnierze, sprzęt);

  • zabezpieczenie funkcjonalności infrastruktury wojskowej i cywilnej.

W skład działań asymetrycznych wchodzi:

  • niszczenie infrastruktury wykorzystywanej przez przeciwnika, w tym przez jego siły zbrojne;

  • oddziaływanie na obiekty wojskowe i cywilne, mające wpływ na działanie wojsk przeciwnika;

  • rozpoznanie;

  • naprowadzanie;

  • wspieranie;

  • zwalczanie.


Rys. 64. Podział działań asymetrycznych.

Źródło: Na podstawie: „Regulamin działań wojsk lądowych, Warszawa 2008.


      1. DZIAŁANIA NIEREGULARNE

        1. ZAŁOŻENIA OGÓLNE


Działania nieregularne to rodzaj walki wchodzący w skład działań asymetrycznych, którego zasadnicza cechą jest stosowanie specyficznych form walki umożliwiających wojskom je prowadzącym zarówno przetrwanie w terenie będącym pod kontrolą przeciwnika jak i skuteczne oddziaływanie na jego siły.

Działania te prowadzone są „specyficznymi sposobami w ugrupowaniu przeciwnika przez doraźnie tworzone, stosownie do potrzeb i sytuacji, zgrupowania taktyczne. Zgrupowania te przygotowane mogą być w czasie pokoju lub doraźnie tworzone w czasie wojny”214. Ich istotą jest prowadzenie walki w oderwaniu od sił głównych, a więc w warunkach braku możliwości regularnego i pełnego zasilania wojsk w siłę żywą i środki walki oraz braku możliwości zasadniczego wsparcia bezpośredniego.

Działania te mogą mieć charakter zamierzony lub wymuszony. Nieplanowe działania nieregularne mogą być prowadzone przez wojska, które w wyniku niepowodzenia realizowanych działań lub po wykonaniu zadań w głębi ugrupowania przeciwnika znalazły się w terenie przez niego zajętym, a ich połączenie z siłami głównymi jest niemożliwe (może doprowadzić do całkowitej utraty posiadanego potencjału). Może to nastąpić w wyniku niepowodzenia doznanego w czasie prowadzenia działań opóźniających, natarcia, działania oddziału wydzielonego bądź rajdowego lub próby wyjścia z okrążenia. Do działań nieregularnych można przejść także po ich wcześniejszym zaplanowaniu
i przygotowaniu, a pododdziały wyznaczonego do tego typu działań realizują je zgodnie z wcześniej przygotowanym planem działania. Planowe przejście do działań nieregularnych może być zrealizowane sposobem:

  1. Defensywnym - gdzie pododdziały (oddziały) po zakończeniu realizacji dotychczasowych zadań, lub po zajęciu zaplanowanego rejonu rozmieszczenia celowo nie wycofują się z siłami głównymi, pozostając
    w ugrupowaniu przeciwnika z zachowaniem zdolności bojowej. Jest to najbardziej korzystny sposób przejścia do działań nieregularnych, gdyż siły wyznaczone do ich prowadzenia mają możliwość wcześniejszego przygotowania infrastruktury rejonu prowadzenia działań.

  2. ofensywnym- gdzie pododdziały (pododdziały) przekraczają linię styczności wojsk celem znalezienia się na tyłach przeciwnika i przejścia do bezpośredniego lub pośredniego (po wykonaniu innych zadań) wykonywania zadań nieregularnych.

W każdym wypadku decyzję o przejściu do działań nieregularnych podejmuje dowódca wyższego szczebla, na rzecz którego działania te mogą być prowadzone. Wyjątkiem jest sytuacja braku łączności z przełożonym, kiedy to decyzję może podjąć dowódca pododdziału (oddziału) mając na względzie zamiar działania przełożonego i sytuację (położenie) wojsk własnych.

Celem działań nieregularnych jest:

  • rozpoznanie przeciwnika;

  • bezpośrednie i pośrednie osłabienie jego potencjału bojowego
    i logistycznego;

  • zakłócenie funkcjonowania jego systemów dowodzenia, wsparcia
    i zabezpieczenia działań;

  • wiązanie jego sił i środków (uniemożliwienie wykorzystania w innym miejscu i czasie).




Rys. 65. Specyfika działań nieregularnych.

Źródło: opracowanie własne.


Wojska prowadzące działania nieregularne realizować będą zadania:

  • rozpoznania;

  • walki bezpośredniej;

  • wspierania ruchu oporu.

Rozpoznanie polega na zdobywaniu i przekazywaniu informacji do sił głównych. Priorytetem są informacje dotyczące rozmieszczenia ważnych elementów ugrupowania bojowego przeciwnika oraz innych ważnych obiektów znajdujących się w głębi jego ugrupowania. Istotne są także dane o kierunkach działania przeciwnika, posiadanym przez niego potencjale i wyposażeniu, a także informacje o skutkach ataków wojsk własnych realizowanych w ramach działań głębokich. Pododdziały (oddziały) prowadzące działania nieregularne zadana rozpoznania realizować mogą przez wykorzystanie własnych elementów rozpoznania ogólnowojskowego, działania pododdziałów ogólnowojskowych
i rozpoznania rodzajów wojsk.

Walka bezpośrednia polega na destrukcyjnym oddziaływaniu na potencjał bojowy przeciwnika. Realizowana będzie przez niszczenie ważnych celów
w ugrupowaniu przeciwnika, ograniczenie swobody działania poprzez wiązanie walką jego sił i środków oraz uniemożliwienie pełnego wykorzystania posiadanej infrastruktury. W wypadku wcześniejszego przygotowania (wyposażenie
i przeszkolenie) część sił można użyć do naprowadzania uderzeń wojsk własnych dalekosiężnymi środkami walki (typu ziemia – ziemia, woda – ziemia,
powietrze – ziemia). Działania bezpośrednie winny cechować się dokładnym zaplanowaniem i przygotowaniem, gdyż wiążą się z ujawnieniem swojej bytności,
a pododdziały je realizujące narażone będą na kontrakcje przeciwnika.

