Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

Amalgamaty stomatologiczne, typy amalgamatów, stopy konwencjonalne, materiały


Prowadzący Małgorzata Broda
Informacja dla prowadzących
Podgląd

03 - Amalgamaty.doc

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):

1. Amalgamaty stomatologiczne.

Amalgamaty (ortęcia) są materiałami (tworzywami) metalicznymi, należącymi do materiałów podstawowych, stosowanych w stomatologii zachowawczej. Wykorzystuje się je jako plastyczny materiał do wypełnień ubytków, jednak ze względów estetycznych (szary kolor) są stosowane wyłącznie do wypełnień ubytków klasy I i II oraz V, w zębach trzonowych i przedtrzonowych. Amalgamaty zostały odkryte około 600 lat przed naszą erą, zaś w stomatologii są stosowane od II połowy XIX wieku.

Amalgamaty są fizykochemicznym połączeniem rtęci z metalami lub ze stopami metali . Amalgamaty stomatologiczne są produkowane w postaci proszku (małych cząstek stopów metali o kształtach kulistym – sferycznym, lub nieregularnym) oraz płynu (rtęci).

1.1. Typy amalgamatów.

Produkowane obecnie stopy, służące do tworzenia amalgamatów, można podzielić na dwa typy :

  1. konwencjonalne (klasyczne, tradycyjne lub niskomiedziowe) – stosowane od XIX wieku,

zawierają mniej niż 6% Cu

  1. o zwiększonej zawartości miedzi (wysokomiedziowe) - zawierają 15-30% Cu

opracowane w latach 70-tych XX wieku.

1.1.1. Stopy konwencjonalne

W skład konwencjonalnego stopu, opracowanego w 1886 roku przez Black a, zawierającego 68.5% srebra, 25,5% cyny; 5% złota i 1% cynku, z uwagi na wysoki koszt złota, uległ zmianie. Złoto zastąpiono miedzią i w tym składzie, prawie niezmienionym, stosowane jest do chwili obecnej.

Stopy konwencjonalne mają następujący podstawowy skład:

  1. srebro 67-74%
  2. miedź 0-6%
  3. cyna 25-27%
  4. cynk 0-2%

Niektóre stopy zawierają do 2-3% rtęci - stopy takie ulegają szybszej amalgamacji.

1.1.2. Stopy o zwiększonej zawartości miedzi

Stopy te są zróżnicowane zarówno pod względem składu chemicznego jak i kształtu cząsteczek proszku (kuleczki, sferoidy - spłaszczone kuleczki oraz wióry albo zmieszane wszystkie kształty). Obecnie produkowanych jest kilka typów tych amalgamatów:

a) mieszane (blendamalgamaty, o modyfikowanym składzie, dyspersyjne); zawierają one jedną część masową sferycznego, eutektycznego stopu srebrowo-miedziowego (ok. 70% Ag + 30% Cu) na dwie części konwencjonalnego stopu opiłkowego. Ogólny ich skład jest w przybliżeniu następujący: 69% Ag, 17% Sn, 13% Cu, l % Zn;

W niektórych krajach dostępne są stopy zawierające 2 części masowe proszku o składzie 60% Ag, 25% Sn i 15% Cu na 1 część proszku konwencjonalnego. Ten drugi składnik może być zarówno sferyczny, jak i drobnoopiłkowy.

b) jednorodne; obecnie dostępnych jest kilka typów tego rodzaju stopów:

  1. sferyczne, trójskładnikowe, zawierające 60% Ag, 25% Sn, 15% Cu lub 40% Ag, 30% Sn i 30% Cu;
  2. sferoidalne trójskładnikowe - o składzie podobnym do pierwszego z wymienionych powyżej, ale których cząstki nie są idealnie sferyczne;
  3. sferoidalne czteroskładnikowe - zawierające 59% Ag, 13% Cu, 24% Sn, 4% indu lub palladu.

Zmieszanie wiórowego, konwencjonalnego stopu z cząsteczkami sferycznego eutektyku srebowo-miedziowego (AgCu), ogranicza fazę gamma 2 i równocześnie powoduje twardnienie dyspersyjne, wielojądrowe.

W stopach jednorodnych wyeliminowano lub bardzo znacznie ograniczono fazę gamma 2. Amalgamaty te nazywamy wysokomiedziowymi; należy odróżnić je od konwencjonalnych z wysoką zawartością miedzi (70% Ag i 30% Cu) stopów połączonych z rtęcią, stosowanych w postaci tabletek podgrzewanych i uwalniających toksyczną rtęć. Te ostatnie zostały wycofane z użytku.

1.2. Wytwarzanie stopów amalgamatowych

Stopy są wytwarzane poprzez stapianie ze sobą czystych metali. Następnie podlegają one homogenizacji i mechanicznemu rozdrobnieniu (skrawanie) na cząstki (opiłki) o pożądanej wielkości. Homogenizacja zapewnia wszystkim drobinom proszku podobny skład i właściwości.

