Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

NOTATKI Z FILOZOFII - FILOZOFIA 1


Uniwersytet Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Uniwersytet Adama Mickiewicza
UAM
im. Adama Mickiewicza
uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Podgląd

FILOZOFIA 1.doc

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):
Prof. dr hab. E. Jeliński

1. Filozofia jako sposób życia (przedmiot filozofii)

Etymologiczne wyjaśnienie przedmiotu filozofii:

philos – miłośnik sophio – mądrość czyli miłośnik mądrości (miłowanie mądrości)


Cyceron w rozmowach tuskulańskich podał, że to Pitagoras pierwszy użył terminu filozofia dla oznaczenia tych, którzy mądrość miłują. Jego zdaniem człowiek miał tylko dążyć do mądrości. Mądrość to cecha Bogów, a nie człowieka. To Bogowie odznaczają się mądrością jako stanem niemożliwym do osiągnięcia, a człowiek dąży do mądrości, zbliża się, ale osiągnąć jej nie jest w stanie.


Przedmiot filozofii ulegał ciągłym przemianom i to powodowało, że filozofia nie dysponuje zgodnym określeniem swego przedmiotu badań.


Filozofia powstała 3000 tys. lat temu w Chinach, Indiach i na Bliskim Wschodzie, a europejska około 2500 tys. lat temu w Grecji (VII - VI w. p.n.e.). Narodziny filozofii europejskiej doprowadziły do ukształtowania się jej jako nauki ogólnej, z której wyrosły nauki szczegółowe.


Filozofia w życiu potocznym interpretowana jest jako:

1). światopogląd - są tacy, którzy filozofię traktują jako ogólny pogląd na świat czyli utożsamiają tą filozofię ze światopoglądem człowieka. Na ten światopogląd składają się określone twierdzenia otaczającego nas świata, człowieka, roli i związków z tym otaczającym go światem itd.,

2). postawa człowieka - jest taka grupa wypowiedzi zgodnie z którymi filozofia jest pewną postawą życiową człowieka i to zawiera się w stwierdzeniu, kiedy wypowiadamy, że każdy człowiek w życiu ma jakąś filozofię i na ową jakąś filozofię składają się przekonania, motywy, idee, które mają być uzasadnieniem działań ludzkich w sferze spraw codziennych,

3). dociekliwy sposób myślenia - są tacy, którzy na filozofię patrzą jako na dyscyplinę pobudzającą aktywność umysłową jako dyscyplinę kojarzącą się z dociekliwością. Filozofia jest dogłębnym sposobem myślenia o rzeczach i zjawiskach,

4). pewien styl, metoda myślenia - spotykamy się z takim stanowiskiem, wyjaśniamy w znaczeniu złośliwy, relatywny. Kojarzy się jako pewien styl, filozofia myślenia, oderwania od jego rzeczywistego życia.


Filozofia - jej powstanie to:

1). nowy etap rozwoju kultury intelektualnej ludzkości,

2). nowa forma świadomości społecznej - racjonalne (zgodne z rozumem) badanie istoty świata oraz badanie miejsca i pozycji człowieka w strukturze świata,

3). nowa dziedzina dociekań rozumowych i nowe postawy poznawcze - krytyczne wobec dotychczasowych wysiłków poznawczych.


Okresy filozofii:

1). okres kształtowania

a). od VI do IV w. p.n.e. (do Arystotelesa),

b). okres „filozofii i nauki”, „jedności światopoglądu i nauk społecznych”,

c). dwóch koncepcji przedmiotu filozofii:


- Filozofia Sokratejska - to nauka o człowieku i jego miejscu we wszechświecie
(antropologia), oraz o moralności i postępowaniu człowieka z punktu widzenia dobra i zła
(etyka). System etyczny Sokratesa - wiedza jest cnotą i wystarczy być mądrym by być
cnotliwym,

- Filozofia Demokratejska - to nauka o całym wszechświecie (kosmologia), o pochodzeniu
wszechświata (kosmogonia), i o poznaniu (gnozeologia, epistemologia); materializm
demokratejski - wywyższenie materii ponad duch,

2). okres dominacji filozofii nad naukami szczegółowymi

a). od IV w. p.n.e. (od Arystotelesa) do połowy XIX w.

b). proces uniezależniania się nauk szczegółowych od filozofii np.: Astronomii -
Ptolemeusz; Logiki - Arystoteles,

3). okres filozofii naukowej - od połowy XIX wieku.


Przedmiot filozofii

Filozofia jako tryb życia (sposób) tak była pojmowana w czasach starożytnych. Zrodzona na przełomie VI/VII stulecia. Poprzez VI wiek, w V wieku przed Chrystusem bardzo wyraźnie jest postrzegana jako sposób życia. Filozofia jest czymś więcej niż tylko pewną postawą moralną, była sposobem istnienia człowieka w świecie. Filozofia ukazywała się u starożytnych jako ćwiczenie myśli, ćwiczenia całego bytu, rzeczywistości podjęte w staraniu o osiągnięcie pewnego startu, osiągnięcie mądrości, która jest niedostępna w całkowitym wymiarze człowiekowi. Ta filozofia stanowiła metodę duchowego postępu wymagające radykalnego zwrotu, wymagające dogłębnej zmiany sposobu życia. Filozofia antyczna była świadoma, iż mądrość jest nieosiągalna. Starożytny Grek wiedział, że mądrości nigdy nie uda się zrealizować sobie jako czegoś trwałego.

Filozofia będąca postrzegana jako sposób życia miała przynosić spokój duszy, świadomość życia w makroświecie. Ta filozofia przedstawiała się także jako metoda leczenia lęku. Miała pozbawić ludzi lękania się. Filozofia miała umożliwiać osiągnięcie niezależności, wolności wewnętrznej czyli autarkeii. Ta filozofia miała także uczyć życia w kontemplacji. To Arystoteles pisał w IV wieku p.n.e., że życie w kontemplacji zapewnia niezależność. Rozprawiał połączenie się jaźni ze światem. Dusza ludzka przebiega cały kosmos, rozciąga się w nieskończoność nieskończonego czasu.

Mamy do czynienia z rozróżnieniem z wykładem filozoficznym, a samą filozofią. To rozróżnienie świadczyło o traktowaniu filozofii jako sposobu życia. Wg stoików poszczególne części składowe filozofii: logika, fizyka i etyka są częściami nie samej filozofii, ale były częściami wykładu filozoficznego.

Filozofia jako sposób życia sama to już nie jest żadną teorią podzieloną na części, to jest akt niepowtarzalny polegający na tym, aby żyć z logiką, fizyką i etyką. Nie uprawiamy teorii logiki, nie uprawiamy teorii fizyki, lecz kontemplujemy kosmos czyli makroświat.

Wykład filozoficzny nie jest filozofią. To przesłanie zapoczątkowane przez stoików. Następstwem tego było to, co sprowadza się do różnicy między teorią, a praktyką.

Sentencje, lubowali się w tym Grecy, np. Epikur to także koncepcja oparta na przyjemnościach ducha.


Sokrates (469-399)

Filozofia antyczna zaczęła się utożsamiać z trybem życia, sposobem bycia. Od Sokratesa wziął się sokrateski styl życia. Styl życia Sokratesa cechowała otwartość na ludzi. Sokrateski styl życia opierający się na dialogu był ćwiczeniem do postawienia pod znakiem zapytania samego siebie. Prowadzą do uczynienia swojej duszy najpiękniejszą i najmądrzejszą.

Historycy patrzą na filozofię antyczną nie jako sposób życia, ale przez wykład filozoficzny. Owo uprzedzenie pozostaje w związku z ewolucją samej filozofii (starożytność 1000 lat). Chrześcijaństwo jest w to zamieszane. Od II wieku po Chrystusie chrześcijaństwo przedstawiało się jako filozofię w znaczeniu trybu życia. Chrześcijaństwo, a skoro chrześcijaństwo mogło przedstawiać się jako filozofię stanowi to potwierdzenie faktu, że filozofia była w starożytności pojmowana jako tryb życia. Filozofować to żyć zgodnie z prawami logosu (rozumu ludzkiego). W ruchu klasztornym preferowane są także kwestie takie jak spokój duszy, niewzruszoność. To świadczy o tych związkach między filozofią antyczną postrzeganą jako sposób życia, a chrześcijaństwa w pierwszej odsłonie jako filozofia.

Generalnie średniowiecze było spadkobiercą koncepcji życia klasztornego jako filozofii chrześcijańskiej. Kładzie się kres istniejącemu pierwotnie chrześcijaństwu pomieszaniu teologii opartej na porządku wiary, porządku rozumu.


Niebezpieczeństwo scholastyki średniowiecznej zdominowany przez teologię będzie działać do czasów rewolucji francuskiej. Działalność twórcza rozwijała się już poza uniwersytetem, np. Kartezjusz, Spinoza, Leibniz. Ci wielcy myśliciele działali już poza strukturami uniwersytetu.

Od końca wieku XVIII nowa filozofia za sprawą m.in. myślicieli niemieckich Christian Wolff, Kant z Heglem na czele. Nowa filozofia wkracza na uniwersytet i tę filozofię w nowym wydaniu później będą uprawiać H. Bergson, E. Hussert. Filozofia A. Schopenhauer i F. Nietzsche. Tych dwóch filozofów, ta ich myśl odgrywa dużą rolę. Są bardzo popularni. Filozofia rozwija się już w innym środowisku, w atmosferze. Filozofia nie jest już sposobem życia, nie jest rodzajem życia, jej miejsce i niezbędny składnik stanowi instytucja naukowa państwa co niekiedy może pozostać zagrożeniem.

Świat jako wola i wyobrażenie” - Schopenhauer.

Filozofia to przede wszystkim wykład wykładany na studiach, ale nie oznacza to, że filozofia nowożytna nie podejmowała i nie podejmuje pewnych wątków egzystencjalnych filozofii antycznej. Filozofia starożytna proponowała człowiekowi sztukę życia, natomiast filozofia nowożytna przedstawia się przede wszystkim jako konstrukcja języka specjalistycznego zarezerwowanego dla specjalistów.


2. Filozofia a religia (4 stanowiska)


Religia jest globalnym całościowym odniesieniem ludzkiego życia do Boga (jednostki). U jej podstaw znajduje się przekonanie o realności Boga, który jest przyczyną sprawczą świata. Jest przyczyną stwórczą tego świata, a zarazem jest ostatecznym celem człowieka.

Filozofia natomiast ma, podejmuje m.in. zagadnienia problemu człowieka, których rozwiązanie miałoby dać pewien sens życiu ludzkiemu. Filozofia jest interpretacją tego, co wokół nas, interpretacją struktury świata, genezy świata pewnych uzasadnień jego istnienia.

Filozofię utożsamiamy najczęściej z rozumnością jeśli tak to religia winna oznaczać poszukiwanie w niej rozumności.


Hegel na początku XIX wieku przekonywał, że filozofia ma z religią wspólną treść, natomiast różnią się formą. Tą wspólną treścią był powszechny sam w sobie istniejący rozum. Ten rozum w religii jest dany w świadomości czującej, oglądającej i wyobrażającej, a w filozofii rozum dany jest w postaci pojęciowej.

G. Vico powiadał, że „poeci teologowie stanowili zmysły, a teologowie intelekt cywilizacji ludzkiej”.




Początkiem religii jak i filozofii jest ich zdziwienie. W przypadku religii - obca całkiem inna moc wkracza w życie człowieka i wywołuje najpierw w nim zdziwienie, a później wiarę. Temu zdziwieniu towarzyszyła groza i lęk, natomiast filozofii raczej odwaga, i zakwestionowanie wszystkiego i umiejętność spojrzenia ku niebiosom kiedy pytamy o tą zasadę wszystkiego.


Są 4 zasadnicze stanowiska mówiące o zależnościach między filozofią i religią


1. Wyrógowanie, eliminowanie filozofii na rzecz religii

Tertulian przeciwstawiał chrześcijaństwo filozofii greckiej. Sformułował powiedzenie „wierzę, bo jest absurdem”. Ta absurdalność dialektu wiary nie wykluczała religii, lecz uzasadniała ją. Tertulian nie był rzecznikiem ignorancji filozofii – Jego błędem był brak zaufania dla naturalnych uzdolnień rozumu ludzkiego w wyniku czego całkowicie zrezygnował z filozofii na rzecz wiary.

Podobnie w XI wieku czynił Piotr Damiani, a w XII wieku Bernard z Clairvaux.

Marcin Luter zm. w 1526 roku podkreślał rolę i znaczenie rozumu w domenie rozumu, ale nie w zakresie poznawalności istnienia i natury Boga. Tu rozum nie ma nic do powiedzenia. Wiedza o Bogu mogła być jedynie darem samego Boga. Luter nawiązywał do zagadnienia grzechu pierworodnego powiadając, że grzech pierworodny sprawił, że człowiek często zapomina o swym statusie stworzenia. Luter obawiał się powrotu i koncepcji pelagianizmu (wziął się od Pelagiusza V wiek po Chrystusie). Był doktryną w kościele odrzucającą naukę o przechodzeniu skutków grzechu pierworodnego z Adama na innych ludzi. Człowiek może osiągnąć zbawienie z własnej woli i tych wywodów mają swoje źródło w pelagianizmie. Luter uważał, że rozum ludzki jest tylko po to, aby rozwiązywać ludzkie sprawy, sprawy natury. Nie może rozwiązywać spraw dotyczących Boga.

David Hume, który napisał taką pracę zatytułowaną „dialogi o religii naturalnej”. W tej pracy Hume mówi o jakby związkach religii ze sceptycyzmem filozoficznym twierdząc, że nie jest możliwe racjonalno-filozoficzne uzasadnienie teizmu, tzn. praw o istnieniu Boga i nieśmiertelności duszy ludzkiej.

S. Kierkegeard żyjący w I połowie XIX wieku, zm. w 1855 roku. Kierkegeard odróżniał religię naturalną opartą na przeżyciu egzystencjalnym zależnym od Boga oraz religię objawioną i tą ostatnią jest chrześcijaństwo, w którym mamy do czynienia z ukrzyżowaniem rozumu. Chciał tu wypowiedzieć, że akt wiary nie jest aktem racjonalnym, ale jest aktem wyboru Boga i miłości go. Religia nie była rezygnacją z używania rozumu, ani rezygnacją z filozofii. Akt wiary zwłaszcza dla myślicieli średniowiecznych pozostawał zawsze aktem rozumu.


2. Wyrógowanie, eliminowanie religii na rzecz filozofii

Platon mówił o uporządkowanej strukturze świata i wyjaśniał to jako dzieło absolutnej najwyższej inteligencji (idei dobra). Wątek ten identyfikujemy z religią z filozofią, po Platonie przejął neoplatonizm z Plotynem na czele (wiek III naszej ery).

W oświeceniu pojawiają się pomysły rezygnacji z religii objawionej wcześniej

Benedykt Spinoza mówił o Bogu wyłącznie na płaszczyźnie filozofii. Religia jest poznaniem opierającym się na wyobraźni. Filozofia jest poznaniem intelektualno-pojęciowym Boga.