Wspieranie ruchu oporu polega na bezpośrednim wspieraniu jego działań poprzez odpowiednie przygotowanie (wyszkolenie) jego sił do prowadzenia walki, a także w miarę możliwości zaopatrzenie ich w broń i inne środki walki. Istotna jest pomoc w zakresie organizacji ruchu oporu (zwłaszcza w początkowym okresie okupacji), a także koordynacja działań ruchu oporu i sił zbrojnych prowadzących regularną walkę z przeciwnikiem. W porównaniu z innymi formami wspierania ruchu oporu, realizacja tego typu zadań w działaniach nieregularnych będzie szczególnie utrudniona, gdyż zawsze prowadzona będzie w terenie opanowanym
i administrowanym przez przeciwnika.


        1. PROWADZENIE


Ze względu na asymetryczny charakter działań, działania nieregularne charakteryzują się specyficznymi formami prowadzenia walki. Należą do nich:

  • rozpoznanie;

  • dywersja;

  • blokowanie;

  • likwidacja;

  • działania psychologiczne215.

Rozpoznanie w działaniach nieregularnych jest procesem zdobywania
i gromadzenia danych o przeciwniku, obszarze działań oraz warunkach terenowych i atmosferycznych [...]216. Pozyskiwane informacje przekazywane są do sił głównych, gdzie po przetworzeniu wykorzystywane są do planowania i kierowania działaniami. W wypadku braku możliwości przekazania, są przetwarzane
z wykorzystaniem posiadanych własnych zasobów i wykorzystywane zgodnie
z zamiarem prowadzenia walki. Ta forma działań nie ma na celu bezpośredniego obniżania potencjału przeciwnika, lecz wpływania na działania jego wojsk (w tym na stan jego potencjału) poprzez wykrycie ważnych elementów jego ugrupowania oraz obiektów, określenia wielkości ich potencjału i stopnia ochrony, a tym samym narażenie ich na uderzenia wojsk własnych prowadzonych w ramach działań głębokich.

Dywersja w działaniach nieregularnych polegać będzie na działaniu ofensywnym wymierzonym w przeciwnika w celu zniszczenia ważnych obiektów (osób) lub zdezorganizowanie jego działania217. Będą to typowe działania bezpośrednie mające na celu obniżenie potencjału przeciwnika i jego morale. Prowadzone specyficznymi technikami walki (zasadzka, wysadzenie, zniszczenie itp.) w powiązaniu z właściwościami środowiska umożliwiają nawiązanie skutecznej walki z silniejszym przeciwnikiem. Nieszablonowość rozwiązań co do zastosowanej techniki walki oraz miejsca i czasu akcji dywersyjnej powodują poczucie zagrożenia u wszystkich wojsk przeciwnika znajdujących się w obszarze działań nieregularnych. Prowadząc działania dywersyjne należy dążyć do maksymalnego wykorzystania najnowszej techniki i technologii powodującej minimalizację strat po stronie własnej.

Blokowanie w działaniach nieregularnych polegać będzie na działaniach mających na celu odizolowanie niewielkich zgrupowań wojsk przeciwnika od jego sił głównych, a także odizolowania jego elementów infrastruktury w celu pozbawienia ich możliwości skutecznego działania lub swobodnego wykorzystania dla potrzeb walki218.

Likwidacja działania polegające na likwidowaniu niewielkich grup przeciwnika, niszczeniu i pozbawianiu walorów używalności jego sprzętu bojowego oraz elementów infrastruktury wykorzystywanych dla potrzeb prowadzenia działań.

Działania psychologiczne w działaniach nieregularnych obejmują całokształt przedsięwzięć zmierzających do pogłębienia osłabienia fizycznego, obniżenia walorów moralno – psychicznych przeciwnika, których celem jest wywarcie presji psychologicznej na siły przeciwnika i ludność cywilną, skutkujących
w konsekwencji obniżeniem możliwości jego działania
219.

Na sposób prowadzenia działań nieregularnych wpływ będą miały:

  • wyznaczony obszar (rejon) działań nieregularnych;

  • skład i wyposażenie zgrupowań sił prowadzących działania nieregularne oraz możliwości ich wsparcia przez wojska własne (zaopatrzenie);

  • otrzymane zadanie (zadania)220.

Należy zaznaczyć, iż realizowane zadania (cele) będą się w pewien sposób różnić od siebie w związku z odległością zajmowanego rejonu prowadzenia działań nieregularnych od linii styczności wojsk, co bezpośrednio wpływa na obecność (przyjęte) ugrupowania przeciwnika w obszarze prowadzenia działań nieregularnych. Inne cele taktyczne (a więc wynikający z nich sposób prowadzenia walki) będą realizowane w czasie prowadzenia działań nieregularnych na bezpośrednim zapleczu walczących wojsk, w głębokich tyłach sił głównych przeciwnika oraz w głębi terytorium zajętego przez niego (administracja okupacyjna), co wiązać się będzie bezpośrednio z usytuowaniem sił i środków przeciwnika w zajmowanym rejonie (swoboda działania sił nieregularnych).

Można przyjąć, że całokształt prowadzenia działań nieregularnych składać się będzie z następujących faz:

  • faza wstępna - zajęcie rejonu prowadzenia działań nieregularnych;

  • faza główna – wykonywanie zadań;

  • faza końcowa – połączenie się z siłami głównymi.

Zajęcie rejonu prowadzenia działań nieregularnych związane będzie
z przygotowaniem niezbędnej infrastruktury ochronno – bytowej i logistycznej rejonu przyszłych działań oraz przygotowaniem zgrupowań taktycznych do prowadzenia działań nieregularnych (może zaistnieć potrzeba przyjęcia nowej struktury, rozśrodkowanie sił i środków, podziału zapasów, zniszczenia nieefektywnego uzbrojenia i sprzętu, który może dostać się w ręce przeciwnika, a którego użytkowanie grozi wykryciem przez środki rozpoznawcze przeciwnika. Faza ta może być realizowana zawczasu lub doraźnie co związane jest ze sposobem przejścia określonych wojsk do działań nieregularnych221.