Opiłki sferyczne wytwarzane są w procesie atomizacji. Roztopione metale wtryskuje się pod ciśnieniem do atmosfery gazów obojętnych, w której wytworzone kropelki stygną i przybierają owalne kształty. Cząstki sferyczne są łatwiejsze do segregowania od cząstek opiłkowych ze względu na rozmiar. Do wyrobu amalgamatu mają zastosowanie opiłki o rozmiarach 10-37 µm.

Świeżo wytworzone opiłki reagują z rtęcią bardzo gwałtownie. Można to częściowo wyjaśnić dyslokacjami powstałymi w sieci krystalicznej stopu, przez co wzrasta reaktywność metalu. Przetrzymywanie stopu w temperaturze pokojowej przez kilka miesięcy powoduje stopniowy spadek jego reaktywności, co określamy mianem starzenia się stopu. To samo zjawisko można uzyskać znacznie szybciej, utrzymując proszek przez 30 min w gotującej się wodzie. Zjawisko to wykorzystują producenci w procesie produkcji stopów. Proces sztucznego postarzania opiłków nadaje im bardziej stabilne właściwości.

Głównym czynnikiem różniącym poszczególne typy stopów amalgamatowych są rozmiary i kształt cząstek metali. Stopy opiłkowe (skrawkowe) mogą być grubo lub drobnoziarniste, preferuje się jednak te drugie. Cząstki proszku są mieszane tj. występuje różnorodność w rozmiarach opiłków, co zapewnia lepsze ich ułożenie w amalgamacie. Alternatywnym typem stopu są stopy o cząstkach sferycznych. Istnieją też materiały będące połączeniem stopów opiłkowych i sferycznych.

Skład, wielkość i kształt wytworzonych cząstek ma wpływ na właściwości powstałego z nich amalgamatu.

1.3. Reakcja wiązania i struktura amalgamatów.

Rtęć w temperaturze pokojowej jest gęstym, płynnym metalem, jej punkt krzepnięcia wynosi 39°C. Metal ten łatwo się łączy z takimi metalami, jak srebro, cyna, miedź, tworząc twardniejący materiał. Reakcja wiązania stopu srebra z rtęcią nosi nazwę procesu amalgamacji. Po zmieszaniu rtęci i opiłków uzyskuje się plastyczny stop, który daje się łatwo kształtować (kondensować) w ubytku. Gdy cząstki stopu zostaną zmieszane z rtęcią, rozpoczyna się proces rozpuszczania stopu w sposób podobny do tego, jak cukier rozpuszcza się w wodzie. W trakcie rozpuszczania się cząstek stopu w rtęci rozpoczyna się reakcja chemiczna prowadząca do krystalizacji mieszaniny. Efektem tego jest gęstnienie (po kilku minutach od zmieszania), a następnie twardnienie amalgamatu. Proces twardnienia trwa kilka godzin. Należy zwrócić uwagę na to, że twardnienie amalgamatu pojawia się przed całkowitym rozpuszczeniem wszystkich cząstek stopu. Dlatego też związany amalgamat zawiera dużą ilość cząstek stopu srebra, otoczonych przez nowy produkt reakcji chemicznej zachodzącej w amalgamacie. Obecność cząstek stopu, które nie przereagowały ma istotny wpływ na wytrzymałość i odporność amalgamatu na korozję.

Po zakończeniu procesu amalgamacji nie ma w amalgamacie niezwiązanej (nieprzereagowanej) rtęci. Ma to istotne znaczenie, gdyż pary wolnej rtęci w dużych stężeniach stanowią potencjalne zagrożenie dla zdrowia. W rzeczywistości tylko niewielkie ilości rtęci uwalniają się ze związanego amalgamatu (w ilościach ok. 1-2 µg dziennie) jako następstwo aktu żucia. Zwiększone uwalnianie rtęci może się pojawić podczas wiązania amalgamatu lub po podgrzaniu go do temperatury powyżej 80°C. Aby ograniczyć wydzielanie rtęci z amalgamatu w trakcie wiązania, wprowadzono stop rtęciowo-rodowy zamiast czystej rtęci. Inne rodzaje tzw. amalgamatów zawierają gal zamiast rtęci, w związku z czym określa się je jako wolne od rtęci. Obserwacje kliniczne wypełnień wykonanych ze stopów galu wykazały, iż cechują się one większą - w porównaniu z amalgamatami wysokomiedziowymi z rtęcią - korozją, dlatego też nie zdobyły uznania wśród lekarzy.