Hegel dowodził, że religia choć nie jest w swej istotnej treści fałszywa posiada absolut to jednak jest poznaniem niedoskonałym dlatego, że odwołuje się do symboli, przenośni, emocji, przeżyć. Filozofia natomiast jest jakby jakościowo wyższym stopniem poznania istoty Boga. Hegel akceptował te podstawowe dogmaty chrześcijańskie. Istota religii sprowadza się do poznania racjonalno-filozoficznego Boga.


3. Stanowisko konstruktywnego dualizmu

Św. Augustyn, stworzył pierwszy system chrześcijańskiej filozofii, rozgraniczył dwa źródła ludzkiego poznania: rozum i wiarę. Uznawał racjonalną argumentację za istnieniem Boga oraz uznawał prymat wiary, człowiek wierzący szybciej i pewniej. Jego zdaniem wiara i rozum wzajemnie się implikują. Mówił: „zrozum, abyś wierzył i wierz abyś zrozumiał”.

Św. Tomasz mówiąc o filozofii i religii wyraźnie wskazywał na ich odmienne metody oraz odmienne profile. Filozofia wg niego opierała się na naturalnych uzdolnieniach poznawczych człowieka, religia na objawieniu i owa odmienność źródeł powodowała różnorodność metod i postaw.

Filozofia więc krytycznie oceniała dane doświadczenia, religia akceptowała prawdy objawione.

Podobnie i wiara nie podważała naturalnych właściwości ludzkiego rozumu, lecz tylko jakby go dopełniała. Nie można racjonalnie dowieść treści prawd wiary, lecz można dowodzić tego, co stanowi tzw. preambuła fidai. Filozofia uzasadniająca istnienie Boga i nieśmiertelność duszy ludzkiej przygotowująca człowieka do przyjęcia prawdy objawionej zawierająca również te tajemnice wiary. To Św.Tomasz będzie udowadniał, że filozofia pomaga przy logiczno-doktrynalnym porządkowaniu i jakby wychwytywaniu prawd wiary. Pozwala ująć owe prawdy wiary w formie systemów teologicznych czyli filozofia miała spełniać taką funkcję jakby apogetyczną, tzn. miała bronić religii przed stawianymi przeciw niej zarzutami wskazując na jej bezsens i nieracjonalność.


4. Stanowisko sprzeczności filozofii i religii

Awerroes Ibn Ruszd XI wiek - autor tzw. teorii podwójnej prawdy.

Teoria podwójnej prawdy sprowadza się do twierdzenia, że religia odwołuje się do przenośni stanowiąc ludowe spojrzenie na Boga, filozofia jest intelektualnym poznaniem Boga. Ta sprzeczność dotyczy sposobu wyrażania prawdy o Bogu. Awerroes zakładał urojony charakter filozofii.

Marks z Engelsem mówili o tej przenośni merytorycznej między religią i filozofią. Dostrzegali źródła ekonomiczno-socjologiczne religii do tych sprzeczności treściowo-doktrynalnych.

B. Russel (zm. w 1970 r.) on odróżniał problem prawdziwości sądów od problemów ich sądowności. Nawiązywał do kryterium, które miałoby obowiązywać między prawdziwości twierdzeń kryterium weryfikacji empirycznej – „sądy prawdziwe to te, które dadzą się empirycznie wyjaśnić”.


3. Światopogląd


Odnosi się on do pewnych najbardziej ogólnych stanowisk, od których ogólniejsze już nie istnieją.

4 grupy stanowisk światopoglądowych:

1) koncepcje scjentystyczne - światopogląd to uogólniające przedłużenie nauki wzbogacone o system wartości. Wsparte są na teorii indukcjonizmu, zgodnie z którą twierdzenia i teorie nauk empirycznych formułowane są w drodze indukcyjnego (empirycznego), uogólnienia danych czystego doświadczenia czy też są rezultatem opisujących je zadań obserwacyjnych. Model nauki zaproponowany przez indukcjonizm zakłada, że wiedzę o rzeczywistości buduje się jakby na dwóch etapach:

  • I etap - zbiera się dane w sposób maksymalnie wolny (niezależny) od jakichkolwiek założeń, trendów rozumu i wpływów intelektualnych.

  • II etap - owe dane poddaje się procedurze indukcyjnego uogólnienia, który niejako automatycznie ma zagwarantować dojście do nowych twierdzeń i nowych teorii naukowych. Dane nauki muszą w sposób logiczny wyprzedzać ukonstytuowanie się światopoglądu. Pozostaje ocena światopoglądu z punktu widzenia moralnego.

2) światopogląd bez wyznaczników klasowych - światopogląd nie posiada żadnych wyznaczników klasowych, lub grupowych (to różni światopogląd od ideologii). Nie możemy mówić o światopoglądzie kapitalistów, robotników, inteligencji, że należy mówić o światopoglądzie epok, cywilizacji, formacji społecznej itd. Ta okoliczność odróżnia światopogląd od ideologii, które dały by się nazwać jako wyszczególnienie światopoglądu. Światopogląd jest korelatem epok i społeczeństwa. Ideologia jest korelatem świadomościowym grupy społecznej czy grup społecznych. Ideologie opozycyjną wewnątrz tego samego społeczeństwa będą podzielały pewne struktury myślowe, które oparte będą na wspólnym schemacie światopoglądowym.

Światopogląd jest strukturalnie wyższy od ideologii, która jest opozycyjna w społeczeństwie i podziela założenia i struktury wsparte na wspólnym schemacie światopoglądowym (plebejskie ideologie - religijny światopogląd). W wspieraniu światopoglądu uczestniczą ogromne siły o charakterze ideologicznym, a jednocześnie pragmatyka walki ideologicznej nakazuje zaostrzać różnice, a nie je zacierać. Korelacja współzależności:

- światopogląd epoki i cywilizacji,

- ideologia grup i klas

3) światopogląd to zbiór narzędzi pojęciowych służących technicznemu opanowaniu świata - koncepcja odchodząca od nauki empirycznej, a bliska psychologii, psychoanalizie, która nie uczestniczy w sprawdzaniu zasobów technicznych człowieka. Nie oznacza to, że światopogląd nie ma związku z nauką poznawania, z empirią. On tylko kształtuje się na innej drodze realizacji. Twierdzenia nauk empirycznych dopuszczają przekład na określone dyrektywy techniczne. Władza nietechnologiczna wprost zmienia stosunki międzyludzkie i osobowość, oraz modyfikuje i kształtuje osobowość ludzką, czyli podmiot działania.

Dwa typy wiedzy to wiedza ukierunkowana na techniczne przeobrażenie i opanowanie świata, oraz wiedza ukierunkowana na kształtowanie i modyfikowanie osobowości ludzkiej (mojego „ja”).

4) światopogląd nie jest ekspresją (uzewnętrznieniem) określonych potrzeb i postaw, ale postawy i potrzeby kształtuje - światopogląd jest strukturą projektu ostatecznego, najogólniejszego - takiego, od którego ogólniejszy w danej cywilizacji nie istnieje, choć mogą istnieć konkurencyjne. Podstawą tego projektu jest odpowiedź na pytanie o wartość najwyższą źródła. Podstawą obowiązywania i w związku z takim dają się wyodrębnić:
3 typy światopoglądu (pytanie o źródła wartości najwyższej):

  • światopogląd transcendentny (religijno-metafizyczny)

Jest projektem odzwierciedlenia bytu ludzkiego do istot i czynników pozaludzkich,
pozaświatowych, traktowanych jako źródła i miejsca wartości; czynniki pozaludzkie to
istota boska. Te źródła pozaludzkie są gwarantem istnienia, egzystencji człowieka.

  • światopogląd humanistyczny

Światopogląd nie wykracza poza stosunki człowiek - człowiek w sferze postaw
intelektualnych i moralnych przepojonych troską o potrzeby, szczęście godność i
swobodny rozwój człowieka.

  • światopogląd technokratyczny

Ten światopogląd ukrywa swą naturę prezentując się pod szafą twierdzeń empirycznych osłaniając się autorytetem nauk. Ten typ światopoglądu będzie kreował, projektował sprawność technicznego opanowania świata przez człowieka czyli będzie on oparty nie na stosunkach człowiek - człowiek, ale będzie oparty o powiązanie człowiek - rzeczy, człowiek, a wytwory techniki i doceniając fachowość i profesjonalizm. Mamy do czynienia z wielością projektów światopoglądowych.

4. Ideologia


Charakterystyka ideologii

Pojęcie ideologii wiąże się z końcem XVIII wieku. Jednym z czołowych reprezentantów grupy był:

Destutt de Tracy. Ujmował on ideologię jako naukę zajmującą się pochodzeniem i prawami działania, tzw. idei, pojmowanych jako fakty psychiczne. Ta ideologia zajmowała się analizą relacji między ideami, a językami. Destutt de Tracy + myśliciele tacy jak Cabanis, Volpey stworzyli grupę, która zwykła się określać ideologami. Nawiązywali do tradycji francuskich encyklopedystów. W warunkach epoki napoleońskiej próbowali nadać nowy wymiar francuskiej encyklopedii, próbowali odrodzić ową tradycję.

Hegel i jego uczniowie rozprawiając o ideologii posługiwali się tym terminem dla oznaczenia procesu poznania w jej subiektywnej odsłonie.

Dla Marksa i Engelsa ideologia była całością idei w sensie poglądów, opinii, haseł odnoszących się głównie do życia społecznego, które żyją życiem pozornie niezależnym w umysłach swoich wyznawców, rządzone własnymi prawami pozbawione samowiedzy swoich źródeł, pozbawione funkcji w utrzymywaniu lub w odmienianiu warunków społecznych w jakich były głoszone. Ideolog wg Marksa i Engelsa to myślowy reprezentant pewnej sytuacji konfliktowej, który nie zdaje sobie sprawy ze związku zarówno genetycznego, jak i funkcjonalnego, pomiędzy własną myślą, a sytuacją w jakiej się znalazł.

Poglądy Karola Mannheim’a, który dał bardzo precyzyjne określenie ideologii, która przez cały XX wiek funkcjonowała w obiegu naukowym. Jest to nauka o myślach rozważanych niezależnie od pytania czy są prawdziwe czy fałszywe, ale rozważanych ze względu na to, że są sposobem manifestowania się pewnych grupowych interesów, że są narzędziami praktycznymi za pomocą których grupy społecznej zbiorowości dochodzą do swych partykularnych interesów i wartości. Mannheim wskazywał na to wyróżnienie określonego typu interesów, który w tej ideologicznej produkcji jest wyznacznikiem najważniejszym. Wiązał się z podziałem społeczeństwa.

K. Popper – społeczeństwo oparte na bycie, wolne od ideologii. Nauka, a tym bardziej filozofia uwikłane są w ideologie.


Pozytywizm w sensie filozofii jest poglądem, który charakteryzuje się:

1). Scjentyzm - głosi wiarę w bezwzględny autorytet nauk ścisłych. Podstawą wszystkiego są nauki empiryczne, przyrodnicze

2). Empiryzm - jest to takie przekonanie, iż jednym źródłem poznania jest źródło zmysłowe. Pozytywizm wychodzi z dwóch przesłanek: empiryzmu i scjentyzmu. Ideologia jest parateorią. Zakres naukowy teorii jest ograniczony przez scjentyzm i empiryzm do nauk szczegółowych wypowiedzi ideologie są wypowiedziami matafizycznymi, religijnymi.

Zgłaszały postulat wolnej nauki od ideologii. Karol Popper powiadał, że społeczeństwo otwarte ma być wolne od ideologii. Powinno się posługiwać naukowymi hipotezami roboczymi i uczyć się na błędach, a także rozumienie.

Mannheim - ideologia była mu zupełnie obca.








5. Metody filozofii (3)


Specyficzność metod filozofii jest rezultatem specyfiki badań filozoficznych

3 zasadnicze metody filozofii (aspekt historyczny metod filozofii):


1) intuicyjno-dedukcyjna - najważniejsza metoda, jaką się posługiwano w historii filozofii. Arystoteles w IV w. p.n.e. był reprezentantem tej metody, choć doceniał także znaczenie drugiej metody obserwacyjno - indukcyjnej. Dowodził, że dzięki intuicji dochodzi się do poznania i uznania za naukowe pierwszych zasad poznania, tj. definicji, hipotez (przypuszczenie mające ułatwić naukowe wyjaśnianie zjawisk) i aksjomatów (logiczne twierdzenie systemu dedukcyjnego przyjęte bez powodu; pewnik). Intuicja umożliwia zdobycie wiedzy samouzasadniającej się czyli wiedzy oczywistej co do swej treści jak i do waloru prawdziwościowego. Intuicja dostarcza pewnych przesłanek dla wszelkiego rodzaju rozumowań w tym zwłaszcza dla rozumowań dedukcyjnych. Według rzeczników metody dedukcyjnej jest ona metodą rozumowań absolutnie niezawodnych, przy założeniu przestrzegania ich zasad. Polega ona na logicznym przejściu od ogólnych przesłanek do mniej ogólnych, ale tak samo pewnych jak przesłanki główne.

Kartezjusz był reprezentantem tej metody w dziejach nowożytnych. Uważał, że intuicja i dedukcja to dwie różne metody badawcze, ale należy posługiwać się nimi łącznie - „o tym co poznajemy, już wątpić nie możemy”.

Współcześnie tą metodą zainteresowani są przedstawiciele fenomenologii (Edmund Husser), którzy uważają, że należy zaniechać czysto pojęciowych spekulacji i powrócić do rzeczy tj. do uzyskania bezpośredniego doświadczenia, tego, co dane, fenomenów.


2) doświadczalno-indukcyjna - rzecznicy tej metody Franciszko Bacon, J. S. Mill i rzecznicy pozytywizmu filozoficznego. To przedstawiciele empiryzmu, którzy chcieli wypracować metodę postępowania badawczego, która łączyłaby abstrakcyjność dociekań intuicyjno - dedukcyjnych z konkretnością wiedzy o faktach, z jej użytecznością praktyczną. Punktem wyjścia do stosowania metody doświadczalno - indukcyjnej są uzyskane w drodze uważnej i skrupulatnej obserwacji zjawisk (naturalnych i eksperymentalnych) dane doświadczenia zmysłowe i wewnętrzne. Rezultat obserwacji reprezentanci tej metody uogólniają na drodze indukcji (wyprowadzania wniosków ogólnych z przesłanek). W stosowanej metodzie pojawia się pojęcie eksperymentu - forma doświadczenia przygotowanego i zaplanowanego z uwagi na zagadnienie, którego rozwiązania poszukujemy. Punktem wyjścia w trakcie stosowania tej metody będą dwa etapy: uzyskane w drodze doświadczenia zmysłowego, jak i też introspekcyjnego.