Rys. 66. Sposoby przejścia do działań nieregularnych.

Źródło: Opracowanie własne.


Wykonywanie zadań w ramach działań nieregularnych polega na prowadzeniu działań wymierzonych bezpośrednio (akcje bezpośrednie) lub pośrednio (rozpoznanie, wsparcie ruchu oporu) w przeciwnika. Koncentrować się będzie na siłach i obiektach wojskowych przeciwnika (bazy, elementy ugrupowania bojowego oraz elementy wsparcia i zabezpieczenia działań) oraz na siłach bezpieczeństwa i wsparcia przeciwnika, w tym na elementach jego administracji cywilno – wojskowej.

Połączenie się z siłami głównymi polega na powrocie w ugrupowanie wojsk własnych. Może być realizowane w sytuacjach, gdy wojska prowadzące działania nieregularne wykonały stojące przed nimi zadania, a ich pozostanie
w dotychczasowym rejonie jest nieefektywne i grozi ich unicestwieniem. Może być także następstwem wykonywania zwrotu zaczepnego przez własne siły główne.
W każdym z tych przypadków działania na połączenie muszą być ściśle skoordynowane miedzy łączącymi się wojskami.

W przypadku łączenia się z siłami głównymi nacierającymi na przeciwnika znaczenia nabierają informacje rozpoznawcze przekazywane przez zgrupowania prowadzące działania nieregularne oraz wszelkiego typu działania bezpośrednie wpływające na obniżenie potencjału przeciwnika w linii styczności wojsk (wiązanie walką jego sił, zmuszenie do wydzielenia dodatkowych sił do ochrony dróg dowozu zaopatrzenia i ewakuacji) oraz dezorganizujące manewr przeciwnika (opanowanie
i utrzymanie węzłów dróg i obiektów kanalizujących).


      1. DZIAŁANIA SPECJALNE

        1. ZAŁOŻENIA OGÓLNE


Działania specjalne wchodzą w skład działań asymetrycznych. Obecnie ich realizacja przypisana jest siłom specjalnym będących rodzajem sił zbrojnych, które dla potrzeb określonych operacji wydzielają niezbędne komponenty sił i środków do realizacji zadań w ramach operacji połączonych. Operacje te realizowane będą dla osiągnięcia celów operacyjnych i strategicznych i w większości przypadków realizowane będą we ścisłym współdziałaniu z innymi komponentami wojsk.

Zgodnie z Regulaminem działań wojsk lądowych działania specjalne to: „działania wojskowe prowadzone przez specjalnie przygotowane, zorganizowane, wyszkolone i wyposażone siły wykorzystujące techniki operacyjne i metody postępowania nietypowe dla sił konwencjonalnych. Działania te są prowadzone we wszystkich rodzajach operacji wojskowych samodzielnie lub we współdziałaniu z siłami konwencjonalnymi dla osiągnięcia celów politycznych, wojskowych, psychologicznych i ekonomicznych. Uwarunkowania polityczno-wojskowe mogą wymagać stosowania tajnych procedur i technik oraz uwzględnienia fizycznego i politycznego ryzyka niewystępującego w działaniach konwencjonalnych”222.

Istotą prowadzenia działań specjalnych jest to, iż:

  • realizują je specjalne przygotowane formacje wojskowe (określane jako siły specjalne);

  • są to przedsięwzięcia wojskowe o charakterze militarnym i niemilitarnym;

  • w większości przypadków wykorzystuje się metody i sposoby walki nie będące w standardowym użyciu pozostałych rodzajów sił zbrojnych.



Rys. 67. Występowanie działań specjalnych.

Źródło: Opracowanie własne.


Przygotowanie sił specjalnych do prowadzenia działań jest procesem ciągłym. Zasadniczo siły specjalne realizują swoje zadania w czasie kryzysu i wojny, jednakże w związku ze współczesnym rozszerzeniem zagrożeń państwa i jego obywateli, został rozszerzony zakres użycia sił specjalnych do prowadzenia akcji także w czasie pokoju223 i na terytorium własnego kraju.

Zasadniczym miejscem prowadzenia działań specjalnych jest terytorium przeciwnika, zwłaszcza te miejsca (obszary), gdzie użycie konwencjonalnych środków walki i rozpoznania jest niemożliwe bądź nie efektywne.

Celem działań specjalnych jest:

  • wsparcie osiągania celu głównego lub zasadniczego sił zbrojnych;

  • obniżenie potencjału przeciwnika (politycznego, militarnego
    i ekonomicznego), negatywny wpływ na jego morale;

  • zbieranie i przekazywanie danych o przeciwniku, obiektach i terenie;

  • neutralizacja ważnych obiektów o charakterze militarnym na terytorium przeciwnika;

  • udzielanie pomocy i wsparcia pozostałym komponentom sił zbrojnych
    i sojusznikom oraz innym uczestnikom walk (stron konfliktu), a także cywilnym instytucją i organizacja;

  • obrona i ochrona wojsk własnych i obiektów.

Działania specjalne obejmują:

  • rozpoznanie specjalne;

  • akcje bezpośrednie;

  • pomoc militarną;

  • działania towarzyszące224.

Rozpoznanie specjalne – działania sił specjalnych polegające na gromadzeniu informacji, ich weryfikacji i przekazywaniu. Zasadniczo dotyczą obiektów (sił) znajdujących się na terytorium przeciwnika mających fundamentalny wpływ na przebieg konfliktu i prowadzonych działań. Determinantem użycia sił specjalnych do tego typu działań jest niemożliwość pozyskania informacji innymi środkami rozpoznania (maskowanie, pogoda, teren, przeciwdziałanie przeciwnika), a także konieczność weryfikacji posiadanych informacji.