1.3.1. Stopy konwencjonalne

a) Natura wytworzonego stopu. Srebro i cyna tworzą związek międzymetaliczny o wzorze Ag 3 Sn. Związek ten określa się jako fazę γ (gamma). Składa się ona w 73,15% ze srebra i w 26,85% z cyny. Stop dentystyczny powinien zawierać zbliżone proporcje obu tych składników, chociaż niewielką ilość srebra może zastąpić miedź. Srebro odpowiada za brak matowienia stopu; reaguje ono bardzo gwałtownie z rtęcią i ułatwia amalgamację stopu. Zbyt duża ilość cyny jest odpowiedzialna za skurcz podczas wiązania amalgamatów oraz spadek ich twardości i wytrzymałości.

W niektórych przypadkach srebro można zastąpić miedzią. Zwiększa to twardość i wytrzymałość materiału. Dodatek cynku obniża zawartość tlenu w stopie. Działa on jako oczyszczacz, podobnie jak w przypadku stopów złota.

b) Mechanizm twardnienia. Reakcja pomiędzy stopem i rtęcią w amalgamacie ma złożoną formę. Nie wdając się w złożone szczegóły tych reakcji, należy odnotować dwa fakty:

  1. podczas rozrabiania i zaraz po nim faza gamma rozpuszcza się w rtęci,
  2. zachodzi reakcja, której produktem są dwie fazy krystaliczne:

- związek Ag 2 Hg 3 o strukturze krystalicznej regularnej przestrzennie centrowanej (b.c.c.), określany jako faza γ,

- związek Sn 7-8 Hg o strukturze heksagonalnej nazywany fazą γ 2 .

Reakcje te można zapisać następująco:

Ag 3 Sn + Hg --~ Ag 2 Hg 3 +Sn 7-8 Hg + Ag 3 Sn                                       lub γ + Hg ----  γ 1 + γ 2 + γ

(nie przereagowane)

c) Struktura materiału po zestaleniu. Materiał ma strukturę rdzeniową (heterogeniczną). Rdzeń stanowi nie przereagowana faza γ, pokryta matrycą utworzoną przez fazy γ 1 , i γ 2 , tworzące sieć krystaliczną. Powstająca faza γ 2, odpowiada za wszystkie niekorzystne cechy amalgamatów.

d) Po zestaleniu się materiału mogą wystąpić w nim dalsze reakcje spowodowane procesami

dyfuzji.

1.3.2. Stopy o zwiększonej zawartości miedzi

a) Amalgamaty mieszane (dyspersyjne) - reakcja zachodzi pomiędzy mieszaniną stopu Ag 3 Sn i sferycznych cząstek Ag-Cu a rtęcią; jest ona dwustopniowa:

  1. Etap 1- reakcja podobna do zachodzącej w amalgamatach konwencjonalnych; cząstki Ag-Cu nie biorą w niej udziału,
  2. Etap 2 - reakcja pomiędzy wytworzoną fazą γ 2 i sferycznymi opiłkami AgCu, prowadząca do wytworzenia związku miedziowo-cynowego i dodatkowej fazy γ 1

Sn 7-8 Hg + Ag-Cu ---- Cu 6 Sn 5 + Ag 2 Hg 3

γ 2 + Ag-Cu ---- Cu 6 Sn 5 + γ 1

Reakcja ta zachodzi podczas mieszania i kondensacji amalgamatu, ale śladowe jej ilaści mogą trwać nawet 2 lata.

Powstały związek Cu 6 Sn 5 otacza płaszczem cząstki Ag-Cu. Materiał po stwardnieniu jest zbudowany z rdzenia Ag 3 Sn (γ) + Ag-Cu, otoczonego płaszczem związku Cu 6 Sn 5 , oraz matrycy z fazy γ 1 .

b) Amalgamaty jednorodne - struktura zestalonego materiału jest podobna do opisanego powyżej, z tym, że Cu 6 Sn 5 stanowi składnik matrycy, a nie płaszcz cząstki Ag-Cu.

Eksperymentalnie wykazano, że w amalgamatach tradycyjnych, w których 10% srebra zastąpiono złotem, również nie występuje faza γ 2 .

Główną zaletą tych materiałów jest fakt, że stała ich forma jest pozbawiona fazy γ 2 .

Brak fazy γ 2 ma ogromne znaczenie, amalgamaty pozbawione tej fazy wykazują w porównaniu z amalgamatami tradycyjnymi:

  1. Wyższą wytrzymałość na korozję,
  2. Wyższą wytrzymałość mechaniczną
  3. Mniejsze pełzanie materiału ,
  4. Lepsze przyleganie brzeżne.

1.4. Własności amalgamatów

Jak wszystkie materiały do wypełnień, również amalgamat musi spełniać warunki pozwalające na zastosowanie go w bezpośrednim kontakcie z tkankami. Jakość amalgamatu zależy od kilku czynników, między innymi od: składu stopu, kształtu cząstek rozdrobnionego stopu, wielkości cząstek, czasu przygotowania amalgamatu i czasu wiązania, wytrzymałości na ściskanie po stwardnieniu, zmiany wymiarów podczas wiązania, zawartości cynku, wstępnej amalgamacji (preamalgamacji), właściwości płynięcia i pełzania, odporności na korozję (matowienie i czernienie).