Dwa typy indukcji:

Indukcja zupełna - stanowi arytmetyczne zsumowanie wiedzy o poszczególnych wcześniej zaobserwowanych zjawiskach. Indukcja stwierdza pewną własność przysługującą ściśle określonej liczbie badanych uprzednio i obserwowanych obiektów - np. twierdzenie, że „1000 i 1 z przebadanych posiada głowę”.

Indukcja niezupełna - sprowadza się do wnioskowania uogólniającego, które opiera się na obserwacji jakiejś cechy, występującej tylko u części osobników i przypisania tej cechy wszystkim przedmiotom danego rodzaju. Rzadko stosowana w naukach przyrodniczych, socjologii, psychologii, gdyż ma słabość. Na podstawie przesłanek o wysokim stopniu ogólności i ograniczonej liczbie twierdzeń obserwacyjnych, w sposób ryzykowny i logicznie nieuzasadniony pozwala na wysuwanie wniosku, który jest tezą ściśle ogólną, tzn. taką, której wniosek można zakwestionować nie popadając w sprzeczność logiczną z żadną z przesłanek. Wnioski rozumowań indukcyjnych są jedynie prawdopodobne, jednak aby zwiększyć stopień prawdopodobieństwa wniosków poddanych indukcyjnie generalizacji należy zdaniem empirystów maksymalnie zwiększyć liczbę przesłanek (danych obserwacyjnych), lub jak twierdzą F. Bacon i J.S. Mill stosować inne zabiegi w postaci odnośnych „tablic” (rejestr stopni natężenia i odchylenia), lub tzw. „kanonów”. Najbardziej znanym przedstawicielem kanonu jest J.S. Mill. W traktacie „System logiki” przedstawił on 5 kanonów służących jako metody wykrywania zależności między faktami (zależności funkcjonalne i kierunkowe; nieodwracalne i przyczynowe). Dla Mill’a nie ma w świecie faktów i zdarzeń całkowicie odosobnionych, od innych faktów. Każdy fakt, myśl istnieje w towarzystwie faktów poprzedzających, lub współistniejących. Zatem należy stosować metodę eliminacji tzn. z dwóch grup zdarzeń wybieramy parę zdarzeń powiązanych ze sobą więzią konieczną i eliminujemy zarazem drugą grupę zdarzeń.

5 kanonów:

- jednej zgodności,

- jednej różnicy,

- zgodności i różnicy,

- reszty,

- zmian towarzyszących.

Znaczenie metody ogranicza się do roli heurystycznej tzn. takiej roli jaką może stanowić metoda wykrywania nowych faktów i zależności pomiędzy faktami, tzw. kontekst odkrycia, bez możliwości logicznego ich uprawomocnienia. Metoda ta to tzw. kontekst uzasadnienia.


3) dialektyczna - Tą metodę sformułował Hegel na początku XIX wieku. Do tej metody odwoływała się filozofia Marksa i Engelsa. To jest heglowska metoda, zmierzała do ujęcia badanego zjawiska: po pierwsze w jego rozwoju i wewnętrznej dynamice, po drugie w jego rozlicznych i wielostronnych powiązaniach w tym głównie w powiązaniach przyczynowo-skutkowych. Metoda ta zakładała, że jakiekolwiek separowanie, ustatecznienie badanych zjawisk jest sprzeczne z ich naturą zmienną i każdorazowo uwikłaną w jakiś konkretny zawsze inny kontekst. Zgodnie z innym przeświadczeniem, że źródłem wszelkiego ruchu jest sprzeczność (walka przeciwieństw) metoda dialektyczna usiłowała wydobyć tkwiące u podłoża wszystkich zjawisk określone sprzeczności tzn. te: sprzeczności zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne, istotne jak i nieistotne. Przy czym sprzeczność jako walka przeciwieństw była rozumiana w ten sposób, że pozostawanie w konflikcie dwóch, lub większej liczby zjawisk nie oznaczało bynajmniej całkowitego unicestwienia jednego z nich. Przeciwnie taki konflikt ta walka przeciwieństw oznaczała najczęściej wzbogacenie poszczególnych zjawisk w rezultacie narodziny nowej jakości. Hegel ujmował to następującą: sprzeczność między tezą i antytezą nie prowadzi do eliminacji któregoś z członów tego konfliktu, ale daje początek nowej jakości, syntezie stąd Heglowski schemat:


Teza + Antyteza = Synteza

Jest to metoda fenomenologiczna (bezzałożeniowa), hermeutyczna, strukturalistyczna, funkcjonalistyczna.








6. Struktura filozofii (ontologia, teoria poznania, metafizyka).


W wielkich systemach filozoficznych są grupy podziału. Próba podziału na dział praktyczny i teoretyczny. Według Arystotelesa filozofia dzieli się na teoretyczną i praktyczna. Podział ten funkcjonuje do dziś. Filozofia praktyczna - to aksjologia, czyli teoria wartości (medycyna, biologia, historia). Wyodrębnienie nauk ścisłych i humanistycznych:

  • teoria bytu,

  • teoria poznania

  • filozofia człowieka.

Ontologia (teoria poznania) - składa się z 2 członów (etymologicznie) TO,ON - byt; LOGOS - nauka czyli nauka o bycie ONTOLOGIA.

Jest dział filozofii, który próbuje odpowiedzieć na pytanie jedności i różnorodności świata. Co leży u podstaw różnorodności a co było czynnikiem jednoczącym. Jaka jest istota świata. Atrybuty tego co jest - bytu? Jest często związana z pojęciem metafizyki. Zmieniały się treści wchodzące w zakres pojęcia metafizyki. Za sprawą Arystotelesa mówi się o metafizyce. Andranikos uporządkował dzieła Arystotelesa. Traktaty poświecone temu co jest (byt) umiejscowił zaraz po dziełach dotyczących przyrody. Były to traktaty filozofii pierwszej.


Metafizyka == filozofia pierwsza Arystotelesa (wg. Andronikosa)

Filozofia pierwsza wchodzi w zakres teoretyczny wraz z fizyką i matematyką.

Pojęcie metafizyki zmieniało swą treść:

W średniowieczu jako:

  • nauka o bycie i jego właściwościach,

  • nauka o bytach substancjach boskich (niematerialna)

Od przełomu XVII/XVIII w. za sprawą Ch. Wolffa metafizykę podzielono na:

  • naukę o bycie (ontologię)

  • naukę o świecie (kosmologię)

  • naukę o duszy (neontologię)

  • naukę o Bogu (nauka naturalna)

Metafizyka rozpatruje o bycie. Odrzucano ją z powodu tego, że jest niesprawdzalna, nie do zweryfikowania. Stąd metafizyka jest ontologią według Andronikosa czyli filozofią pierwszą Arystotelesa. Metafizykę utożsamiano też z metodą ujmującą rzeczywistość w sposób statyczny. Metafizyka jest przeciwieństwem dialektyki.

Metafizyka ogólna jest ontologią rozpatrującą rzeczywistość jako byt, to co istnieje przez analizę istoty istnienia.


Teoria poznania - epistemologia etymologicznie oznacza QUOSIS-poznanie, EPISTEME-wiedza, LOGOS-nauka (słowo) stąd NAUKO O WIEDZY, POZNANIU

Próbuje odpowiedzieć na pytanie czym jest poznanie, czego dotyczy, jakie warunki trzeba spełnić, aby powiedzieć, że nasza wiedza jest prawdziwa. Problem poznawczych funkcji naszych zmysłów, intelektu, czyli jaka jest wartość poznania rozumowego, czy prawda jest jedna czy wiele, czym jest prawda?


Filozofia społeczna (człowieka) - dział filozofii praktycznej. Przedmiotem jest człowieka jako jednostka, społeczeństwo. Na czym polega zależność czy różnice człowieka z przyrodą. Próbuje określić warunki i płaszczyzny współpracy między ludźmi. Mieści się w niej filozofia dziejów, odpowiada na pytanie sensu dziejów, przemian społecznych. W tym dziale jest problematyką dorobku ludzkiego (kulturowa, duchowa, materialna)


Teoria bytu zawiera tekst światopoglądowy. Wynikają z niej normy działania dla człowieka. Ontologia jest więc podstawą refleksji filozoficznej. Schopenhauer uważał, że istotą świata jest wola. Przejawiała się w każdej sile przyrody, także w przemyślanych działaniach człowieka „życie jest męką.....”. To co jest na zewnątrz determinuje to co jest wewnątrz. Ontologia koncentruje się na 3 składnikach;

  • jedność czy różnorodność świata (monizm, dualizm, pluralizm)

  • jaka jest natura tego co jest (idealizm, spirytualizm, materializm, energetyzm)

  • problem atrybutów, własności podstawowych czy rzeczywistość jest stała czy zmienna (mechanizm, cyklizm, ewolucjonizm)


7. Charakterystyka ontologii (monizm, dualizm, pluralizm, przykłady).


Jedność, czy różnorodność świata?

MONIZM

(z greckiego - monoz - jeden). Pogląd zakładający, że u podstaw różnorodności świata istnieje jedna substancja, a zjawiska istniejące w świecie, to przejawy i postacie tej substancji. Można mówić o 2 postaciach monizmu:

  • monizm właściwy (teoria identyczności Spinozy) - reprezentant to Żyd niderlandzki B. Spinoza (1632 - 77). Powiadał on, że istnieje tylko jedna substancja o wielu atrybutach, znanych nam zaledwie w drobnej części.

  • monizm immanentny - reprezentanci to:

D. Hume - powiadał on, że ani dusza, ani ciało nie były „ostatecznymi cegiełkami” z których składa się przyroda. Ciała i dusze to tylko układy elementów danych nam w doświadczeniu, jak np. barwy, smaki, rozkosze.

G. Berkeley - uznał on duszę, za podmiot funkcji, za coś, co uświadamia sobie wrażenia i inne stany fizyczne, ale jest czymś innym, różnym od tych stanów. D. Hume zarzucił G. Berkeleyowi niekonsekwencje powiadając, że ani ciało, ani dusza nie są substancjami, układami elementów, które są, bądź to aktualnie stanami świadomości, bądź to, mogłyby ze swej istoty się nimi stać. Treści świadomości to twory immanentne.

Monizm tego typu może przyjąć odcień:

- spirytualistyczny - dźwięki, barwy, smaki istnieją tylko jako treści świadomości, psychiczne,

- neutralny - owe elementy to coś, co nie musi być treścią świadomości i może istnieć poza związkiem z nią.

Monizm przyjmuje dwie postacie: postać substancji (to co jest) i postać stawania się (to co się dzieje).


DUALIZM

Postać pluralizmu, jego uszczegółowienie. Głosi istnienie tylko dwóch, niezależnych od siebie substancji: materialnej (fizycznej) i duchowej (psychicznej). Rozróżniają między tym, co fizyczne, a tym, co psychiczne.

Kartezjusz był reprezentantem dualizmu. Zakładał istnienie w świecie 2 substancji niezależnych od siebie: ciała (rozciągliwe) i duszy (myślenie). Ze względu na zdecydowanie odmienną i przeciwstawną naturę substancje te nie mogą na siebie oddziaływać. Niemniej stykają się w szyszynce mózgu (według Kartezjusza znajduje się ona pośrodku głowy, między półkulami mózgowymi), a wynika to z interwencji bytu nadprzyrodzonego, który sprawia, że mimo przeciwności natur, owe substancje mogą na siebie wpływać i ukierunkowywać się do działania.

Dualizm wyznacza stosunek duszy do ciała i tutaj w historii filozofii pojawiły się kontrowersje dotyczące oceny tych związków, relacji duszy do ciała. Z doświadczenia wiemy, że między zjawiskami fizycznymi i psychicznymi zachodzą pewne związki. Pytanie: jak ten fakt wytłumaczyć?, skoro mamy do czynienia z substancjami zasadniczo różnymi i odmiennymi od siebie - dwie propozycje wyjaśnienia tego faktu:

- interakcjonizm - przyjmuje wzajemne oddziaływanie duszy i ciała, negując ich substancjalne przeciwieństwo

- paralelizm - przyjmuje równoległy przebieg zjawisk fizycznych i psychicznych jako dwu samodzielnych niezależnych od siebie szeregu zjawisk: np. zegary z cyframi arabskimi i rzymskimi mierzą ten sam czas.


PLURALIZM

Nie ma jednej substancji jednoczącej świat. Istnieje wiele takich substancji, niezależnych od siebie światów, bytów indywidualnie odrębnych, niesprowadzalnych do czegoś jednego tzw. indywidualizm ontologiczny.


Z historii filozofii można przywołać wielu wyznawców pluralizmu:

Empedokles (V w. p.n.e.) - uzasadniał istnienie czterech niezależnych od siebie substancji, czynników materialnych: woda, ogień, niebo, ziemia.

Anaksagoras (V w. p.n.e.) - uzasadniał istnienie nieskończenie wielu niezależnych od siebie pierwiastków.

Godfryt Leibnitz (XVII – XVIII w.) - twórca systemu pluralistycznego - monadologii (monada - z gr. - jednostka). Monady to niekomunikowalne bezpośrednio i nieoddziaływujące na siebie jednostki. Dla wyjaśnienia istniejącego na świecie ładu Leibnitz wprowadza hipotezę, o harmonii z góry ustanowionej przez Boga i zatem tworzy teologiczny system będący przykładem pluralizmu i spirytualizmu - monady tworzą hierarchię, a najwyższa z nich (boska), to istota niematerialna, będąca ośrodkiem energii psychicznej.

Stanisław Ignacy Witkiewicz - stworzył system analogiczny, podobny do monadologii Leibnitz’a, ale o zabarwieniu materialistycznym, tzw. monadyzm biologiczny, zgodnie z którym monady są biologiczne, a życie to zjawisko elementarnie sprowadzane do praw fizyki i chemii.

W pluralizmie wątek materialistyczny i spirytualistyczny tzn. byty w pluralizmie były bytami pomyślanymi jako ośrodki energetyczne, jako ośrodki skupienia. Dla niektórych w filozofii każda jaźń, każde ja, indywiduum było bytem odrębnym, stąd rzeczywistość należy przedstawić sobie jako ogół zindywidualizowanych i odrębnych bytów.

Kiedy mówimy o poglądach Empedoklesa, Anaksarogasa, Leibnitza, to wiemy, że wszyscy pomimo różnic są pluralistami. Niemniej reprezentanci pluralistycznej myśli antycznej nawiązują do podłoża naturalnego, natomiast Leibnitz odwołuje się do postaw spirytualistycznych.


8. Idealizm (Platon, mit o jaskini i co wynika).


Jaka jest natura tego co jest?

IDEALIZM

Głosi, że prawdziwy byt, bez względu na to jak jest rozumiany, przysługuje tylko i wyłącznie ideom, ponieważ ideom przysługuje istnienie niezależne od czegokolwiek, pierwotnie w stosunku do rzeczywistości.