Akcje bezpośrednie – działania sił specjalnych polegające na oddziaływaniu fizycznym, destrukcyjnym wymierzonym w rozpoznane ważne obiekty militarne lub inne obiekty znajdujące się w ugrupowaniu przeciwnika. Realizowane byłoby
w sytuacji niemożności oddziaływania ogniowego na rozpoznany obiekt przez wojska lądowe (lub inne komponenty), a zniszczenie lub obezwładnienie obiektu nawet na pewien czas miałoby fundamentalne znaczenie na przebieg działań. Realizowane byłyby jako ataki planowe lub okazyjne o niskiej skali intensywności z wykorzystaniem zasadzek, napadów, wykonywaniu niszczeń, minowań, przy oddziaływaniu ogniowym z broni strzeleckiej i przenośnych zestawów o dużej sile rażenia itp., mające na celu zadanie przeciwnikowi maksymalnych strat lub strat selektywnych w ludziach i sprzęcie. W skład akcji bezpośrednich wchodziłyby także ataki dokonywane z dużej odległości z wykorzystaniem środków oddziaływania wojsk lądowych i sił powietrznych, w tym naprowadzanie na cele broni precyzyjnego rażenia, a także inne rodzaje oddziaływania (informacyjne
i psychologiczne) wymierzone w siły zbrojne przeciwnika jak i w ludność cywilną mu sprzyjającą.

Pomoc militarna (wojskowa) - polega na udzielaniu wszelkiej pomocy (szkoleniowej i organizacyjnej) przez siły specjalne dla elementów militarnych i paramilitarnych mających działać w obszarze opanowanym przez przeciwnika
i realizujących zadania na rzecz sił zbrojnych. Działania takie dotyczyłyby przeszkalania z technik działań specjalnych, nieregularnych i dywersyjnych,
a realizowane mogą być zarówno na terenie kraju (poza bezpośrednim obszarem działań) lub na terenie zajętym przez przeciwnika.

Działania towarzyszące – obejmują inne rodzaje działań realizowane przez wojskowe siły specjalne. Podejmowane byłyby zgodnie z potrzebami wynikającymi z powstałej konkretnej, szczególnej sytuacji na polu walki w zasadzie powiązanej z wymienionymi wcześniej rodzajami oddziaływania sił specjalnych. Działania takie mogą obejmować takie zadania jak opanowanie i utrzymanie ważnych obiektów militarnych i cywilnych do czasu podejścia zasadniczych sił lądowych (np. lotniska, elementy urządzeń portowych, ważne przeprawy). W zasadzie byłyby to obiekty położone w trudnym i niedostępnym terenie, których opanowanie wymagałoby specjalistycznego wyposażenia i wyszkolenia żołnierzy. Ponadto
w skład działań towarzyszących wchodziłyby akcje odbicia zakładników przetrzymywanych przez przeciwnika, w tym ważnych osobistości politycznych i dowódców wojskowych (wyższych oficerów), a także prowadzenie akcji poszukiwawczo – ratowniczych, cywilno- wojskowych i obronno – ochronnych czy wsparcia działań humanitarnych.

Wojskowe siły specjalne oprócz uczestnictwa w operacji o charakterze konfliktu międzynarodowego zgodnie z przyjętymi uregulowaniami prawnymi mogą być wykorzystane do prowadzenia działań przeciwterrorystycznych na terenie kraju (lub poza granicami).

W ramach działań przeciwterrorystycznych siły specjalne mogą brać udział w:

  • bezpośrednich działaniach przeciwterrorystycznych;

  • wsparciu działań przeciwterrorystycznych;

  • prowadzeniu rozpoznania specjalnego.

Zasadniczymi ogniwami realizującymi powyższe zadania na terenie kraju są elementy układu pozamilitarnego, w tym specjalistyczne formacje policji i służb specjalnych, które w określonych sytuacjach mogłyby zostać wsparte przez wojskowe siły specjalne.

Do zadań realizowanych przez wojskowe siły specjalne należałaby:

  • analiza zagrożeń (na podstawie informacji otrzymanych z innych źródeł), monitorowanie sytuacji;

  • osłona strategicznie ważnych obiektów;

  • ochrona ważnych osobistości;

  • odbicia zakładników przetrzymywanych w różnych obiektach i środkach transportu, ich ewakuacja;

  • izolacja rejonów i grup terrorystycznych;

  • przeszukania obiektów;

  • likwidacja grup terrorystycznych i elementów wspierających;

  • udzielanie wsparcia technicznego w ramach posiadanych sił i środków


        1. PROWADZENIE


Wojskowe siły specjalne mogą realizować zadania samodzielnie lub w ramach operacji połączonej z innymi wydzielonymi komponentami sił zbrojnych, gdzie będą elementem wspieranym lub wspierającym. Ponadto mogą prowadzić działania w ramach sojuszniczej operacji specjalnej wydzielając do niej określone siły
i środki.

Prowadzenie działań specjalnych poprzedzone będzie fazą planowania działań, której celem jest stworzenie warunków do jak najkorzystniejszego i najbardziej efektywnego użycia sił specjalnych stosownie do zaistniałej sytuacji, celu działania i posiadanych możliwości, a także skoordynowania wysiłku ich działania
z działaniem innych elementów rodzajów sił zbrojnych.

Planowanie ma zapewnić:

  • pełne i efektywne wykorzystanie możliwości działania sił specjalnych;

  • objęcie działaniami maksymalnej liczby „ważnych” obiektów przeciwnika;

  • zachowanie możliwości manewrowych w trakcie działań;

  • zachowanie możliwości zaopatrzenia i ewakuacji;

  • utrzymywanie ciągłej gotowości i zdolności do podjęcia i kontynuacji działań.

Działania specjalne realizowane są przez stosunkowo niewielkie pododdziały specjalne działające w etatowym składzie grup specjalnych. Stosownie do specyfiki realizowanych działań, warunków terenowych itp. skład grupy specjalnej może być modyfikowany. Podział sił do prowadzenia działań specjalnych musi zapewnić zachowanie odwodu oraz części sił do działania na innym kierunku .