Właściwości kliniczne wypełnień amalgamatowych zależą od sposobu pracy – przygotowania amalgamatu i sposobu wypełniania ubytku. Znaczenie kliniczne mają takie właściwości, jak: wytrzymałość, zmiana objętości, płynięcie, śniedzenie i korozja.

1.4.1. Wytrzymałość

Amalgamat powinien mieć wystarczającą wytrzymałość, aby przeciwstawić się oddziaływaniu sił zgryzowych powstających w jamie ustnej. Niewystarczająca wytrzymałość może być przyczyną powstania pęknięć wewnątrz amalgamatu lub na jego brzegach. W takiej sytuacji konieczna staje się wymiana całego wypełnienia. Dane o wytrzymałości na ściskanie i rozciąganie różnych amalgamatów po 30 minutach, 1 godzinie oraz po 1 dniu od ich zmieszania przedstawiono w tab.1. Wytrzymałość na rozciąganie mierzona po jednym dniu od zmieszania amalgamatu stanowi ok. 1/8 (12,5%) jego wytrzymałości na ściskanie.

Tab.1. Właściwości trzech typów amalgamatów.


Cecha

Typ amalgamatu


niskomiedziowy

cząsteczki

nieregularne


wysokomiedziowy

cząsteczki

mieszane


wysokomiedziowy

cząsteczki

kuliste

Wytrzymałość na rozciąganie

52

50

54

Wytrzymałość na ściskanie

po 30 min (MPa)

53

67

111

Wytrzymałość na ściskanie

po 1 godz. (MPa)

89

109

188

Wytrzymałość na ściskanie

po 1 dniu (MPa)

430

402

451

Płynięcie (%)

2,05

0,44

0,15

Zmiana wymiarów po

24 godz. µm/cm)

8

--3

-5

Twardość w skali Knoopa

(kg/mm 2 )

146

143'

1óó

Sposób, w jaki amalgamat osiąga wytrzymałość, ma istotne znaczenie kliniczne. Jeżeli wypełnienie amałgamatowe jest poddawane siłom żucia przed osiągnięciem wystarczającej wytrzymałości, to może to spowodować pękanie wypełnienia. Jak wynika z danych przedstawionych w tab.1. różne rodzaje amalgamatów osiągają swą wytrzymałość w rozmaity sposób. Ogólnie można powiedzieć, że najszybciej osiągają wytrzymałość amalgamaty o cząstkach kulistych. Wytrzymałość amalgamatów na ściskanie po upływie 1 godziny od zmieszania ma zasadnicze znaczenie kliniczne. Minimalna wytrzymałość amalgamatu na ściskanie po upływie 1 godziny od zmieszania powinna - zgodnie ze specyfikacją ADA - wynosić co najmniej 80 MPa.

Sposób pracy z amalgamatem ma duży wpływ na ostateczną wytrzymałość wypełnienia. Niewystarczające skondensowanie amalgamatu w ubytku powoduje powstanie pustych przestrzeni, co osłabia wytrzymałość wypełnienia. Także czas mieszania amalgamatu ma określony wpływ na jego wytrzymałość. Zbyt krótkie lub zbyt długie mieszanie składników powoduje zmianę proporcji cząstek γ do γ 1 i η, co osłabia wytrzymałość wypełnienia amalgamatowego. Aby uzyskać maksymalną wytrzymałość wypełnień amalgamatowych, należy zawsze przestrzegać zaleceń producenta dotyczących sposobu postępowania z materiałem danego typu.

1.4.2. Zmiany objętości

Po założeniu i związaniu amalgamatu w ubytku nie powinno dojść do zwiększenia czy zmniejszenia objętości wypełnienia. Powiększenie objętości może doprowadzić do pozabiegowej nadwrażliwości zęba lub do wystawania wypełnienia z ubytku. Znaczne zmniejszenie objętości w ubytkach klasy I może spowodować odstawanie amalgamatu od ścian ubytku (szczelina brzeżna), prowadząc tym samym do mikroprzecieku. Zmiany objętości różnych amalgamatów po 24 godzinach od ich zmieszania przedstawiono w tab.1. Amalgamaty kurczą się lub powiększają zwykle w nieznacznym tylko stopniu. Według specyfikacji ANSI-ADA zmiana wymiarów amalgamatów dentystycznych po 24 godzinach od zmieszania (powiększenie objętości lub skurczenie) nie powinna przekraczać 20 μm/cm. W trakcie procesu amalgamacji obserwuje się zarówno kurczenie, jak i powiększanie objętości mieszaniny. Rozpuszczanie cząstek γ powoduje kurczenie, podczas gdy formowanie cząstek γ 1 i η powoduje powiększanie się masy mieszaniny. Zmiana objętości amalgamatu stanowi więc sumę tych dwóch procesów zachodzących w czasie wiązania amalgamatu. Nieprawidłowa praca z amalgamatem, która zaburza proporcje cząstek γ, γ 1 i η w związanym amalgamacie może wpływać na zmiany jego objętości. Aby tego uniknąć, należy ściśle przestrzegać zaleceń producenta odnośnie do sposobu pracy z danym materiałem.