METAFIZYKA = ONTOLOGIA

Platon - realista - stwierdza o obiektywnym (niezależnym) istnieniu bytów idealnych

Berkeley - idealista - jego idealizm wynika z jego poglądów teoriopoznawczych. Nie uznawał samodzielnego istnienia poznawanego przedmiotu tzn. jego istnienia poza świadomością podmiotu poznającego.

Niektórzy powiadają, że idealizm platoński jest pewnym kryterium, jest równoznaczny, z istnieniem niezależnych bytów idealnych, natomiast idealizm berkeleyowski jest wynikiem jego poglądów teoriopoznawczych.


Platon (427-347 p.n.e.) - stworzył system filozoficzny, który wyjaśnia świat na trzech poziomach:

- jednostkowym - pytania o: nieśmiertelność duszy, dobro, zmysł moralny, byt naturalny

- społecznym - pytania o: właściwą organizacje społeczeństwa, stosunki społeczeństwo - indywiduum

- kosmicznym - pytania dotyczące świata przyrody.


Źródła filozoficzne systemu Platona:

- myśl Eleatów (Parmenides) - koncepcja jednego, nieśmiertelnego bytu (tego co jest)

- Pitagorejczycy - ich rozważania o liczbie, jako o prawdziwej naturze tego co jest

- Sokrates (mistrz Platona) - tzw. intelektualizm etyczny - koncepcja absolutnej wartości pojęć etycznych.


Pytanie skąd się wziął idealizm platoński?

Platon poszukiwał doskonałości i znalazł ją w świecie idei. Nazwany „ojcem idealizmu obiektywnego” dowodził, że istnieją dwa światy:

1). świat idei - świat doskonały i stanowiący twór bóstwa; absolutny z niezmiennymi i trwałymi prawami opartymi na zasadzie hierarchii. Tylko mędrzec może przeniknąć świat idei, poznać jego tajemnice i całą o nim prawdę, a potem zbliżyć państwo rzeczywiste do tego idealnego wzorca, tworząc organizacje doskonałą odpowiadającą ideom: sprawiedliwości, piękna i dobra.

2). świat rzeczy - niedoskonałe odbicie świata idei.

Platon mówi o dwóch rzeczywistościach, o dwóch światach, o nierównej sobie doskonałości i o różnym stopniu bytowej samowystarczalności. Podstawą jest tutaj zaczerpnięta od Parmenidesa kategoria bytu, a więc to w czego pojęciu mieści się istnienie ciągłe.

Pogląd o zmiennym świecie rzeczy, przedmiotów oraz o nadrzędnym świecie idei wyprowadził Platon na drodze analiz logiczno - spekulatywnych. Zastanawiał się on, co kryje się za pojęciami ogólnymi, jeżeli wiedza ludzka jest charakteru pojęciowego i jest pewna. Zatem tym samym pojęciom musi być przynależna określona podmiotowość, odnaleziona z chwilą, gdy od zmiennych rzeczy świata zmysłowego oddzieli się to wszystko, co zmianom ulega, zachowując w nich to jedynie, co jest im wspólne i trwałe.

Koncepcja idealizmu platońskiego. Idea platońska to, wyabstrahowana i oderwana od rzeczy, wspólna im istota gatunkowa, która poznawczo dostępna jest w pojęciach ogólnych. Idea to odrębna i samoistna istność, nadrzędną wobec świata rzeczy, fizycznego świata, który jest niedoskonałym odbiciem świata idei i który poznajemy i postrzegamy zmysłami.


Przypowieść o jaskini Platona.

Ludzie siedzący w jaskini są skuci łańcuchami, ale w ten sposób, że ich wzrok jest skierowany do wewnątrz jaskini, a nie na zewnątrz tj. na otwór ściany jaskini. Cóż widzą owi ludzie, patrząc do wewnątrz jaskini? Oni widzą jak przesuwają się cienie, będące odbiciem tego, co zachodzi na zewnątrz jaskini. Platon mówi, że owe odbijające się cienie, które są dostępne człowiekowi zmysłowo, to świat, który jest tzn. świat rzeczy, fizyczny, natomiast to co znajduje się na zewnątrz jaskini to świat bytów idealnych, świat niedostępny człowiekowi. Człowiek nie jest ideą, jest zjawiskową rzeczą, przedmiotem, natomiast bytem niezmiennym i stałym jest idea człowieka, ponieważ człowiek jako zjawiskowa rzecz popadnie w niebyt, a idea człowieka pozostanie. Platoński idealizm ma charakter wszechogarniający tzn. charakteryzując ideę Platon mówił o jej hierarchizacji i wyszczególnił następujące po sobie kolejno idee: proste, jednostkowe, gatunku, rodzaju, ogólniejszego rzędu. Najwyższą ideą jest idea dobra - dobro pełni rolę najwyższej zasady i przyczyny wszelkiego istnienia i działania.

Platońska koncepcja idei ewoluowała w czasie, rozwijała się, ale historycy filozofii podkreślają jej niedoskonałość i niejednoznaczność wynikającą z tego, że sam wyraz idea istniał na długo przed Platonem. Platon nie przedstawił pełnego obrazu idei i dlatego występuje on w różnych wersjach i modyfikacjach.

Idea znaczy tyle co „kształt”, „forma” i była równoznaczna z innym greckim wyrazem „eidos” (coś co jest widzialne, zjawisko, pojęcie, wyobrażenie, forma, intuicja). Słowo idea znajdziemy w dziełach Ksenofanesa, Protagorasa, Empedoklesa, Demokryta. Jednak oni posługiwali się tym terminem w znaczeniu potocznym, a Platon uczynił go podstawowym terminem swojej filozofii.


Platońska koncepcja człowieka i poznania ludzkiego. Człowiek jest wyróżnioną naturą świata przyrodniczego, choć jest złożony z materialnego ciała i niematerialnej duszy - współzależności dwóch odmiennych składników bytu. Dusza jest wyżej postawiona od ciała, gdyż obdarzona jest w możliwości samorzutnego działania i jest nieśmiertelna.


Platon posługiwał się pojęciem duszy, używając wielu różnych znaczeń duszy, stąd mamy:

- duszę rozumną - znajduje się w głowie; jej cecha to cnota mądrości; niezniszczalna; uczestniczy w życiu świata idei spełniając rolę odpowiedzialnego koordynatora działań i dążeń organizmu ludzkiego

- duszę popędliwą - znajduje się w piersi, jej cecha to cnota męstwa

- duszę pożądliwą - znajduje się w brzuchu, jej cecha to cnota panowania nad sobą.

Platon koncepcje poznania sprowadził do rozumowego aktu poznawczego, który polega na bezpośrednim ujmowaniu prawdy. W rozumowym akcie poznawczym myśl poprzez intuicje komunikuje się z przedmiotem poznania. Możliwość intelektualnego patrzenia na świat idei, zdaniem Platona, uwarunkowana jest zjawiskiem samowiedzy o poznaniu. Wiedza o ideach jest duszy dana niezależnie od doświadczenia zmysłowego i procesów rozumowania tzn. znajomość idei jest duszy wrodzona na zasadzie wcześniejszego obcowania duszy ze światem idealnym, który uległ w niej pamięciowemu utrwaleniu - na tym polega relatywizm platoński.

Dusza rozpoznając więc ideę, czerpie sama z siebie, z własnych pokładów świadomości, wniesionych w życie naturalne, z własnych cnót ustanowionych. Dla duszy proces poznania, uczenia się nie jest procesem zdobywania nowych wiadomości, lecz jest jedynie procesem przypominania tzn. indywidualnym odtwarzaniem przez duszę poznającą tego wszystkiego, co w niej samej jest zawarte. Rzeczy są o tyle pomocne w tym procesie odtwarzania, że ich pojawienie się jest okazją, by dusza podjęła wyzwanie swoich własnych wspomnień. Platońska koncepcja poznania oparta o rozum sprowadza się do teorii anamnezy (z greckiego anamnezis - przypominanie). Przypominanie było zasadniczą formą zachowań umysłu poszukującego prawdy. Przedmiotem poznania prawdziwego jest świat idei. Rola świata rzeczy sprowadza się do umożliwienia duszy przypomnienia sobie własnych przeżyć, wspomnień. Cechą tego poznania jest aprioryzm. Platon nie opiera koncepcji poznania na doświadczeniu zmysłowym.


Koncepcja idealizmu platońskiego jest określana jako idealizm obiektywny. Przymiotnik „obiektywny” ma dowodzić, że idee są nie tylko pierwotne w stosunku do świata rzeczy, ale istnieją one niezależnie, poza tym światem rzeczy. Fakt ten bierze się z pojmowania bytu (tego co jest, co wieczne, ponadczasowe, stałe i niezmienne).

9. Spirytualizm (3 Francuzów).


SPIRYTUALIZM

Wiąże się z idealizmem w wersji subiektywnej i zakłada, że w świecie rzeczywistym istnieją tylko substancje duchowe (podstawą rzeczywistości jest duch). Punktem wyjścia spirytualizmu jest świadomość samego siebie, jako jednostki czynnej, jako indywidum obdarzonego wolą.

REPREZENTANCI TO:

Maine de Biran Rozwijając teorię świadomości własnej jaźni, postawił tezę, że podstawą wiedzy o sobie jest doświadczenie wewnętrzne. Wyodrębnił w nim dwa składniki: wolę i opór, twierdząc, że nie ma wysiłku, gdzie nie ma woli, ani też tam, gdzie nie ma oporu. Przeżywając wysiłek poznajemy równocześnie siebie i świat zewnętrzny - siebie jako przyczynę wysiłku, czyli wolę. Stąd też doszedł do przekształcenia formuły Kartezjusza "cogito - ergo sum" w "chcę - więc jestem".

George Berkeley - jego spirytualizm był immaterializmem tzn. filozof ten nie uznawał samodzielnego istnienia materii. Jego zdaniem substancja duchowa była nierozciągła (nie zajmowała miejsca w przestrzeni), bezjakościowa i nie miała jakości zmysłowych, natomiast posiadała pewien stopień świadomości i była zdolna do odczuwania tego, co chciała czuć, gdyż miała cel.

Emil Boutroux Głosił pogląd zwany kontyngentalizmem (z francuskiego contingence - "przypadkowość"), w myśl którego prawa formułowane przez naukę nie mają charakteru koniecznego, a hipotetyczny i sprawdzają się co najwyżej w przybliżeniu. Przyczyn takiego stanu rzeczy upatrywał w naturze zjawisk stanowiących przedmiot prawa - nie są one powiązane ze sobą w sposób konieczny, nie mogą zatem być adekwatnie opisywane przy pomocy deterministycznych normatywów. Wraz z  determinizmem Boutroux odrzucił też XIX-wieczną scjentystyczną koncepcję poznania opartą na wizji świata rządzonego systemem jednolitych praw, które można transponować z jednych dziedzin rzeczywistości na drugie.

Karol Renovier - stworzył monadologię, w której sprowadził rzeczywistość do punktów energetycznych, do nierozciągłych ośrodków zdolności działania. Ciała fizyczne to zespoły materialnych ośrodków pozbawionych ciągłości. Taki pogląd na świat nazywano personalizmem - rozwój osobowości człowieka jest celem życia jednostki, gdyż podstawą pojmowania natury, bytu jest tu subiektywne doświadczanie własnej osobowości. Wolność jaźni - zdolność rozpoczynania szeregu pewnych zjawisk, do pewnego stopnia niezależnych od stanów poprzednich została przeniesiona u niego na całą rzeczywistość. Spirytualiści nie uznają konieczności w przyrodzie, lecz przypuszczają, że także w świecie, zwanym światem materialnym, istnieje pewien stopień wolności.


Spirytualiści są przeświadczeni, że rzeczywistość można wytłumaczyć jako substancje, czy też psychiki duchowe, opierajac się na doświadczeniu, przeżyciach wewnętrznych własnego „ja” i powołując się na fakt, że doświadczenie sprowadza się ostatecznie do takich, czy też innych doznań psychicznych i subiektywnych. Przyjmując takie założenie trudno jest wyjaśnić świat fizyczny, panujący w nim ład i porządek. Świat jest zbyt skomplikowany, aby powiedzieć, że

świat jest albo materią, albo duchem. Słowem rzecz nie sprowadza się do skrajności.


10. Materializm na przykładzie Demokryta.

MATERIALIZM

W rozwoju nauki odegrał rolę zarówno metodologiczną, jak i teoretyczną. Zwolennicy materializmu występowali przeciwko naleciałością animistycznym i antropologicznymi. Domagali się wyjaśnień naturalnych i odstąpienia od fantastycznych interpretacji. Podkreślali stałość w przyrodzie i jej prawidłowości, przyczyniając się tym do podkreślania stanowiska, że zadaniem nauk o świecie rzeczywistym jest zdobywanie i wykrywanie praw panujących w tym świecie. Materializm jako pogląd filozoficzny grzeszył dogmatyzmem, brakiem krytycyzmu w ocenie nauk przyrodniczych. Materialiści nie chcieli uznać np. odrębności i swoistości zjawisk psychicznych - stanowisko przeciwstawne idealizmowi filozoficznemu, głoszące, że pierwotnym w stosunku do świadomości, świata ducha pozostaje świat materialny, świat rzeczy.

Demokryt (460 - 360 p.n.e.) - rówieśnik Platona, który go nie znosił. Diogenes opowiada, że Platon przyczynił się do zniszczenia wszystkiego, co pozostało po Demokrycie. Demokryt pochodził z Abdery. Był twórcą materializmu filozoficznego i stworzył koncepcje atomistycznej teorii materii.

Przyroda składa się z mnogości niepodzielnych części tj. zarodków i atomów, które miałyby posiadać wyłącznie własności ilościowe i miałyby się różnić między sobą: porządkiem, położeniem, kształtem. Wspólną charakterystyką owych zarodków i atomów miałaby być ich twardość tzn. niepodzielność, jako zmysłowa własność. Pojęcie twardości było pochodną wynikającą z analizy pojęcia niepodzielności tj. pochodną na drodze rozumowej analizy. Atomy jakościowo niezróżnicowane posiadają jedną charakterystykę - twardość. Dla Demokryta powszechną własnością atomów jest ruch, który jest odwieczny, jak same atomy i nie potrzebował być im dany. Próżnia była przestrzenią, istniała jako absolut (próżnia absolutna) i była niezbędna do wytłumaczenia zjawisk ruchu, zjawisk przemieszczania się atomów. Próżnia wpływała na zwiększanie się i zmniejszanie przedmiotów, oraz na ich opór. Dla Demokryta, jej istnienie (próżni), było tak samo pewne, jak istnienie atomów - „atomy to byt, a próżnia to niebyt”. Demokryt wypowiedział paradoksalną tezę - „byt niebardziej istnieje od niebytu”. Tą koncepcję próżni skrytukuje Arystoteles, który stwierdzi, że: „przyroda boi się próżni”.