Prowadzenie działań specjalnych poprzedzone będzie:

  • określeniem rejonów i obiektów szczególnego zainteresowania zarówno na czas całych działań jak i w poszczególnych etapach;

  • dokonaniem wyboru obiektów i celów do oddziaływania grup specjalnych (koordynacja z innymi rodzajami sił zbrojnych, uczestnikami operacji),
    a także określeniem „wagi” obiektu (celu);

  • p


    odział zadań miedzy posiadane siły i środki;

  • przygotowanie planu przerzutu i powrotu sił wydzielonych do prowadzenia działań specjalnych.



Rys. 68. Ogólne etapy prowadzenia działań specjalnych.

Źródło: Opracowanie własne.


Przerzut sił do rejonów prowadzenia działań specjalnych ze względu na rodzaj przedsięwzięcia (wejście w teren opanowany przeciwnika), zmienność warunków atmosferycznych i dynamikę działań bojowych jest przedsięwzięciem skomplikowanym wymagającym dokładnego przygotowania uwzględniającego szereg zmiennych oraz opracowania niezbędnych kalkulacji czasowo – przestrzennych uwzględniających zarówno środki przedostania się na terytorium przeciwnika, jak i charakter oraz miejsce przyszłych zadań. Uzależniony jest także od rodzaju działań prowadzonych przez zasadniczy komponent sił zbrojnych (obrona, natarcie, opóźnianie, operacja powietrzna, desantowanie morskie itp.).

Realizowany może być sposobem:

  • przerzutu powietrznego (desantowanie z samolotów, śmigłowców,
    z wykorzystaniem szybowców, motolotni itp.);

  • przerzutu morskiego (desantowanie bezpośrednio na brzeg, w pobliżu lądu z okrętów i z powietrza itp.);

  • przerzutu lądowego (przenikanie piesze, na własnych środkach transportu, na środkach transportu innych sił np. oddziału wydzielonego itp.).

Przerzut powinien nastąpić w warunkach minimalnych możliwościach rozpoznania i oddziaływania przez przeciwnika (warunki ograniczonej widoczności, niekorzystne warunki atmosferyczne, przez teren niedostępny). Istotny jest także rodzaj działań podejmowany przez grupę po wylądowaniu, czy przystępuje od razu do działania (lądowanie w pobliżu obiektu przeciwnika), czy też zajmuje rejon wyczekiwania (bazy).

Kolejnym sposobem znalezienia się sił wykonujących działania specjalne
w ugrupowaniu przeciwnika jest pozostanie w terenie opuszczanym przez wojska własne. Istnieje wówczas możliwość wcześniejszego zapoznania się z terenem
i przygotowania jego infrastruktury (zgromadzenie i rozśrodkowanie zaopatrzenia itp.), jednakże same działania polegać będą na przewidywaniu prawdopodobnego działania przeciwnika i rozmieszczenia elementów jego ugrupowania w danym rejonie.

Oddziaływanie w działaniach specjalnych polega na wykonywaniu zadań planowych i nieplanowych (wynikających z rozwoju sytuacji). Zasadniczym zadaniem jest prowadzenie rozpoznania specjalnego na korzyść sił zbrojnych polegające na zbieraniu informacji, potwierdzaniu informacji o rozmieszczeniu zasadniczych elementów ugrupowania przeciwnika, najbardziej zagrażających środków raczenia (np. wyrzutnie rakiet), rozmieszczenie elementów systemu obrony przeciwlotniczej, położenia i stanu ważnych obiektów przeciwnika
i infrastruktury terenowej, kierunkach przemieszczania się jego wojsk, a także informowanie o skutkach ataków wykonanych przez wojska własne. Przy odpowiednim wyposażeniu i przygotowaniu może także być realizowane naprowadzanie precyzyjnych środków rażenia. Wykonywanie akcji bezpośredniej wiąże się zawsze z ujawnieniem swojej działalności w danym obszarze, co powoduje konieczność skalkulowania efektywności takich działań w szerszym kontekście. Zasadą jest, iż siły realizujące działania specjalne w jak najmniejszym zakresie powinny ujawniać swoją obecność (np. kontakty z miejscową ludnością, ruchem oporu), chyba że wynika to z otrzymanego zadania (np. psychologicznego oddziaływania na przeciwnika, wzmocnienia ruchu oporu itp.).

Powrót w ugrupowanie wojsk własnych jest końcowym etapem prowadzenia działań specjalnych. W przeciwieństwie do przerzutu siły specjalne nie maja możliwości pełnego wykorzystania sił i środków wsparcia występującego przy siłach głównych. Dodatkowo muszą się liczyć z możliwością ciągłego oddziaływania przeciwnika od początku wycofywania do przekroczenia linii wojsk własnych.

Powrót może nastąpić po wykonaniu nakazanych planowych zadań, gdy tak przewidywał plan działania oraz w wypadku braku możliwości kontynuowania działań w związku z działaniem przeciwnika (izolacja grupy) grożącego jej zniszczeniem oraz dezaktualizacji zadań i celów w związku ze zmiana sytuacji
i brakiem możliwości przystąpienia do wykonywania innych działań. Wycofanie może nastąpić także w wypadku utraty możliwości prowadzenia działań przez siły specjalne (straty).

Połączenie się z siłami głównymi może nastąpić poprzez:

  • ewakuację powietrzną (śmigłowce, samoloty);

  • ewakuację morską (okręty, łodzie);

  • połączenie się z siłami głównymi na lądzie (łączenie się z siłami oddziałów wydzielonych, rajdowych, desantów i powrót w ich ugrupowaniu lub
    z nacierającymi siłami głównymi
    )225.

W przypadku braku możliwości ewakuacji bądź połączenia się z siłami lądowymi (np. znaczna odległość, przeciwdziałanie przeciwnika) siły wykonujące działania specjalne mogą przejść do działań nieregularnych lub wzmocnić (wesprzeć) działanie lokalnego ruchu oporu.


      1. DZIAŁANIA PRZECIWDYWERSYJNE

        1. ZAŁOŻENIA OGÓLNE


Działania przeciwdywersyjne wchodzą w skład asymetrycznych rodzajów działań, w których wojska własne posiadają przewagę ilościową, jakościową
i techniczną nad przeciwnikiem, który dąży do zminimalizowania tej przewagi wykorzystując skrytość działania, stosując nietypowe metody walki oraz unikając otwartego starcia.