1.4.3. Płynięcie

Płynięcie, stanowiące zmianę kształtu amalgamatu, do której dochodzi w następstwie obciążenia, jest możliwe dzięki lepkosprężystości amalgamatu. W warunkach klinicznych płynięcie amalgamatów można obserwować podczas oddziaływania normalnych sił zgryzowych. Może to nie tylko prowadzić do zniekształcenia tej części wypełnienia, która odtwarza guzki, ale także może przyczynić się do wystąpienia pęknięć brzeżnych. Rezultatem tego może być zniszczenie wypełnienia. Według specyfikacji ANSI-ADA nr 1 ocenę płynięcia amalgamatów prowadzi się na próbkach po siedmiu dniach od związania, stosując obciążenie statyczne 36 MPa w temperaturze 37°C. Dopuszczalna, maksymalna wartość płynięcia atestowanych amalgamatów wynosi 3% w okresie pomiędzy pierwszą a czwartą godziną po obciążeniu próbki. Wartości płynięcia kilku różnych rodzajów amalgamatów przedstawiono w tab.1. Amalgamaty wysokomiedziowe wykazują niewielkie płynięcie, co przesądziło m.in. o tym, że zdobyły popularność, praktycznie wypierając z rynku amalgamaty niskomiedziowe.

1.4.4. Śniedzenie i korozja

Śniedzenie występuje na powierzchni amalgamatu w postaci cienkiej warstwy powodującej zmianę jego zabarwienia. Śniedzenie pojawia się zwykle na powierzchni amalgamatów, które nie zostały prawidłowo wypolerowane, szorstka powierzchnia bowiem sprzyja retencji. Przebarwienie powierzchni wypełnienia spowodowane matowieniem można łatwo usunąć przez jej wypolerowanie.

Z kolei korozja jest powierzchniową i podpowierzchniową formą zniszczenia wypełnienia, spowodowaną reakcjami chemicznymi lub elektrochemicznymi. Korozja chemiczna pojawia się również na źle wypolerowanej powierzchni amalgamatu, na której nierówności i zagłębienia sprzyjają akumulacji resztek, rozpoczynającej korozję. Korozję elektrochemiczną powoduje kontakt wypełnień wykonanych z różnych metali, np. złota i amalgamatu, w sąsiadujących zębach. Proces korozji w odróżnieniu od matowienia obejmuje także głębsze warstwy amalgamatu, co może być przyczyną osłabienia i ewentualnego pęknięcia materiału. Stosowanie dokładnego wykończenia i polerowania wypełnień może wydatnie zmniejszyć liczbę niepowodzeń spowodowanych w wypełnieniach amalgamatowych przez korozję.

Dobre wyniki kliniczne w pracy z amalgamatem zależą od sposobu postępowania z tym materiałem. Postępowanie kliniczne z amalgamatem składa się zasadniczo z 4 etapów: mieszania (ucierania), kondensacji w ubytku, modelowania i wykańczania. Przystępując do wyboru amalgamatu, należy się kierować właściwościami fizycznymi i mechanicznymi, a także wymaganiami, jakie wypełnienie powinno spełniać w konkretnej sytuacji klinicznej. Równie istotną cechą jest łatwość jego zakładania do ubytku.

1.5. Rozrabianie amalgamatu.

1.5.1. Ustalanie proporcji

a) Rtęć. Odpowiednią ilość możemy odmierzyć wagowo lub objętościowo, przy czym druga metoda jest szybsza. Ważne jest, aby użyta rtęć nie zawierała zanieczyszczeń.

b) Stop możemy odmierzać poprzez:

  1. ważenie,
  2. używanie proszków w formie tabletek, zwłaszcza przy mechanicznym mieszaniu obu składników amalgamatu
  3. używanie mieszalników odmierzających wymagane ilości składników,
  4. używanie proszków porcjowanych (przez producenta lub laboratoryjnie).

Używanie aparatów odmierzających ilość proszku ma swoje wady:

  1. proszek mierzy się objętościowo - biorąc pod uwagę, że w zależności od stopnia upakowania cząstek, w określonej objętości mogą znajdować się różne ilości proszku, metody tej się nie poleca;
  2. dodatkowym czynnikiem zaburzającym odmierzanie jest możliwość przylgnięcia części proszku do ścianek aparatu.

c) Stosunek rtęci do proszku. W zestalonym amalgamacie pożądane jest, aby ilość rtęci nie przekraczała 50%, dlatego zaleca się stosowanie dwóch technik:

  1. mieszanie rtęci i proszku w stosunku 7:5 lub 8:5. Nadmiar rtęci ułatwia rozcieranie amalgamatu i pozwala uzyskać bardziej plastyczny materiał. Nadmiar rtęci należy usunąć odciskając ją w ligninie;
  2. użycie techniki minimum rtęci, w której używa się obu składników w stos. masowym 1:1. Metoda ta nie wymaga odciskania nadmiaru rtęci i często jest używana w połączeniu z mechanicznym rozrabianiem.