Poglądy Demokryta w zakresie filozofii społecznej. Demokryt był pierwszym filozofem greckim, który ludzką kulturę materialną i duchową podniósł do rangi samodzielnej dziedziny filozoficznych przemyśleń i badań. Kultura to nie twór zastygły o niezmiennych formach i treściach, ale kategoria rozwoju i postępu. Demokryt za podstawę przeobrażeń kultury przyjął potrzebę praktyczną człowieka związaną z pożytkiem. Jako pierwszy próbował przedstawić kulturę ludzką i życie człowieka jako proces historyczny. Pytał o wszelkie przyczyny zmian w życiu, w dziajach społecznych. Opisał w jakich warunkach i na jakich zasadach pojawił i ukształtował się język tzn. stwierdził, że pojawienie się języka w życiu rodzaju ludzkiego, było wynikiem dobrowolnego porozumienia się ludzi, co do nazewnictwa: przedmiotów, rzeczy, zjawisk. Pytał o genezę sztuki będącej wytworem człowieka i odpowiadał, że sztuka jest efektem szczególnego naśladownictwa natury, odwzorowywania w działaniu ludzkim tego, co człowiek obserwuje i z czym spotyka się w świecie. Demokryt uważał, że wszelkie zjawiska kulturowe w życiu człowieka, powodowane były i nadal powodowane są „kiecznościami”, wśród których wzgląd na pożytek człowieka odgrywa rolę czynnika decydującego.


Poglądy polityczne Demokryta. Zdaniem Demokryta normą postępowania, w każdym ustroju politycznym, był obowiązek zachowania obowiązującego w państwie ładu i poszanowanie wspólnego dobra jego obywateli, które stanowiło warunek istnienia państwa. Wrogami nazywał tych, którzy tej podstawowej normy nie przestrzegali. Z form ustroju politycznego najwyżej cenił demokrację, z uwagi na jej pozytywne cechy dostęp do wolności. Zalecał, aby sposób korzystania z zalet demokracji przejawiał się w daleko idącym umiarkowaniu, gdyż w przeciwnym razie ulegnie zagubieniu demokratyczna: praworządność, samorządność i sprawiedliwość. Demokryt interesował się: mechanizmem zdobywania i następnie sprawowania władzy; problem sprawiedliwości i odpowiedzialności władców tzw. kierowników państwowych; problem dojrzałości jednostek wybranych do sprawowania urzędów wymagających kwalifikacji zawodowych i osobowościowych. Ideałem politycznym był taki stan rzeczy, w którym demokratyczna dostępność stanowisk, dla wszystkich obywateli jest gwarancją wyboru najlepszych.

Demokryt był zwolennikiem umiarkowanej demokracji, a jednocześnie animatorem niewolnictwa - wpływ perspektywy czasów mu teraźniejszych, a nie obecnych, tożsamych nam uwarunkowań ideologiczno - klasowych.


Poglądy religijne Demokryta. Demokryt krytykował w nauce o bogach tradycyjną religię. W jego poglądach dotyczących spraw religii, zawarty jest racjonalizm, oraz przeżycia religijne i magiczne wyobrażenia o bogu. Zdecydowanie odrzucał mitologiczne wyobrazenia o bogu i negował boską wieczność - przez niektórych uznawany niesłusznie za ateusza, twórcę ateizmu. Prawda jest taka, że Demokryt nie wyrzekał się całkowicie boga, wyobrażeń boskich w religii tzn. w duchu swojej koncepcji atomistycznej uważał, że bogowie to podobne człowiekowi obrazy, z tym, że podobnie jak ludzie, jedne czynią dobro, a inne są szkodliwe. Obrazy bogów o wielkich rozmiarach, wyróżniają się wielką trwałością, ale nie są nieśmiertelne. Obrazy bogów wieszczą ludziom ich przyszlość, a robią to poprzez swoje zjawianie się i wydawanie głosów. W związku z tym Demokryt, według przekazu greka Sekstusa Empiryka, miał modlić się o to, żeby trafiły na niego tylko dobre, szczęśliwe obrazy bogów.

Materializm filozoficzny, na przykładzie Demokryta, historycznie rzecz ujmując, nie jest równoznaczny z ateizmem. Religijny światopogląd Demokryta jest magiczny dzięki wyobrażeniom o tym, że świat wypełniony jest wielką ilością tzw. obrazów demonicznych, posiadających zdolność oddziaływania na człowieka i podatnych na wpływy ze strony człowieka. Wzajemne oddziaływanie jest możliwe dzięki „wypływom”, jakie wydzielają przedmioty, istoty świata natury i owe demokratejskie boskie obrazy.

Demokryt jest uważany za „ojca determinizmu” (determinizm - zasada, prawidłowość przyczynowego uwarunkowania wszelkich zjawisk przyrody, rozwoju społeczeństw, ludzkiego działania, prawidłowość przyjmująca istnienie zależności pomiędzy nimi).


11. Energetyzm Oswalda.


ENERGETYZM

- monizm energetyczny - Wilhelm Ostwalt (XIX-XX w.) - energia jest jedną substancją. Główną zasadą postępowania było hasło „nie marnuj energii”. Energetyzm jest odmianą materializmu.

Zmienność i niezmienność świata. Wiąże się z metodologicznym ujęciem. Rzeczywistość statyczna tzn. że świat nie jest czymś ruchomym, całość rzeczywistości pozostaje tym samym. Łączy się z monizmem. Rzeczywistość dynamiczna - wysuwa na pierwszy plan kategorie działania. Świat jest zdolny do rozwoju, może powstawać w nim cos zasadniczo nowego. Harmonizuje się ze stanowiskiem pluralizmu i spirytualizmu. Statyczny pogląd na świat ma charakter deterministyczny. Świat dynamiczny współgra ze stanowiskiem indetermizimu i zjawiskiem celowości (finalizm-teologia). Mechanizm, cyklizm, ewolucjonizm.






12. Mechanizm, cyklizm, ewolucjonizm.


Czy rzeczywistość jest stała czy zmienna?

MECHANIZM

Związany jest z poglądem Piotra Simona de Laplace, był on francuskim filozofem (XVIII/XIX), sformułował pogląd nazywany determinizmem matematycznym. Laplace postrzegał rzeczywistość jako precyzyjny mechanizm, którego umysł nie jest w stanie ogarnąć w całości. Wszystko dzieje się na zasadzie konieczności. Celowość jaką zdaje się postrzegać jest pozorna. Przekonywał, że świat nie rozwijał się w żadnym określonym kierunku. Wszelkie jakości sprowadza do ilości. Zjawisko mechanizmu było prototypem wszystkich zjawisk w przyrodzie. Z filozoficznego punktu widzenia mechanizm nie był czymś zadawalającym. Nie dawał oparcia dla norm etycznych. Współcześnie termin mechanizm przeciwstawia się witalizmowi i neowitalizmowi.


CYKLIZM

Jest przykładem statycznego pojmowania rzeczywistości. Zakłada, że w czasie dowolnie długim zdarzy się to na pewno. Według cyklizmu świat porusza się po okręgu koła zmierzając do punktu wyjścia. Idea wiecznych powrotów świata. Heraklit mówił, że istnieje kołowrót zdarzeń. Zenon z Kition podtrzymywał tą tezę. Dowodził, że następujące po sobie światy są tak do siebie podobne, że pojawiają się te same fakty, osoby. Nietsche od dłuższego czasu starał się uzasadnić naukowo ideę świata. Głosił, że powrotów zjawisk wymaga zasada zachowania energii. Wyszedł od stwierdzenia, że świat jest wieczny - nigdy się nie zaczął i nigdy nie skończy. Świat według koncepcji mechanicznej ma stan końcowy, a taki według Nietschego nie nastąpił. Świat jest energią, liczba kombinacji jest przeliczalna. W świecie są nieustanne przemiany, ale wszystko się powtarza. Świat jako całość ani się nie zwiększa ani nie zmniejsza. Świat nie ma celu, bo inaczej byłby osiągnięty. Nie nastąpi stan unieruchomienia. Nietsche odrzucał Boga jako stwórcę. Tezę o życiu pozagrobowym. Wszystko co żyło i cierpiało będzie powracało na nowo.


EWOLUCJONIZM

Jest formą dychotomicznego pojmowania świata. Opiera się na twierdzeniu, ze świat ze swej istoty jest zdolny do wytwarzania nowego. Świat rozwija się zmierzając do określonego celu. H. Spencer - filozof brytyjski żył 83 lata, stworzył system ewolucyjny oparty na teorii ewolucji, biologii. Twierdzono, że gatunki mają cechy nabyte, które potem się zmieniają. Spencer wskazywał związki między organizmem a społeczeństwem. Zmiana rozpierzchłych gromad w kierunku spoistości. Dla Spencera społeczeństwo było całością biologiczną. Było organizmem para biologicznym. Agregatem para biologicznym. Agregat ponad organiczny będzie się rozwijał aż do momentu równowagi. Ewolucja osiągnie szczyt i zacznie się rozkład. Wymiar czasu miał drugorzędne znaczenie.

Rozwój - proces który rodzi nowość. Wyłania się różnorodność, nowe formy,

1. istnieją zjawiska o różnym stopniu złożoności,

2. zjawiska bardziej złożone powstają z mniej złożonych,

3. zjawiska podlegają pewnym prawom specyficznym dla niej. Rozwój w świecie ma charakter jakościowy.






13. Determinizm i jego odmiany


DETERMINIZM

Jest to takie stanowisko w filozofii, które uznaje podleganie prawom determinowania za powszechną cechę rzeczywistości. Głosi, że wszystko jest wyznaczone przez przyczyny i skutki. Determinizm wyznaczają generalnie dwie zasady:

zasada prawidłowości - wszystko podlega prawom, nie ma zjawisk naruszających prawa natury, nie ma głównie tego, co nazywamy cudami.

Zasada przyczynowości - głosi, że każde zjawisko ma swą przyczynę i swój skutek. Nie ma zjawisk bezprzyczynowych i bezskutkowych.

Trzecia zasada jednoznaczności lub konieczności - jednakowe przyczyny wywołują jednakowe skutki. W tych samych warunkach zawsze się dzieje to samo. Wszystko jest wyznaczone przez przyczyny i prawa.

Determinizm jednoznaczny obok tego jest jeszcze determinizm statyczny, nie uznaje tej trzeciej zasady konieczności. Powiada, że wszystko jest wyznaczone przez przyczyny i prawa, ale nie wszystko w sposób jednoznaczny.

Powstała w wyniku rozwoju nauki mechaniki kwantowej za sprawą duńskiego fizyka i filozofa Wernera Heisenberga, który zmarł w 1976 r. Heisenberg jest autorem zasady nieoznaczoności procesu zjawisk w mikroświecie, w świecie atomów. Dowiódł, że w tym świecie występuje taka sytuacja, kiedy dany stan nie determinuje stanu następnego, że dane zjawisko w mikroświecie może zachodzić, ale z określonym prawdopodobieństwem i dlatego nie można zasady jednoznaczności (konieczności) jakby zastosować do tych zjawisk, które zachodzą w mikroświecie. Właściwym twórcą determinizmu był Demokryt.


14. Indeterminizm i jego odmiany


INDETERMINIZM

Jest częściowym przeciwstawieniem się determinizmowi, zdaniem indeterministów nie wszystkie zjawiska podlegają prawom, nie wszystkie zjawiska podlegają związkowi przyczynowo-skutkowemu czyli indeterminizm ogranicza lub odrzuca przynajmniej jedną z tych dwóch zasadniczych zasad determinizmu, a więc zasady determinizmu prawidłowości i przyczynowości.


W indeterminizmie da się wyodrębnić wersję klasyczną od nieklasycznej.

Klasyczna ogranicza każdą z trzech zasad determinizmu jednoznacznego, ale żadnej z nich nie odrzuca całkowicie. Głosi zatem, że nie wszystkie zjawiska podlegają prawom, są zjawiska prawidłowe i nieprawidłowe. Nie każde zjawisko ma przyczynę i nie każde ma skutek. Istnieją zjawiska przyczynowe i bezprzyczynowe. Istnieją zjawiska mające skutki i takie, które tych skutków nie mają.

Indeterminizm klasyczny głosi, że nie zawsze w tych samych warunkach dzieje się tak samo. Dawniej indeterminizm klasyczny głosił, że istnieją dwie sfery przyrody, która jest zdeterminowana i sfera społeczna, która jest niezdeterminowana. Społeczna nie podlega prawom, przyczynom, skutkom itd. nauki społeczne.

Indeterminizm nieklasyczny - jeśli indeterminizm odrzuca jedną z dwóch tych zasad determinizmu lub ją ogranicza jest to indeterminizm nieklasyczny.




15. Finalizm i jego odmiany


FINALIZM (celowość, teleologia)

finizm - koniec, cel, a teleologia – gr. słowo teleos co znaczy zmierzający do celu. Zakłada to stanowisko - nie prawa, ale cele wyznaczają cele w przyrodzie.

Zakłada powszechną celowość w rzeczywistości. Wprowadza zasadę celowości. Według determinizmu jest tak, że przeszłość wyznacza przyszłość, kierunek, determinizm jest zgodny przyczyny rodzą skutki, w finalizmie jest odwrotnie to przyszłość wyznacza przeszłość. Cel ujmowany jako przyszły stan zjawiska wyznacza jego przebieg. Zjawisko musi się tak zachowywać, aby realizować ów przyszły cel. Kierunek determinizmu jest niezgodny ze strzałką czasu. W finalizmie dadzą się wyodrębnić dwa rodzaje jej:

Finalizm wewnętrzny - (transcendentny, religijny) i można mówić o finalizmie wewnętrznym immanentnym lub biologicznym.

Finalizm zewnętrzny - mówi o tym, że źródłem celowości w świecie jest jakiś czynnik zewnętrzny. Sprowadza go do Boga. Można przywołać poglądy Platona, dwie zasady celowości, które miały dotyczyć wszystkich zjawisk w świecie:

1). celem istnienia części jest służba całości,

2). celem części niższych jest służenie całości i służenie częścią wyższym.

Piąty dowód na istnienie Boga Tomasz z Akwinu dowód celowościowy.

Ch. Wolff opiera się na tezie, że w świecie panuje porządek, harmonia, celowość. Źródłem tego jest Bóg wg św. Tomasza.

Finalizm biologiczny bazuje na celowości w przyrodzie ożywionej i głosi, że celowa jest budowa organizmów żywych. Celowe jest zachowanie się tychże organizmów jako przykłady owej teleologii wewnętrznej podaje się najczęściej witalizm. Neowitalizm głosił, że materia żywa różni się zasadniczo od nieożywionej czynnikiem niematerialnym, który nazywany był siłą życiową. Wis - Witalis owa siła życiowa stanowiła źródło celowości, materii ożywionej. Celowość tkwi wewnątrz zjawisk w owej sile nienaturalnej, która znajduje się zewnątrz materii żywej. Do tego wątku nawiązuje neowitalizm. Eutalekia owa sprawia, że w świecie ożywionym różne tzw. przyczyny prowadzą do tych samych skutków.