Działania przeciwdywersyjne polegają na prowadzeniu walki z grupami dywersyjno – rozpoznawczymi, sabotażowymi i terrorystycznymi, które przeniknęły (desantowały) na obszar kraju lub przedostały się do strefy tyłowej walczących wojsk226.

Działania te mogą mieć charakter zaczepny – mający na celu wykrycie, zniszczenie lub obezwładnienie dywersyjnych sił przeciwnika lub charakter obronno – ochronny – gdzie celem działań jest zagwarantowanie skutecznej obrony i ochrony obiektów.

Istotą przeciwdziałania dywersji jest uniemożliwienie lub w szerokim zakresie ograniczenie ofensywnych działań przeciwnika na własnym terytorium (lub zapleczu działania wojsk własnych), a tym samym zapewnienie wojskom własnym swobody działania, pełnej możliwości wykorzystania posiadanej infrastruktury oraz uzyskania należytego poziomu ochrony wojsk.

Realizuje się to poprzez zlokalizowanie i niszczenie grup dywersyjnych przeciwnika i elementów je wspierających, a w wypadku niemożności zniszczenia – maksymalnego ograniczenia możliwości ich oddziaływania na wojska własne przez izolację rejonu ich występowania i uniemożliwienie manewru.

Działania przeciwdywersyjne zawsze będą związane z reakcja na działanie przeciwnika (także możliwością wystąpienia zagrożeń – ochrona wojsk) i będą miały miejsce zarówno w czasie pokoju, kryzysu i wojny, a czasem i w okresie powojennym (pokryzysowym). Działania te występować mogą na:

  • własnym terytorium – w czasie pokoju, kryzysu i wojny (w ramach operacji obronnej);

  • na zajętym terytorium przeciwnika lub jego części (okupacja czasowa);

  • na terytorium państwa trzeciego – w ramach międzynarodowych operacji pokojowych i stabilizacyjnych.

D


ziałania te zawsze realizowane będą w tylnej strefie działań, z wyjątkiem działań w czasie pokoju i kryzysu, gdzie ich zasięg terytorialny dotyczyć będzie całego obszaru odpowiedzialności wojsk227.


Rys. 69. Miejsce działań przeciwdywersyjnych w różnych
stanach funkcjonowania państwa.

Źródło: Opracowanie własne.


Działania przeciwdywersyjne skierowane będą przeciwko siłom przeciwnika realizującym swoje zadania w strefie odpowiedzialności wojsk własnych oraz siłom je wspierającym. Do sił tych zaliczyć możemy:

  • grupy specjalne;

  • grupy dywersyjno – rozpoznawcze;

  • oddziały przeciwnika, które przeszły do działań nieregularnych;

  • oddziały partyzanckie;

  • ruch oporu;

  • zorganizowane grupy wsparcia przeciwnika.

Zwalczanie przeciwnika realizuje się poprzez:

  • izolacja miejsc i obszarów (posterunki kontrolne i blokujące);

  • przeszukania terenu;

  • wykonywanie pościgów;

  • wykonywanie zasadzek;

  • rozpoznanie.

Izolacja miejsc i obszarów ma na celu uniemożliwienie przenikania sił przeciwnika z rejonów dotychczas zajmowanych do nowych rejonów lub obiektów ataku. Najczęściej realizuje się ją poprzez blokowanie dróg wejścia / wyjścia do danego rejonu, arterii komunikacyjnych jak i mniej dostępnych szlaków, kontrole ruchu i przemieszczającej się ludności, a także wieloczynnikową ochronę zasadniczych obiektów narażonych na ataki przeciwnika.

Przeszukania terenu mają na celu zlokalizowanie miejsc pobytu grup dywersyjnych przeciwnika (bazy) oraz miejsc przechowywania zapasów środków bojowych i materiałowych. Realizowane mogą być jako działania planowe lub nieplanowe (w odpowiedzi na zaistniały incydent, także jako element wykonywanego pościgu). Realizuje je się przez blokadę danego terenu, a następnie jego sprawdzenie pod katem obecności przeciwnika.

Wykonywanie pościgów ma na celu osaczenie, a w konsekwencji zlikwidowanie sił prowadzących działalność dywersyjną. Realizuje je się
w odpowiedzi na zaistniały fakt oddziaływania na wojska własne (inne cele) lub
w wyniku realizacji szerszej akcji przeciwdywersyjnej łączące pozostałe rodzaje działań przeciwdywersyjnych.

Wykonywanie zasadzek ma na celu likwidację grup dywersyjnych zarówno w czasie przemieszczania się jak i będących w miejscu (baza, rejon koncentracji). Zasadzka jest typowym elementem destrukcji sił przeciwnika prowadzącego działania dywersyjne.

Rozpoznanie w przeciwieństwie do wcześniejszych sposobów - nie zwalcza bezpośrednio przeciwnika lecz jest nieodzownym elementem pozostałych działań, zapewniających im niezbędny stopień skuteczności. Ma na celu określenie miejsc pobytu grup dywersyjnych i grup (osób) je wspierających oraz zebraniu informacji umożliwiających identyfikację grup, określenie (ustalenie najbardziej prawdopodobnego) sposobu ich działania, ich wyposażenia i możliwości oddziaływania. W skład tych działań wchodzi także zebranie podstawowych danych o terenie i warunkach działania, a ponadto, określenie sposobów (dróg) zaopatrywania grup dywersyjnych i przekazywania informacji.

Przy planowaniu działań przeciwdywersyjnych szczególną uwagę należy zwrócić na środowisko, w którym są realizowane. Inny charakter mają działania przeciwdywersyjne w środowisku miejskim i pozamiejskim, w terenie lesistym,
w terenie górskim itp.