Bez względu na to, jaką metodą się posługujemy, ewentualny nadmiar rtęci wydzielający się w trakcie kondensacji amalgamatu powinien być usunięty.

d) Wiele współczesnych amalgamatów wytwarza się w formie kapsułkowej, o ściśle odmierzonych ilościach proszku i rtęci, co zapewnia optymalne warunki pracy i wiązania amalgamatu.

1.5.2. Rozrabianie

a) Ucieranie ręczne. Przeprowadza się je w szklanych lub ceramicznych moździerzach. Ich wewnętrzna powierzchnia powinna być chropowata, aby zwiększyć przyczepność rozcieranego materiału do ścianek naczynia. Tłuczek moździerza (pistel) jest wykonany ze szkła i ma zaokrągloną końcówkę.

W chwili obecnej technika ta została wyparta przez metody mechaniczne, które są szybsze i bezpieczniejsze pod względem ekspozycji na opary rtęci.

b) Mieszanie mechaniczne. Większość amalgamatów porcjowanych można rozrabiać mechanicznie w specjalnych kapsułkach. Wewnątrz kapsułki mogą się znajdować specjalne tłuczki o niewielkich rozmiarach, plastikowe lub ze stali nierdzewnej, których zadaniem jest wspomaganie mieszania rtęci ze stopem, zwłaszcza w przypadku stopów tabletkowych, wymagających równoczesnego skruszenia. Mechaniczne amalgamatory są wyposażone w czasomierze pozwalające na ustalenie prawidłowego czasu mieszania. Amalgamaty kapsułkowane fabrycznie zawierają ściśle odmierzoną ilość metalu i pojemniczek z rtęcią. Przed rozrobieniem kapsułkę należy zgnieść w celu uwolnienia rtęci, część amalgamatów kapsułkowanych nie wymaga jednak zgniatania kapsułek. W tych kapsułkach uwolnienie rtęci inicjowane jest samoczynnie podczas zarabiania.

Dokładne ustalenie czasu mieszania ma ogromne znaczenie. Zależy on nie tylko od typu amalgamatu, ale również od rodzaju amalgamatora. W przypadkach stopów wysokomiedziowych czas rozrabiania ma istotny wpływ na dalsze jego właściwości. Większość z nich wymaga energicznego mieszania w celu rozbicia otoczki tlenków osadzających się na cząstkach miedzi. Podczas ustalania parametrów pracy amalgamatom należy kierować się wskazaniami producenta stopu. Różnice odbiegające o 2-3 sekundy od optymalnego czasu podawanego przez producenta mogą spowodować powstanie materiału nadmiernie lub niedostatecznie zmieszanego. Użycie większej porcji może wydatnie przedłużyć czas potrzebny do prawidłowego zmieszania materiału.

Zmienność warunków mieszania rtęci ze stopem może spowodować, że uzyskany materiał może zostać niedostatecznie, prawidłowo lub nadmiernie wymieszany. Mieszaniny takie nie tylko mają zróżnicowany wygląd, ale też niejednakowo zachowują się podczas pracy z nimi i wykazują wyraźnie swoiste właściwości. Niedostatecznie zmieszany amalgamat jest ciemny i kruchy, co sprawia, że łatwo zakłada się go do ubytku, ale jego wytrzymałość mechaniczna jest gorsza. Amalgamat taki zawiera dużo pustych przestrzeni oraz niewystarczającą ilość końcowych produktów reakcji, a więc fazy η i γ 1 . Prawidłowo zmieszany materiał można łatwo założyć do ubytku, natomiast zbyt krótkie rozcieranie pozwala uzyskać gładką, homogenną i połyskliwa masę. Nadmiernie zmieszany materiał zwykle trudno wyciągnąć z kapsułki. Charakteryzują go niewielka wytrzymałość, duże płynięcie i większa podatność na korozję. Cechy te są wynikiem nadmiernego formowania produktów η i γ 1 , w takim amalgamacie.

1.5.3. Kondensacja

Rozrobiony amalgamat jest umieszczany porcjami w ubytku w ten sposób, że:

  1. każda porcja powinna być ugniatana w ubytku specjalnym kondenserem lub upychadłem kulkowym o odpowiednim rozmiarze;
  2. podczas kondensacji nacisk na materiał powinien wynosić 4-5 kg;
  3. w materiałach wysokortęciowych, po kondensacji wzrasta zawartość rtęci w wierzchnich warstwach amalgamatu. Część powierzchniowa może zostać usunięta, co redukuje ostateczną zawartość rtęci i poprawia mechaniczne właściwości wypełnienia. Zabieg ten poprawia też łączenie kolejnych warstw amalgamatu i zapobiega wytwarzaniu wypełnienia o słabej, warstwowej (laminarnej) strukturze.