16. Koncepcje czasu i przestrzeni

Czas i przestrzeń są niezbywalnymi atrybutami rzeczywistości. Teorie przestrzeni i czasu dadzą się sprowadzić do 3 zasadniczych koncepcji czasoprzestrzeni:


1). teoria substancjalno - absolutystyczna. przestrzeń i czas są samoistnymi bytami niezależnymi w swym istnieniu od ciał fizycznych. Możliwa jest przestrzeń niewypełniona mająca te same własności co przestrzeń fizyczna, a więc przestrzeń jako pojemnik ciał. Możliwy jest upływ czasu, w którym nic się nie dzieje. Czas jest pojemnikiem zdarzeń i do tego nawiązywał Demokryt V/IV w. p.n.e., a w czasach nowożytnych Isaak Newton.

Demokryt w swojej teorii atomistycznej głosił istnienie próżni, przestrzeni istniejącej niezależnie od niepodzielnych cząstek atomów. Owa próżnia miała być odmiennym bytem. Stanowiła układ odniesienia względem którego atomy się poruszają.

Izaak Newton natomiast udowadniał, że poruszające się ciało porusza się ruchem względnym względem innego poruszającego się ciała oraz ruchem absolutnym względem absolutnego układu odniesienia. Tym była absolutna przestrzeń nie poddająca się żadnym oddziaływaniom i nie oddziałująca na żadne ciało, ciągle nieruchoma, nieskończona, jednorodna nie posiadająca żadnych punktów. Odpowiednio istnieje czas absolutny, który nie zależy od zmiany poszczególnych ciał i tą koncepcję (wcześniej Demokryta), Newtona koncepcję substencjalno-absolutystyczną. Newton rozprawiając o absolutnym czasie przestrzeni powiadał, że istnieje też przestrzeń i czas względny czyli zależne jakby od przedmiotów i dostępne naszemu doświadczeniu. Argumentem dla Newtona, że istnieje przestrzeń absolutna niezależna od rzeczywistej struktury świata materialnego była geometria Euklidesa,


2). teoria absolutystyczno - subiektywistyczna. czas i przestrzeń są subiektywne czyli są to kategorie pozostające niezależnie od doświadczenia, ale są one subiektywne.

Dla Immanuela Kanta czas i przestrzeń były subiektywnymi kategoriami, były właściwościami umysłu czyli Kant udowadniał, że nie mają one charakteru doświadczalnego, ale mają charakter apioryczny czyli ponaddoświadczalny. Kant uważał, że ich źródłem ( czasu i przestrzeni) jest proces poznawczy. Kant powiadał tak, że to umysł ludzki wtłacza je w ową empirię, która jest dookoła i za ich pomocą próbują opisywać to, co jest na zewnątrz umysłu,


3). teoria relatywistyczno - atrybutyistyczna. czas i przestrzeń odznaczają się względnością. Tą koncepcję nazywa się relatywistyczną lub atrybutyistyczną. W dziejach filozofii przynajmniej na ten aspekt atrybutyistyczny czas i przestrzeń zwraca uwagę Arystoteles. W nowożytnych czasach Leibnitz, tj. II poł XVII w.

Arystoteles przekonywał, że ruch ciał odbywa się względem innych ciał dla ruchu jakiegoś ciała wcale nie jest konieczne absolutnie wolna przestrzeń, ponieważ wszystkie ciała poruszają się względem siebie i jedno poruszające się ciało zajmuje miejsce, które drugie ciało opuszcza i istotną charakterystyką przestrzeni były jej wymiary, a wymiarami mogą być obdarzone tylko ciała. Nie ma próżni, bo nie mają one wymiaru. Nie istnieje przestrzeń absolutna, bo przestrzeń to właściwość ciał zbieżna z ich rozciągłością.

Leibnitz przekonywał, że przestrzeń to porządek to wzajemne rozmieszczenie indywidualnych ciał i niezależnie od nich. Czas natomiast to porzadek zmieniających się zjawisk lub stanów ciał (układów ciał). Potwierdzeniem owej istotnej cechy jaką jest relatywizm zwłaszcza osiągnięcia związane z teorią względności Einstaina. Przestrzeń widzimy trójwymiarowo niekiedy.


17. Typy bytu (4)


Jednym z podstawowych pojęć w ontologii jest kategoria bytu.

Byt jest tym co jest, co istnieje i wyznacza rzeczywistość. W filozofii klasycznej bytem jest to co istnieje w jakikolwiek sposób, czyli to pojęcie bytu oznacza rzeczy różne. Przez byt rozumie się więc każdą egzystancjalną realność, każdą odrębną i realnie istniejącą całość. W dziejach filozofii były różne próby wyinterpretowania tego pojęcia. Platon mówił, że bytem jest to co stanowi jakąkolwiek całość. Arystoteles uważał, że bytem jest to co jest określoną treścią. Św. Augustyn, że jest to, co niezmiennie trwa. Tomasz z Akwinu - to, co istnieje realnie.


Podział bytu:


Byt realny to taki byt, który istnieje realnie, co ma w swym istnieniu jakby zawartą istotę i to niezależnie od podmiotu poznającego. Ten byt istniejący realnie jest bytem obiektywnym i nie jest warunkowany umysłem ludzkim, nie zależy od podmiotu poznającego,

Byt logiczny to taki byt, który może istnieć tylko jako przedmiot myśli, ale który nie posiada możności istnienia realnego,



Byt intencjonalny to byt jakiegoś przedmiotu jako poznanego. Byt ten może obejmować

1). wszystko, co jest realne,

2). wszystko, co jest czysto możliwe i przyszłościowe, wszystko co jest nierealne czyli czysto logiczne. Niekiedy wyróżnia się byt czysto intencjonalny to, to co istnieje jedynie jako korelat pewnych stanów świadomości. Co nie posiada takich kwalifikacji, które by były w nim dosłownie zawarte, a wszystko co go określa przysługuje mu na mocy intencji aktów świadomości,

Byt idealny jest to, to wszystko co istnieje idealnie, sposób istnienia, który przysługuje ideom. Byt idealny w poglądach Platona i w poglądach E. Husserla.

Byt idealny istniejąc obiektywnie stanowi dla Platona odrębny świat substancjalny niezależny od podmiotu poznającego pozaczasowy, pozaświatowy, wieczny, niezmienny. U Husserla i innych femaneologów Edmund Husserl powiada tak byt idealny nie jest ani realny, ani też nie jest nierealny. Byt jest irrealny, mamy byt irrealny. Powiada ten byt istnieje obiektywnie znaczy niezależnie od poznającej świadomości aczkolwiek istnieje nie substancjalnie jako coś dostępnego myślom ludzkim co pozostaje tym czym jest niezależnie od istnienia samych aktów myślowych oraz osób myślących. Tak ujęty byt nie daje się umiejscowić ani w umyśle ludzkim, ani boskim, ani w świecie ani poza światem.

W tomizmie mówi się o tym, że nie istnieje byt idealny, dlatego Tomasz mówi nam o istnieniu bytu realnego wywodząc to od Arystotelesa.


18. Pojęcie substancji.


Substancja

Niekiedy jest postawiona z rzeczą ( res, tei = rzecz) przedmiotem i to pojęcie wzięło się jakby w filozofii za sprawą Arystotelesa, który przez substancję określał „ substancją jest to, to o czym coś innego może być orzekane, ale co samo nie może być orzekane o niczym innym”;


substancja to, to czemu przysługują jakieś cechy, co może do czegoś pozostawać w pewnym stosunku, co może znajdować w takim, lub innym stanie, ale co samo nie jest ani ową cechą, ani owym stosunkiem, ani stanem.

Tomasz z Akwinu - substancja to „rzecz, której przysługuje istnienie nie w czymś, ale tylko w sobie (samoistność)”. Dla św. Tomasza samoistność substancji to samoistność cech, samoistność stanów między rzeczami, samoistność stanu samej rzeczy - samej substancji.

Kartezjusz - substancja to, to co do swego istnienia i poznawania nie potrzebuje niczego innego. Taką substancją jest Bóg, ale obok Boga istnieją substancje stworzone: cielesne i duchowe.

Leibnitz - substancja to byt obdarzony siłą działania, albo inaczej, to, co nazywa on jednością aktywną (jest to przykład dynamicznego rozumienia substancji). Pojęciem naprowadzającym, było pojęcie siły występującej w przyrodzie. Siła dla Leibnitza była immanentna, wewnętrzna, istniejąca w naturze rzeczy. Nieporozumieniem byłoby, gdyby substancja doznawała impulsów z zewnątrz, gdyż działa ona samorzutnie. Leibnitz dowodził, że pojęcia takich terminów jak: ciało, materiał, rozciągłość, zewnętrzność dotyczą sfery zjawisk i jako takie nie stanowią one, same w sobie, kategorii ontologicznej w pełni równoważnej substancji. W pełni realna jest tylko substancja obdarzona siłą, która jest rozciągła i niematerialna, a ciała są rozciągłe i materialne. Sama substancja u Leibnitza nie jest ciałem, ale z kolei innym substancją przedstawia się jako ciało. Człowiek to też substancja postrzegająca zewnętrzną postać rzeczy jako ciało.Jest on zarazem postrzegany jako ciało przestrzenne. Leibnitzowskie substancje są podobne do duszy, a ichobiektywizacje odpowiadają tylko w pewien sposób naturze.

Locke, Berkeley, Kant - substancja to to, co jest trwałe w rzeczach, które się zmieniają. Zatem substancja to, to co stanowi wspólną postać kolejnych atrybutów i jakości (istota - konieczne w bycie treściowe czynniki strukturalne).


19. Pojęcie materii.


Materia

W starożytności materię identyfikowano z konkretnym materiałem, przedmiotem zmysłowo postrzeganym. Termin materia jest z pochodzenia łacińskiego i pierwotnie dosłownie znaczył tyle co ścięty las. Następnie to znaczenie zostało odniesione do budulca do tworzywa. Tacy myśliciele jak Sokrates i Platon uważali istnienie materii.

Platon traktował jako coś biernego.

Za sprawą jego następcy, a więc Arystotelesa materia postrzegana jako bierne tworzywo była tzw. potencją, która staje się dopiero przedmiotem, ciałem, substancją w połączeniu ową niematerialną formą.

W czasach nowożytnych materię zaczęto postrzegać w obu ciałach.

Za sprawą Kartezjusza (dualizm) następuje w czasach nowożytnych swoista wyliczanka jakie to właściwości atrybuty powinna posiadać materia: były poglądy.

P.H. Holbach zajmował się swoistymi nowinkami, zajmowanie się materią i przypisywał jej takie atrybuty jak rozciągłość, ruchliwość, ciężkość, nieprzenikliwość i bezwładność. Przypisując tego typu atrybuty materii jest to to wszystko, co pobudza nasze zmysły.

Na początku XX wieku zrezygnowano z atrybutystycznego postrzegania materii. Zaczęto posługiwać się tym pojęciem dla oznaczenia obiektywnej rzeczywistości danej nam we wrażeniach zmysłowych.

Koncepcja Lenina - nazwał materię obiektywną rzeczywistością.


20. Koncepcja poznania.


Teoria poznania

Poznanie - 4 koncepcje poznania:

1). koncepcja kauzalna (genetyczna) - która oparta jest na tezie, że istota poznania sprowadza się do podania genezy, przyczyny zjawiska, procesu,

2). koncepcja deskryptywna (opisowa) - poznajemy tylko to, co jesteśmy w stanie opisać, co jesteśmy w stanie wymienić jako własności danego przedmiotu, ciała, zjawiska,

3). koncepcja operacjonistyczna - która mówi o poznaniu jako ujmowaniu przedmiotu w perspektywie działania ludzkiego. Ujmuje się jako czynnik postępowania lub wytwarzania w aspekcie przydatności dobrej czegoś lub na coś,

4). koncepcja ejdetyczna - która powiada, że poznać to jakby stanąć wobec przedmiotu i ująć go w jego swoistości, tożsamości w jego istocie.

Podsumowując te rozważania poznanie jest jakby procesem składającym się z 2 części: z tzw. aktu poznawczego oraz treści poznania (rezultatu poznania). Na akt poznawczy składają się działanie, spostrzeganie, przypominanie sobie, formułowanie twierdzeń, wnioskowanie, natomiast na treści poznania składają się pojęcia i twierdzenia, które są wynikiem owych działań wcześniejszych.





W poznaniu posługujemy się 2 terminami, tzw. podmiot poznania i przedmiot poznania.


Podmiot poznania - jest ten, kto poznaje raczej realny, konkretny społecznie kulturowo, historycznie określony człowiek poznający.

Przedmiot poznania - jest to to, co jest poznawalne, fragment bytu, rzeczywistości, sfera zjawisk czy związków między nimi, które występuje jako obiekt podmiotu poznającego, którą podmiot poznania w procesie poznania chce poznać go i jego istotę. Poznanie jest ono aktem świadomościowym. Musimy je widzieć jako odrębne od uczuć od stanów emocjonalnych, wolicjonalnych aktów wytwarzania i to nie zawsze w procesie poznania uświadamiamy sobie.

Cecha poznawania polega na tym, że poznawanie jest odniesione do obiektu skierowanego na ten obiekt, wycelowane w niego, jest to intencjonalność.


21. Dogmatyzm, sceptycyzm, jego odmiany.


3 najbardziej typowe charakterystyczne stanowiska:

1). stanowisko dogmatyzmu,

2). stanowisko sceptycyzmu,

3). stanowisko krytycyzmu.

DOGMATYZM

Kojarzy się nam z autorytetem, poleganiem na autorytecie bez jakby uwzględnienia kompetencji tegoż autorytetu, bez próby ze swej strony podjęcia takiego myślenia samodzielnego. Dogmatyzm kojarzy nam się z uznawaniem bez uzasadnienia tych twierdzeń, tych tez, które mogą być uzasadnione. Dogmatyzm opiera się też na zaufaniu do zdolności poznawczych umysłu ludzkiego (zaufanie bezwarunkowe nieograniczone). Tak ujęty dogmatyzm może być niekiedy bardzo szkodliwy dla zdobywania wiedzy, dla jej postępu, ponieważ jej autorytety bywają zawodne, przyjmując je łamiemy jeden z postulatów metodologii, który nie oparty jest na uzasadnianiu wszelkich tez i twierdzeń. Dogmatyzm odrzuca jedno z podstawowych założeń teorii poznania, które podkreśla przyjrzenie się, zbadanie możliwości poznawczych człowieka Dogmatyzm wyznacza nam zwłaszcza w poznaniu bierne zachowanie się, preferuje jakby tą postawę niechęci czy też niezdolności do samodzielnego myślenia.


SCEPTYZM

Jest tym kierunkiem, który już historycznie rzecz biorąc za sprawą Pirrona z Elidy jako kierunek filozoficzny sceptycyzm trwał kilka wieków, ale jako pewna postawa poznawcza sceptycyzm jest obecny po dzień dzisiejszy. Możemy wyróżnić generalnie 2 odmiany: sceptycyzm skrajny i umiarkowany.