        1. PROWADZENIE


Do prowadzenia działań przeciwdywersyjnych mogą zostać użyte pododdziały i oddziały wojsk operacyjnych i obrony terytorialnej, które w zależności od sytuacji powinny dążyć do nawiązania szerokiej współpracy z innym instytucjami i siłami odpowiadającymi za bezpieczeństwo w strefie odpowiedzialności oraz elementami administracji wojskowej danego obszaru.

Wojska mogą przejść do działań przeciwdywersyjnych realizując otrzymane zadania w powierzonej strefie odpowiedzialności lub działając doraźnie jako siły będące w odwodzie przełożonego (rozmieszczone w danym rejonie). Ponadto działania przeciwdywersyjne mogą być prowadzone jako planowe działania większego zgrupowania zadaniowego.

Działania prowadzone mogą być z:

  • miejsc stałej dyslokacji, miejsc czasowego postoju, zajmowanych rejonów;

  • marszu – ruchomy odwód lub siły wykonujące inne zadania, w odpowiedzi na zaistniałą sytuację.

Planując, organizując i prowadząc ten typ działań należy dążyć do maksymalnego wykorzystania posiadanego potencjału (liczebny, jakościowy,
w tym techniczny) i utrzymania wynikającej z niego przewagi mając na uwadze, iż rozdrobnienie przeciwnika, jego „swoisty” sposób działania, możliwość dokonywania ataków w różnych miejscach, czy też przebywanie w trudnym terenie i „maskowanie się” (wtapianie) w miejscową ludność nie będą sprzyjać koncentracji wysiłku wojsk własnych oraz uniemożliwiać będą wykorzystanie wszystkich aspektów posiadanej przewagi. W tym kontekście działanie wojsk własnych będzie miało na celu ochronę ważnych obiektów, instytucji, czy też elementów ugrupowania najkorzystniejszych do zaatakowania przez przeciwnika
i prowadzenia przez niego rozpoznania. Działania te prowadzone będą
w przydzielonych strefach odpowiedzialności lub przydzielonych obiektach ochrony. Równocześnie będą prowadzone zaplanowane akcje wymierzone w grupy dywersyjno – rozpoznawcze przeciwnika i wszelkie elementy je wspierające, które będą miały na celu maksymalne graniczenie jego swobody działania ich likwidację. W działaniach przeciwdywersyjnych, gdzie inicjatywa wyboru celu ataku, miejsca
i czasu należy do przeciwnika niezwykle istotne staje się posiadanie mobilnego odwodu (odwodów) gotowego do natychmiastowego manewru w zagrożony rejon. Manewr uwzględniać musi kalkulacje dotyczące środowiska działania, w tym stanu drożni.

O ile w działaniach stabilizacyjnych, gdzie główny wysiłek skoncentrowany jest na zapewnieniu bezpieczeństwa w całej strefie odpowiedzialności, a wojska prowadzące działania przeciwdywersyjne wykonują zasadnicze zadania i mogą liczyć na maksymalne wsparcie dotyczące wyposażenia, środków transportowych (np. śmigłowce), czy środków rozpoznania (np bezzałogowe aparaty latające) – to już w czasie działań wojennych główny wysiłek koncentrować się będzie na wojskach prowadzących działania bezpośrednie, dążąc do utrzymywania
„w walce” w strefie tylnej tylko niezbędnego wysiłku sił i środków
228.

Determinantami osiągnięcia sukcesu w działaniach przeciwdywersyjnych jest właściwie prowadzone rozpoznanie przeciwnika i terenu, szybkość działania, sprawna organizacja działań (uwzględniająca cechy środowiska, możliwości wojsk własnych), a także właściwie zorganizowana łączność i zabezpieczenie logistyczne.


    1. TAKTYCZNE DZIAŁANIA PRZYGOTOWAWCZE

      1. PRZEMIESZCZENIE WOJSK


Efektywne wykorzystanie potencjału bojowego będzie zależało przede wszystkim od sprawnie zorganizowanego i terminowo przeprowadzonego przegrupowania wszystkich sił i środków na kierunki zagrożenia. Przegrupowanie to zmiana istniejącego rozmieszczenia sił i środków. Może ono nastąpić drogą przemieszczeń wojsk z jednego rejonu (rubieży) do drugiego w celu stworzenia nowego ugrupowania, adekwatnego do zaistniałej sytuacji lub potrzeb pola walki.229

Przemieszczenie jest pojęciem typowo taktycznym i oznacza wszelką działalność sił zbrojnych, której celem jest zmiana lokalizacji całych jednostek wojskowych, grup lub pojedynczych żołnierzy, a także uzbrojenia i sprzętu woskowego oraz zapasów. To innymi słowy wszelkie zmiany położenia wojsk w formie marszu, przewozów lub przerzutów. Zmiany te dokonuje się z jednego rejonu do drugiego w celu utworzenia zamierzonego ugrupowania bojowego lub dokonania koncentracji sił i środków.

Przemieszczenie obejmuje:

  1. marsze,

  2. przewozy: transportem kolejowym, powietrznym i morskim.230


        1. MARSZ


Jak zauważył prof. M. Huzarski w książce „Zagadnienia taktyki wojsk lądowych” marsz podporządkowany jest tworzeniu w odpowiednim miejscu i czasie przewagi, uzyskaniu zaskoczenia i przejęciu inicjatywy.231

Obecnie obowiązujący regulamin definiuje natomiast marsz jako zorganizowane przemieszczanie wojsk na własnych środkach transportu do wyznaczonego rejonu lub na rubież walki, z zachowaniem zdolności do wykonywania zadań bojowych. Celem marszu jest osiągniecie przez wojska nakazanego rejonu lub rubieży w odpowiednim czasie i pełnej gotowości do prowadzenia walki.232

Wykonuje się go w kolumnach, najczęściej po istniejących drogach. Niekiedy marsz wykonywany jest także po doraźnie przygotowanych drogach na przełaj. Niezależnie jednak od stanu i charakteru drożni marsz jest takim rodzajem ruchu wojsk, podczas którego wojska zachowują zdolność bojową; są stale w gotowości do podjęcia natychmiastowej walki.