Materiał powinno się kondensować zaraz po rozrobieniu. Wydłużenie przerwy między obiema tymi czynnościami powoduje, że zakładany materiał znajduje się już w fazie wiązania, a więc:

  1. niemożliwa jest prawidłowa jego adaptacja do ubytku,
  2. usuwanie nadmiaru wypełnienia może być utrudnione,
  3. występuje słabsze łączenie się kolejnych warstw, ~ uzyskane wypełnienie jest słabe i niedokładnie przylegające.

Kondensację można przeprowadzać mechanicznie, przy użyciu specjalnych końcówek montowanych na skalerach ultradźwiękowych. Kondensatory takie wytwarzają wibracje, które przeniesione na amalgamat zwiększają upakowanie jego cząstek.

Amalgamaty sferyczne wymagają mniejszych sił podczas kondensacji niż opiłkowe, sama zaś kondensacja jest w nich nieco trudniejsza, gdyż kondenser ma tendencję do zapadania się w głąb materiału. Amalgamaty sferoidalne wykazują już większą oporność na wywołany nacisk.

1.5.4. Modelowanie i wykańczanie

Prawidłowo skondensowany amalgamat sporządzony z nowoczesnych stopów zaczyna twardnieć po kilku minutach, dzięki czemu jest możliwe kształtowanie brzegów z użyciem ostrych narzędzi. Przy przepełnieniu ubytku, wierzchnia, bogata w rtęć warstwa może zostać usunięta, a wypełnienie dopasowane do zarysu ubytku. Kształtowanie w amalgamatach zawierających gruboziarniste cząstki jest utrudnione, gdyż obróbka powierzchni może powodować odrywanie większych kawałków materiału. W amalgamatach sferycznych problem ten nie występuje. Po wstępnym wymodelowaniu można zastosować polerowanie gładkiego amalgamatu za pomocą metalowych instrumentów o szerokiej powierzchni. Należy jednak unikać polerowania przy brzegach, gdzie cienka warstwa amalgamatu jest bardziej podatna na pęknięcia. Ostateczne wykańczanie i polerowanie wypełnienia przeprowadza się zwykle po 24 godzinach od momentu założenia. Gdy stosuje się amalgamaty wysokomiedziowe o cząstkach kulistych, które szybko osiągają końcową wytrzymałość, można wykańczanie i polerowanie przeprowadzić podczas jednej wizyty.

Obserwacje kliniczne wskazują, że dobrze wykończone i wypolerowane wypełnienia amalgamatowe są błyszczące przez długi czas, ulegają mniejszej korozji oraz że pacjenci mogą łatwiej oczyszczać ich powierzchnię. Gładka powierzchnia dłużej opiera się korozji, gdyż zmniejsza retencję kwasów, drobnych cząstek pokarmu, płytki i materiałów powodujących śniedzenie powierzchni. Końcowe polerowanie powinno być wykonywane w postaci ciągu następujących po sobie zabiegów. Początkowo stosuje się zielone kamienie, gładkie wiertła i dyski abrazyjne. Końcowy etap polega na zastosowaniu preparatów polerujących, takich jak: bardzo drobne silany lub zawiesina tlenku cynku, rozprowadzane za pomocą miękkiej obrotowej szczotki. Polerowanie należy przeprowadzać z użyciem dużej ilości wody. Polerowanie na sucho może spowodować parowanie rtęci z amalgamatu, a w konsekwencji obniżenie jego wytrzymałości mechanicznej.

1.5.5. Polerowanie

Amalgamaty konwencjonalne należy polerować nie wcześniej niż po upływie 24 godzin od ich założenia - tj. w momencie, gdy materiał uzyskał już znaczną twardość. Amalgamaty wysokomiedziowe twardnieją znacznie szybciej i coraz częściej poleca się polerować je bezpośrednio po założeniu.

1.6. Higiena pracy z rtęcią

Rtęć jest materiałem potencjalnie toksycznym, w związku z czym powinno się stosować środki ostrożności, aby ograniczyć ryzyko narażenia pacjentów i personelu lekarskiego na działanie rtęci lub jej oparów. Toksyczność rtęci stanowi szczególny problem, ponieważ jej eliminacja z organizmu następuje bardzo powoli. Codzienna ekspozycja nawet na niewielkie dawki rtęci może spowodować gromadzenie jej w organizmie aż do potencjalnie toksycznych poziomów. Rtęć może się przedostać do organizmu nie tylko poprzez skórę, ale też podczas połykania lub oddychania.