Sceptycyzm skrajny - z góry bez podania dostatecznego powodu nie ufa niczemu, nie ufa danym, które dostarczają nasze zmysły co więcej okazuje ona brak zaufania do zdolności poznawczej człowieka bez zbadania tej zdolności. Zakłada, że nic nie jesteśmy w stanie sprawdzić w sposób pewny i niepowątpiewalny. Świadczy sama praktyka życiowa (działalność człowieka). Poznajemy prawdziwie skoro umiemy sprawnie i skutecznie działać, przewidywać. Błąd nam grozi na każdym kroku.

Sceptycyzn umiarkowany - tu dadzą się wyodrębnić 3 jego wersje:

  • agnostycyzm - odrzuca możliwość poznania rzeczy w sobie, odrzuca możliwość poznania istoty bytu uważając, że owa istota jest niepoznawalna,


  • pozytywizm poznawczy - ogranicza natomiast zakres badań naukowych i tylko do faktów do zdarzeń i to do takich faktów, które są sprawdzalne intersubiektywnie czyli sprawdzalne z każdej perspektywy poznawczej. Pozytywizm uznaje opis za podstawowe zadanie nauki,

  • probabilizm - jest kierunkiem, który przypisuje poznaniu tylko mniejszy lub większy stopień prawdopodobieństwa. W pewnym zakresie to jest istotne.

Sceptycym staje się użyteczny, wtóruje bowiem drogę krytycznej teorii poznania. Taką rolę odegrał ten umiarkowany sceptycyzm u Davida Huma. Kartezjusz pragnąc ugruntować wiedzę na pewności sprawdzonej, dowiedzionej rozpoczął od sceptycyzmu metodycznego inaczej mówiąć próbował argumentów sceptyków, aby znaleźć zasadę, która wobec nich ostać się by musiała bezwarunkowo.


22. Krytycyzm jako pewna postawa poznawcza


Jako pewna postawa musi zaufanie do świadectwa osób, które w danej sprawie są kompetentne o ile swej kompetencji dowiodły. Krytycyzm zakłada samodzielne przemyślenia danego zagadnienia, zakłada zajęcie własnego stanowiska. To wszystko dzieje się po dokładnym rozpoznaniu czyichś poglądów po odpowiednim przygotowaniu swego umysłu. Krytycyzm ten wyznacza też postulat tzw. wystarczającego uzasadnienia, który w II połowie XVII wieku zgłosił Lipnitz, niczego nie głosimy bez uzasadnienia.

Postawa krytyczna oparta jest na kontroli własnych założeń na uświadomieniu sobie, że postępuję tak, a nie inaczej. Ów krytycyzm jako postawa poznawcza jest niezbywalny w nauce, a także i w filozofii. To filozofowii przystoi tylko krytyczna postawa umysłu. Filozofia nie może być ani żadną śłużebnicą teologii, ani żadną służebnicą polityki.


23. Realizm poznawczy


Daje się opisać poprzez dwie swoje odmiany, wersje. Jedną nazywa się realizmem naiwnym, drugą nazywa się realizmem krytycznym. Pierwsza wersja zakłada, że przedmioty postrzegania mają jakości zmysłowe, które przysługują samym obiektom poznania. One tkwią w nich niejako charakteryzują je co więcej wersje. Realizm będzie głosił, że przedmioty postrzeżenia istnieją poza nami w świecie zewnętrznym. Realizm naiwny będzie powiadał, że istnienie przedmiotów postrzeżenia jest od nas niezależne. One mają swój status obiektywny, samodzielny. Przedmiot świata zewnętrznego poznajemy zmysłami tak jak one rzeczywiście istnieją są one zawsze takie jakimi się przedstawiają podmiotowi poznającemu. Ów realizm krytyczny też nie kwestionuje statusu obiektywnego istnienia statusu zewnętrznego. Świat przedmiotów może w świadomości być jakby tylko pojęciowe, tzn. realizm krytyczny powiada też, że niezależna od nas rzeczywistość zewnętrzna nie odbije się w naszej świadomości, jak w lustrze. Chce powiedzieć, że przy poznawaniu podmiot poznania nie zachowuje się biernie. Towarzyszące postrzeganiu treści świadomości wskazując jakby na postrzegany przedmiot względem świadomości zewnętrznej formułują ten przedmiot tak, ażeby odpowiadał on swej naturze koncepcji podmiotu poznającego. Niezależna od człowieka rzeczywistość przedstawia mu się jako zbiór jakościowych przedmiotów otoczenia i taki jest ludzki wygląd tej rzeczywistości. Poznając przedmioty otoczenia różnego rodzaju, cechy, rodzaje, zjawiska realizm krytyczny mówi, że nie poznajemy tzw. istoty rzeczy, nie dochodzimy do prawdy absolutnej, lecz poznajemy nasz świat rzeczywisty i zdobywamy o nim tzw. prawdy ludzkie. Człowieka próbuje się usytuować w centrum zainteresowania mówiąc, że on jest podmiotem świata (racjonalizm i empiryzm stąd).

24. Racjonalizm i jego odmiany.


RACJONALIZM – Obecny już w Antyku. Koncentrowanie uwagi na rozumie. Empiryzm – też pewna postawa poznawcza. W nowożytności stanowią swoistą istotę filozofii.

Racjonalizm to kierunek, który oparty jest na wyższości poznawczej rozumu oraz na konieczności kierowania się nim w każdym działaniu. To przeciwstawienie się irracjonalności. Utrzymuje, że albo całe względnie w części nasze poznanie nie pochodzi z doświadczenia. Dowodem miało być istnienie sądów ogólnych, osiągnięte nie na drodze doświadczenia oraz sądów koniecznych. Głosi też pochwałę poznania, które uzyskujemy na drodze przyrodzone, a przeciwstawia się opartemu na nadprzyrodzonych źródłach. Pochwała intelektu , przeciwstawienie go uczuciu. Poznanie naukowe (oparte na naukach matematycznych i przyrodniczych) – Racjonalizm do niego się odwołuje, przeciwstawia się przeczuciom, objawieniu, wróżbach, itp.

Poznanie naukowe musi spełniać dwa postulaty:


  1. Treść myślowa ma być wyrażona bez półśrodków (metafor, porównań)

  2. Poznanie naukowe opiera się na twierdzeniu, że o słuszności tezy lub nie może przekonać się każdy, jeśli znajduje się w odpowiednich warunkach. Jest poznaniem intersubiektywnie komunikowalnym i intersubiektywnie kontrolowanym.


Intersubiektywność – Owa intersubiektywność jest taką cechą swoistą charakterystyczną poznania racjonalnego. Także motywem dla którego racjonalizm ceni poznanie naukowe jest także motyw społeczny dla racjonalizmu dane twierdzenie może liczyć na powszechne uznanie gdy daje się ono w sposób dokładny wypowiedzieć w słowach i każdy może się przekonać o jego słuszności lub niesłuszności.


Największy wpływ i uznanie za twórczość nauki racjonalizmu posiadł:

Rene Descartes ( Kartezjusz) dokonał przełomu w filozofii nowożytnej za sprawą swoich tekstów, m. in. „Rozprawa o metodzie”, „Prawidła kierowania umysłu”, „Zasady filozofii”, „Namiętność duszy”. Opiera się na wcześniejszych źródłach filozoficznych: epikureizm, sceptycyzm. Arystoteles głosi ideę autonomii myśli, w sensie jej samowystarczalności w procesie uzyskiwania pewności poznania i niezależności myśli od ciała. Odejście od prymatu wiedzy objawionej, od sensualizmu (zakładał, że podstawą i punktem wyjścia poznania są zmysły). Zerwania z wyjaśnianiem przyrody przez upatrywanie w niej ukrytej jakości lub sił. Zespolenie zasady autonomii myślenia i mechanicznej koncepcji przyrody. Musimy wyjść od intelektu, idei, wrodzonych myśli poznawczych.


Racjonalizm aprioryczny ( z góry) – poza empirią rozpatrzenie; opierał się głosząc tezę o istnieniu idei zrodzonej na założeniu o logicznej strukturze myślenia i odpowiadającej jej logicznej strukturze bytu. Kartezjusz mówi o bezwzględnym prymacie rozumu nad innymi władzami poznawczymi, nad wolą, emocjami. Uznaje matematykę za naukę uniwersalną, traktuje równocześnie o porządku myślenia i bytu. Podporządkowuje zadaniom poznawczym wszystkie inne cele działalności ludzkiej.

Cogito ergo sum”„Myślę, więc jestem” - to kwintesencja jego skrajnego racjonalizmu. Nieraz jego racjonalizm nazywa się racjonalizmem intelektualistycznym. Wyróżnia go model myślenia zapożyczony z matematyki, zespół dyrektyw poznawczych wskazujących na sposób jego traktowania w praktyce. Cel określał jasno. Wiedza pewna i bezwzględnie prawdziwa interesowała go. Matematyka spełnia te wszystkie warunki.


Racjonalizm zdroworozsądkowy – G. Patin, Cyrano de Bergerac; występowali przeciwko nietolerancji, pustych treści dyskusji; stosunek do religii mieli zróżnicowany, w zależności czy uznaje się ją za sferę zyskującą uczucia, bądź za ostoję głupoty i zabobon. Proponowano własną religię, której bogiem był rozum, a prawem, prawa racjonalnego myślenia i działania.


Racjonalizm fideistyczny (Pascala). Był to filozof, matematyk, fizyk, literat żyjący w XVII wieku. Urodził się pokolenie później po Kartezjuszu, żył krócej niecałe 40 lat (1623-1662). Rozprawa Pascala pt. „Myśli”. Ta rozprawa to zbiór wypowiedzi filozofa. Ukazała się już po śmierci Pascala 1670 roku i mamy tam w zbiorze myśli, wiele bardzo cennych sformułowań, które mogą nam pomóc w przeżyciach egzystencjalnych tu i teraz. Pascal w myślach zawarł pewne przesłania czysto egzystencjalne dla jednostek, różne zawarł przemyślenia literackie. Myśli były odzwierciedleniem czasów, w których żył, odzwierciedleniem sporu w jaki Pascal był zaangażowany. Sporu między jezuitami, a jansenistami. Za ich kompromisowe postawy w stosunku do świata, ujawniał ich zakłamanie, ukazywał jakby ponure oblicze prawdziwego ewangelicznego chrześcijaństwa. Pascal jako jeden z rzeczników, racjonalizm Pascala jest wzbogacony o porządek serca, nie tylko porządek rozumu. Pascal wychodził od przekonania, że wiedza jaką posiadamy nie spełnia oznak doskonałości, skoro wiedza jaką posiadamy nie jest absolutna. Jest tylko tzw. próżnością, a rozum godny jest tylko by się go wyprzeć. To mówi Pascal w myślach jesteśmy niezdolni i do prawdy i do dobra. Ten sceptycyzm w stosunku do rozumu doprowadził Pascala do poglądu o uczuciowej naturze poznania. Doprowadziło go do stwierdzenia o istnieniu mistycznej intuicji i stąd mamy porządek serca, gdyż jak pisał serce ma swoje racje, których rozum nie zna. Racjonalizm Pascala możemy nazwać fideistycznym. Pascal wprowadza obok porządku rozumu ów porządek wiary.


Racjonalizm naturalistyczny – Związany z oświeceniem, Diderot, Holbach, Rousseau, Montesqieu. XVIII w. pasjonowanie odkryciami naukowymi. Skłonność do tzw. oświeconego umysłu. Badania geograficzne, paleontologiczne. Jeden z twórców P. K. Mompertius, do historii należy zaliczyć nauki wszystkie dotyczące życia, powstawania nowego organizmu. Idea natury była nadużywana przez myślicieli, bo była dobra, rozumna, to rozum jest naturalny (że jego działanie zależy od tego co daje mu natura, oddziałuje na rozum, połączenie zaowocowało tym, że racjonalizm nie odwołuje się do racjonalizmu teoretycznego, lecz do sfery praktycznego działania).


25. Empiryzm i jego odmiany


EMPIRYZM - odwołuje się do poznania, jest relacją między treściami ludzkiej jaźni a światem jaźni zewnętrznych. Empiria (doświadczenie) jest głównym źródłem naszej wiedzy, zarazem jest też głównym kryterium prawdy. Podział:


Empiryzm obiektywistyczny – mówi o możliwości uchwycenia podstawowych rzeczywistości własności przyrodniczych. Zakłada poznanie istoty bytu, rzeczy, oparty na założeniu o logicznej strukturze rzeczywistości, na matematycznym wzorcu poznania. Nie odrzuca dedukcji. Przypisuje naszym sądom opinię, walor konieczności i powszechności. F. Bacon, Galileusz.


Empiryzm subiektywistyczny (fenomenalizm) – teza o możliwości poznania niektórych zjawisk, fenomenu, fragmentów rzeczywistości. Logiczna struktura myślenia, a logiczna struktura rzeczywistości. Rozdział między naukami indukcyjnymi i dedukcyjnymi. Hipotetyczność nowych twierdzeń, ocen, sądów. P. Gassendi


Za twórcę empiryzmu nowożytnego uważa się J. Locke – XVII w. Próbował pogodzić odmiany Empiryzmu. W jego empiryzmie połączono obie odmiany.

Z obiektywistycznego – zasadniczy cel poznawczy, poznanie prawd ogólnych, rola doświadczenia
w badaniach naukowych, ocena efektywności badawczej metody analitycznej, uznawał własności pierwotne za podstawowe, konstytutywne. Wprowadza podział na wartości pierwotne i wtórne, idee proste i złożone. Proste to np.: chłód, okrągłość, kształt. Złożone to np. pewna rzecz wyjęta
z otoczenia jakby całość. Idee proste mają subiektywny charakter, złożone obiektywny.

Z subiektywistycznego ujęcie zagadnienia genezy. Wtedy pytanie o pochodzenie wszelkich treści ludzkiej jaźni, a nie o pochodzenie wiedzy niepowątpiewalnej. Rodzaj argumentacji pozwalającej ocenić wartości wiedzy. Przedmiotowe odniesienie zagadnienia prawdy i fałszu.

Prawda – ustalenie stosunku między treściami ludzkiej jaźni.

Pesymizm poznawczy – Nawiązywał do podziału dualizmu kartezjańskiego. Przypisywanie funkcji terminotwórczej filozofii – to negował. Umysł jest nie zapisaną kartą (tabula rasa). Wrodzone są nam jedynie władze poznawcze, a nie wiedza. Nie zgadzał się z pełną autonomii myśli. Nie można tylko rozumem rozstrzygać prawdy i fałszu.


26. Filozofia Locka.


ZAGADNIENIA FILOZOFII LOCKE’A – reprezentant teorii poznania

  1. Zagadnienie pochodzenia wiedzy

  2. Ważność i efektywność metod badawczych

  3. Właściwe określenie przedmiotu poznania (czy wiązka wrażeń, czy zakochany w istocie bytu)


Wiedza o człowieku jest warunkiem wiedzy tego co jest na zewnątrz

Naczelne zagadnienie filozofii – wskazanie metod, dróg prowadzących do szczęścia uwarunkowanego osiągnięciem wiedzy.