Dzięki nowoczesnym systemom oraz środkom rozpoznania i rażenia, a także ze względu na przewidywany charakter działań powietrzno-lądowych, możliwe będzie oddziaływanie przeciwnika na dużą głębokość i wykonywanie precyzyjnych uderzeń zarówno na maszerujące wojska, jak i newralgiczne elementy systemu komunikacyjnego. Oprócz nowoczesnych systemów uzbrojenia, potencjalny agresor dysponował będzie siłami zdolnymi do działania w głębi naszego terytorium, przez co zagrożone będą ciągle drogi marszu jak i rejony ześrodkowania.

Jak wcześniej wskazano celem marszu jest osiągnięcie przez wojska nakazanego rejonu lub rubieży w odpowiednim czasie i pełnej gotowości do prowadzenia walki. Marsz podporządkowany jest stworzeniu w odpowiednim miejscu i czasie przewagi, uzyskaniu zaskoczenia i przejęciu inicjatywy.

Działania bojowe będą rozpoczynały się od przemieszczenia na założoną (nakazaną) odległość z rejonu rozmieszczenia do innego rejonu lub bezpośrednio do rejonu działań bojowych.

Biorąc pod uwagę kryterium czasu w jakim marsze będą realizowane możemy wyodrębnić ich wykonywanie:

  1. w czasie pokoju,

  2. w okresie zagrożenia wojennego,

  3. w początkowym okresie wojny (konfliktu),

  4. w toku trwania działań wojennych.

Uwzględniając środki transportu, które wykorzystywane są pod­czas marszu, wówczas dzielimy go na:

  1. piesze,

  2. na środkach transportu (kołowe, gąsienicowe, mie­szane),

  3. kombinowane (piesze i na środkach transportu).

Kolejnym kryterium podziału, którym jest kierunek przemieszczania, w stosunku do ru­bieży styczności z przeciwnikiem, marsze dzielimy na:

  1. dofrontowe (czołowe) - wykonywane w kierunku linii styczności,

  2. rokadowe (boczne) - wykonywane wzdłuż linii styczności,

  3. odfrontowe - wykonywane w kierunku przeciwnym do linii styczności.

Najdogodniejsze warunki istnieć będą do wykonania marszu w czasie pokoju. Ruch wojsk skoordynowany będzie wówczas zgodnie centralnym planem przegrupowania operacyjnego sił zbrojnych. Do zabezpieczenia marszu zaangażowane zostaną zarówno siły układu militarnego m.in.: środki obrony terytorialnej, jak i układu pozamilitarnego (policji, straży pożarnej, straży miejskiej). Wykonywane będą także przedsięwzięcia w ramach świadczeń osobowych i rzeczowych. W tych warunkach marsz przebiegać powinien bez większych zakłóceń i zgodnie z planem.

Dużo bardziej skomplikowane będą warunki marszu w okresie zagrożenia wojennego. Jednak maszerujące wojska będą miały tak jak i w czasie pokoju możliwość wykorzystania całego systemu zabezpieczającego przemieszczenie, jak i w pełni wykorzystają infrastrukturę cywilną i wojskową przeznaczoną do sprawnego i planowego przemieszczenia się wojsk. Maszerujące wojska wkomponowane zostaną w plan przedsięwzięć zmierzających do wzmocnienia lub poprawy bezpieczeństwa na określonym kierunku operacyjnym lub granicy z danym państwem. Marsz wykonywany w ramach maskowania operacyjnego może być ukierunkowany na przeciwdziałanie niekorzystnemu rozwojowi sytuacji.

W warunkach zagrożenia wojennego oddziały mogą wykonywać marsz, z Miejsc Stałej Dyslokacji (MSD) lub z ośrodków szkolenia poligonowego, a także z rejonów alarmowych oraz rejonów koncentracji.

Najtrudniejsze będą marsze wykonywane w początkowym okresie wojny (konfliktu) i w czasie działań wojennych. Istnieć tu będą przede wszystkim zagrożenia spowodowane oddziaływaniem przeciwnika. Przeciwnik dążył będzie do odkrycia celu marszu, jak też do opóźnienia i paraliżowania przemieszczających się wojsk. Oddziaływanie szczególnie groźne to rażenie bronią precyzyjną, w szczególności na centra dowodzenia oraz uderzenia z powietrza na maszerujące wojska, w miejscach kanalizujących ruch wojsk. Ponadto przeciwnik może oddziaływać na maszerujące wojska lotnictwem, grupami dywersyjno-rozpoznawczymi, pododdziałami desantowo-szturmowymi, a w miarę zbliżania się do linii styczności wzrasta zagrożenie oddziaływaniem desantów powietrznych i lądowych zgrupowań uderzeniowych (rajdy powietrzno-lądowe).

W toku działań wojennych przeciwnik dążył będzie do opóźnienia tempa marszu wojsk lub jego całkowitego sparaliżowania wszelkimi sposobami m.in. poprzez systematyczne oddziaływanie lotnictwa, środków walki elektronicznej i innych środków rażenia w wyniku, których mogą powstawać trudności w utrzymywaniu nakazanego harmonogramu marszu. Intensywność oraz charakter oddziaływania przeciwnika na maszerujące kolumny będzie wzrastać w czasie przekraczania przeszkód wodnych, pokonywania dużych kompleksów leśnych, terenów górzystych, ciaśnin oraz węzłów dróg.

Marsz dofrontowy jest to przemieszczenie w kierunku przeciwnika; może być realizowany w celu wykonania uderzenia na przeciwnika, rozwinięcia powodzenia w natarciu, zajęcia określonego rejonu lub rubieży, organizowania ugrupowania bojowego, luzowania wojsk będących w styczności z przeciwnikiem lub koncentracji sił i środków, a także w wielu innych sytuacjach;

Marsz odfrontowy to przemieszczenie w kierunku od przeciwnika; może być wykonywane w czasie wycofania, działań obronnych i opóźniających, a także w celu zerwania kontaktu z przeciwnikiem (wychodzenia z walki) aby uzupełnić straty i odtworzyć zdolność bojową.