Higiena pracy z rtęcią polega przede wszystkim na przestrzeganiu podstawowych reguł pracy z tymże materiałem. Powinno się wypracować taką technikę zakładania amalgamatu, która eliminuje bezpośredni kontakt z rtęcią, nawet gdy ręka została osłonięta rękawiczką. Ponadto, aby ograniczyć ekspozycję na drobne cząstki amalgamatu, należy rutynowo stosować maseczkę ochronną. Użycie amalgamatów kapsułkowanych zmniejsza ryzyko kontaktu z płynną rtęcią i ogranicza niebezpieczeństwo jej rozlania. Tak więc, aby zminimalizować wchłanianie par rtęci w trakcie usuwania amalgamatu, należy stosować wysoko wydajne ssaki lub ślinociągi. Niewskazane jest również pokrywanie podłogi w gabinecie wykładziną dywanową, utrudniającej usuwanie resztek rozlanej rtęci. Resztki amalgamatu należy przechowywać w chłodnym pomieszczeniu i dodatkowo w szczelnie zamkniętych pojemnikach, zawierających utrwalacz fotograficzny. Przerobem resztek amalgamatu zajmują się wyspecjalizowane firmy chemiczne.

Personel medyczny jest szczególnie narażony na przedawkowanie rtęci ze względu na codzienny z nią kontakt. Badania stężenia par rtęci w gabinetach wykazały, że jest ono wielokrotnie niższe od maksymalnego dopuszczalnego stężenia, wynoszącego 0,05 mg/m 3 ; w trakcie 40-godzinnego tygodnia pracy. Wyniki innych badań dowodzą, że u 99% spośród 1555 przebadanych lekarzy stomatologów stężenie rtęci we krwi było niższe niż 30 ng/ml (poziom 100 ng/100 ml prowadzi do wystąpienia objawów zatrucia rtęcią). ADA zaleca stosowanie specjalnych czujników monitorujących stężenie rtęci w gabinetach.

Mimo potencjalnej toksyczności rtęci amalgamaty są bezpiecznymi wypełnieniami. Wprawdzie podczas ich użytkowania dochodzi do niewielkiego uwalniania rtęci (1-2 μg/dzień), lecz jednak nie stwierdzono, aby ilość ta miała niekorzystny wpływ na zdrowie pacjentów. Nie można stosować amalgamatu u pacjentów mających uczulenie na rtęć. Ten typ alergii obserwuje się jednak niezwykle rzadko.

a) Rtęć, jako związek toksyczny, nie powinna przedostawać się do atmosfery. Ryzyko jej emisji wzrasta podczas rozrabiania, kondensacji i obróbki amalgamatu. Także usuwanie starych wypełnień amalgamatowych końcówkami wysokoobrotowymi powoduje zwiększenie przedostawania się związków rtęci do atmosfery.

b) Należy unikać kontaktu skóry z rtęcią, gdyż tkanka ta ma zdolność absorpcji tej substancji.

c) Resztek amalgamatowych nie należy wyrzucać do odprowadzeń kanalizacyjnych. Uwolniona rtęć może reagować z metalami armatury.

d) Należy unikać kontaktu kondensowanego amalgamatu z wilgocią.

1.7. Wiązanie amalgamatu z tkankami zębów

Amalgamat nie wiąże się z zębiną czy szkliwem, dlatego też wypełnienie jest utrzymywane poprzez podcięcia retencyjne oraz dzięki szorstkiej powierzchni ubytku, sprzyjającym powstawaniu przecieku wokół brzegów wypełnień, szczególnie wkrótce po ich założeniu. Przeciek znika po pewnym czasie, gdy produkty korozji szczelnie wypełnią już tę bardzo małą przestrzeń. Jednakże z tego powodu, że amalgamat nie wiąże się z tkankami zęba, wytrzymałość mechaniczna korony z wypełnieniem jest mniejsza niż zdrowego zęba.

Rozwój materiałów adhezyjnych używanych do wiązania materiałów kompozytowych przyczynił się do stworzenia produktów opartych na żywicy zawierającej 4-META (4metakryloksyetyl trimellitate anhydride), które umożliwiają wiązanie amalgamatu do zęba. Ich rola polega na: (1) zmniejszeniu przerwy pomiędzy zębem a wypełnieniem amalgamatowym; (2) wspomaganiu utrzymania amalgamatu w ubytku oraz (3) zwiększeniu wytrzymałości zęba. Obserwacje dowodzą, że jeden z produktów, tzn. Amalgambond Plus, powoduje przyczepianie amalgamatu do zęba, choć nie zmniejsza mikroprzecieku ani nie prowadzi do wzrostu wytrzymałości zęba. Ponadto wpływa także na wzrost retencji amalgamatu w ubytku. Uzyskane połączenie amalgamat-ząb jest raczej słabe (ok. 50% siły połączenia ząb-wypełnienie kompozytowe), nie wiadomo też, czy jest długotrwałe. Mimo że rozwój materiałów łączących do amalgamatów dopiero się rozpoczął, dotychczasowe wyniki wydają się obiecujące.

Współpraca

Wczytywanie...