Listy o tolerancji i Rozważania. Potrzeba religii filozoficznej, ale nie zanegował. Przeświadczenie o możliwości i potrzebie sprzężenia deizmu empiryzmem. Poznanie Boga ma charakter uzasadniający. Przyjęcie wniosku, że człowiek raz wszedłszy na drogę poznawania przyrody nie może pojmować Boga jako stwórcy. Nie uznawał teistycznej koncepcji Boga.


D. Hume, G. Berkley – XVIII w., J. S. Mill – XIX w. – Empiryzm metodologiczny –

A posteriori (po), a priori – legły u podstaw sformułowania dwóch stanowisk:

Aprioryzm (racjonalizm metodologiczny) – jedyną metodą dojścia do wiedzy pewnej jest rozum, intelekt.

Aposterioryzm (empiryzm metodologiczny) – metodą zdobycia wiedzy jest empiria (doświadczenie).

I. Forma sporu dotycząca metody.

II. Dotyczy genezy poznania.

a) Racjonalizm genetyczny (natywizm) – głosi istnienie wiedzy wrodzonej, pozaempirycznej

b) Empiryzm genetyczny - umysł tabula rasa (nie zapisana karta), odwołuje się do źródła poznania – doświadczenia, dane dostarczono nam przez umysł.

Spór dotyczący dwóch kontaktów:

1. odkrycia – chodzi o genezę wszelkiej wiedzy

2. uzasadniania – chodzi o drogi, metody dojścia do wiedzy. Znalezienie najprostszej metody.




POZNANIE

RACJONALIZM

EMPIRYZM

1. Natura (istota)

Polega na zrozumieniu

Sprowadza się do doświadczenia

2. Źródła (początki)

Od idei narodzonych (natywizm)

Do doświadczenia, wrażeń

3. Metody

Postępują przez rozumowanie (aprioryzm)

Postępują przez doświadczenie (aposterioryzm)

4. Zakres (granice)

Wykracza poza doświadczenie

Ogranicza się tylko do doświadczenia

5. Ważność

Powszechne i konieczne

Sprowadza poznanie do faktów



27. Klasyczna i nieklasyczna koncepcja prawdy (poznania prawdziwego)(4).


Arystoteles

Wiedza pojęciowa o rzeczach jest celem wszelkiego poznania. doświadczenie zmysłowe jest podstawą, punktem wyjścia w procesie poznania. przemieszanie racjonalizmu z empiryzmem

Prawdę Arystoteles pojmował realistycznie. Prawda była swoistością sądów i zdań, wyrażała się
w ich prawdziwości. Prawdziwość wypowiedzi i pomyśleń jest orzekaniem o istniejącym, że jest,
a o nieistniejącym, że nie jest. Koncepcję pojmuje się, że prawdziwość sądów polega na zgodności myślenia z rzeczywistością.

Za klasyczną koncepcję Prawdy uznano - polega to na starożytnym pochodzeniu, na sile z jaka w niej została podkreślona konieczność stosunku myślenia do bytu. Stałe dostosowywanie się myśli do istniejących stanów rzeczywistości. Twierdzenie o obiektywnym statusie przedmiotu poznania, jest on poznawalny. Pytanie, na czy ma polegać zgodność myśli z rzeczywistością?


NIEKLASYCZNE KONCEPCJE

  1. Koncepcja oczywistości – sąd prawdziwy to sąd oczywisty. Przyjmowała wersję (oczywiste jest to, co prezentuje mi się jasno i wyraźnie – Kartezjusz, bądź oczywiste jest to, co jest zgodne z pewna normą, co odczuwamy, że powinniśmy je uznać – H. Rickert)

  2. Koncepcja utylitarystyczna – prawdą jest to twierdzenie, które przynosi pożytek. W. James (pragmatyzm) – istnieje związek między poznaniem a działaniem, prawdzie przyporządkowuje się użyteczność.

  3. Koncepcja zgody powszechnej – prawdziwość sądów musi polegać na powszechnej na ów są zgodzie.

  4. Konsensualna teoria prawdy – reprezentowali ją wywodzący się z filozofii analitycznej, tzw. szkoła erlangska. Lorentzen. Pojmuje się człowieka od strony sytuacji dialogicznej, jest istotą uczestniczącą w autentycznych, ale nie zbiorowych rozmowach. Wypowiedź jest prawdziwa, gdy każdy kompetentny uczestnik dialogu i zna się na danej rzeczy, i zgadza się on po namyśle z dana wypowiedzią.

  5. Koncepcja koherencyjna – Leibniz; kryterium prawdziwości zdań, służyła mu do wyróżnienia prawdziwych zdań analitycznych, nie odwoływał się do niej przy uzasadnieniu prawd
    o faktach. Zgodność myśli między sobą. sąd nie powstaje w sprzeczności z innymi, daje się harmonijnie włączyć w system.



ZGODNOŚĆ

KRYTERIA ------------------- MYŚL




28. Przedmiot filozofii polityki.


Filozofia polityki

Filozofia polityczna w perspektywie naukowej najczęściej próbujemy ją powiązać z historią doktryn politycznych. Nazwa filozofia polityczna oznacza albo rekonstruowane wyobrażenie o polityce zawarte w poszczególnych doktrynach albo rozmaite teorie filozoficzne polityki o charakterze autorskim.

Filozofia polityczna w znaczeniu naukowym jest filozofią polityki. Filozofia polityki jest formą filozoficzną, jest dziedziną o naukowej refleksji nad polityką, ale nie w wymiarze doraźnym w danym momencie politycznym. Jest próbą określenia tego, co jest w polityce i jej przejawach ponadczasowych, co jest wspólne różnym kręgom kulturowym.


Grupy problemowe polityki:

  • grupa rozważań ontologiczno-antropologicznych nad charakterem relacji między bytem społecznym istotą człowieka i ich upolitycznieniem. W tej grupie znajdą się pytania o to, czy polityczność jest cechą niezbywalną bytu ludzkiego, czy też jest czymś narzuconym z zewnątrz, czy polityczność jest rzeczą naturalną czy też jest sztuczną? Czy polityczność jest procesem, który dokonuje się w sposób żywiołowy? czy wola jest warunkiem niezbędnym

  • grupa rozważań nad statutem ontologicznym samej polityki. Pytania: czym jest polityka? jaki jest jej rodowód? czy polityka jest zjawiskiem samodzielnym bytowo, czy jest samoistna i samowystarczalna?

  • grupa rozważań nad naturą człowieka. Trzeci zespół zagadnień, którymi zajmuje się filozofia polityki to problematyka natury człowieka, jego samorealizacji. Chodzi tutaj o współzależność między polityką, a tożsamością człowieka, jego godnością i samorealizacją. Pytanie: jaka jest korelacja pomiędzy polityką, a tożsamością człowieka, jego godnością i chęcią samorealizacji?

  • grupa rozważań nad racjonalnością i nieracjonalnością człowieka, grup społecznych w ich działalności politycznej.

Myśliciele poszukiwali najlepszego ustroju. Próbowali odpowiedzieć na pytanie: na czym ma polegać sprawowanie rządów? Formułowali oni wzory najlepszego postępowania człowieka i obywatela. Antycznych myślicieli interesowały relacje między dobrem, a działaniem politycznym, między rozumnością, a wolnością. Przekonania antycznych filozofów o istnieniu jednego dobra idealnego, bądź praktycznego, o konieczności realizacji pewnego dobra poddawane były w wątpliwość przez sofistów. Sofiści to grupa filozofów, której reprezentanci wykazywali, że normy, zasady społecznego działania (instytucje, organizacje), mają charakter umowy i są zależne od dążeń ludzi, od uwarunkowań kulturowych. Ten relatywizm został odnowiony przez liberalizm w czasach nowożytnych. Odrzucono przekonanie o istnieniu jednego dobra, oraz odrzucono hierarchię. Nowoczesne państwo i wolny rynek zniszczyły gospodarstwa rodzinne, oraz tradycyjne wspólnoty. Władza została oderwana w ogóle od dobra. Na plan pierwszy wysunęły się zagadnienia wolności indywiduów wyzwolonych z więzów wspólnot i więzów jednej wiary.



To są jakby 4 zasadnicze grupy zagadnień, które składają się na przedmiot filozofii polityki. Czasy nowożytne wpłynęły na to, że mamy do czynienia z różnością idei politycznych i społecznych. Jakie idee zyskały na znaczeniu w zakresie problematyki filozofii.


29. Idee filozofii polityki.


    • Indywidualizm _

    • Kolektywizm _

_

    • Intencjonalizm _

    • Kontyngentyzm _

_ IDEE POLITYCZNE

    • Głębizm _

    • Spektaklizm _

_

    • Racjonalizm _

    • Irracjonalizm _



INDYWIDUALIZM

- Myśl Bacona, Kartezjusza, Locke’a, Hume’a, Hobbes’a, Mill’a,

wersje:

  • indywidualizm ontologiczny – przyjmuje, że jednostkowe ja, stanowi podstawę do wyjaśnienia struktur i procesów ponadjednostkowych.

  • atomizm – ma wymiar moralny, głosi, że dobra społeczne to szeregi dóbr indywidualnych, zaś prawa i wolności jednostek mają pierwszeństwo przed dobrami zbiorowości. Friedman.

- „Ja” tworzy społeczeństwo, wartości, dobra. Indywidualizm nie wyklucza altruizmu.


KOLEKTYWIZM

Przeciwstawny indywidualizmowi, zakłada, że to całości ponad jednostkowe są tym co dane pierwotne. Jednostka traci swoją autonomię, istnieje jako indywidualna tylko dzięki zbiorowości.

  • kolektywizm ontologiczny - głosi tezę o nieredukowalności stosunków do cech, do dążeń jednostkowych.

  • kolizm – uznaje się prymat dóbr wspólnych wobec uprawnień jednostek.. Jednostki pozwalaja na kierowanie sobą. Hegel.

Całość jest czymś pierwotnym wobec indywiduum.

Całość inteligibilna – to całość poznawana tylko na drodze rozumu.


INTENCJONALIZM

Mówi, że społeczeństwo jest twórcą jednostek świadomych swoich działań. To działania mające na celu zorganizowanie kooperacji, jednostki tworzą trwałe prawa, instytucje, normy, które mają ułatwić współżycie.

Społeczeństwa i formy ich organizowania są tworzone albo w wyniku interakcji społecznych, albo
w rezultacie umów społecznych, albo w procesie komunikacji, bądź poprzez kompromis. Sens współdziałaniu nadają intencje uczestników. Człowiek jest skierowany ku przyszłości, jest „ciągnięty” do przodu przez jego cele, dążenia. Człowiek tworzy i zmienia struktury, by polepszyć swoje położenie.


KONTYNGENTYZM (akcydentalizm)

Pewnych stanów mentalnych, faktów społecznych, zachowań, struktur, instytucji nie da się wytworzyć intencjonalnie. Co więcej są to fakty najważniejsze dla życia jednostki i zbiorowości, czyli nienawiść, miłość, wiara, odwaga, prawda, fałsz itp. One zachodzą niezależnie od woli jednostek. Trwałe uboczne wytwory decydują o charakterze społeczeństwa. Gdy próbujemy je tworzyć celowo, świadomie nie udają się.

F. de Tocqueville – ustrój demokratyczny utworzona na zasadzie równości i wolności przyrodzonej ludziom. Kontyngentyzm wyśmiewa obsesję szukania wszędzie sensu i uzasadnień. (R. Rorty)


GŁĘBIZM

Dokonuje rozróżnienia na tzw. powierzchnię i głębię rzeczywistości. Głębia decyduje o charakterze powierzchni społecznej.

Mistycyzm – byt duchowy. Hegel mówi o bycie myślowym, absolutnym. Kant mówi o bycie rozumowym. Schopenhauer, Nietzsche – byt wolincjonalny, Freud – popęd, Marks – byt materialny.


SPEKTAKLIZM

Rzeczywistość społeczna została ujęta jako zjawisko obserwowane z zewnątrz. Hume opisywał oczami postronnego obserwatora zewnętrzne zachowania, podobieństwa i różnice między zachowaniami ludzi, zdarzeń. Społeczeństwo to zbiór jednostek zachowujących się mniej lub bardziej regularnie. Jednostki ujęte jako charaktery psychologiczne rozpoznawane po skutkach, które wywołują.

Społeczeństwo – byt przejrzysty, naturalny.


RACJONALIZM

Przyjmuje, że racjonalność to cecha, która charakteryzuje człowieka. Racjonalność to gwarant realizacji wartości pozytywnych i dobra, to źródło porządku.


IRRACJONALIZM

Występuje w postaci poglądów pozaracjonalnych, ostatecznych determinantach przekonań i działań:

- uczucia, namiętności, przesądy, wiara, fantazja, uprzedzenia itp.

Irracjonalizm społeczeństwa cechuje się brakiem stabilności, porządku i regularności. Cechuje się skrajnością, brakiem dostateczności.

H. Scheler – „rozum dzieli i izoluje nas jako jednostki i jako zbiorowości. Uczucie zaś jednoczy, skłania do współpracy”.

Hume – „rozum stwierdza tylko fakty”


DURKHEIZM

Społeczeństwo kontroluje indywidualne jednostki za pośrednictwem wspólnych uczuć, przekonań, rutyny działań, obyczajów. Potrzeby i dążenia społeczeństwa jako całości dominują nad spostrzeżeniami i potrzebami poszczególnych jednostek.

Zagadnienia:

1. Filozofia jako sposób życia (przedmiot filozofii).

2. Filozofia, a religia (4 stanowiska).

3. Światopogląd.

4. Ideologia.

5. Metody filozofii (3).

6. Struktura filozofii (ontologia, teoria poznania, metafizyka).

7. Charakterystyka ontologii (monizm, dualizm, pluralizm, przykłady).

8. Idealizm (Platon, mit o jaskini i co wynika).

9. Spirytualizm (3 francuzów).

10. Materializm na przykładzie Demokryta.

11. Energetyzm Oswalda.

12. Mechanizm, cyklizm, ewolucjonizm.

13. Determinizm i jego odmiany.

14. Indeterminizm i jego odmiany.

15. Finalizm i jego odmiany.

16. Koncepcje czasu i przestrzeni.

17. Typy bytu (4).

18. Pojęcie substancji.

19. Pojęcie materii.

20. Koncepcja poznania.

21. Dogmatyzm, sceptycyzm, jego odmiany.

22. Krytycyzm jako pewna postawa poznawcza.

23. Realizm poznawczy.

24. Racjonalizm i jego odmiany.

25. Empiryzm i jego odmiany.

26. Filozofia Locka.

27. Klasyczna i nieklasyczna koncepcja prawdy (4).

28. Przedmiot filozofii polityki.

29. Idee filozofii polityki (4 pary).











31


Współpraca

Wczytywanie...