Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

WADY OŚWIADCZENIA WOLI


Prowadzący Julia Gierałtowicz
Informacja dla prowadzących
Podgląd

wady oświadczenia woli.doc

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):

WADY OŚWIADCZENIA WOLI

Wadą oświadczenia woli nazywamy szczególne stany faktyczne, wskazane przez ustawodawcę, które uzasadniają pozbawienie aktu prawnego jakim jest oświadczenie woli skuteczności prawnej. Wada oświadczenia woli może powodować:

1.         Bezwzględną nieważność, co oznacza, że czynność prawna zawierająca wadliwe oświadczenie woli, od momentu jej dokonania nie wywołuje żadnych skutków prawnych i nie ma możliwości jej konwalidacji - przywrócenia ważności.

2.        Wzruszalność czynności prawnej (nieważność względną), co oznacza, że czynność jest ważna i wywołuje skutki, jednakże może zostać wzruszona przez osobę wskazaną przez ustawodawcę i w czasie przez niego wskazanym.
W razie jeśli nie zostanie wzruszona w odpowiednim czasie następuje jej konwalidacja, czynność staje się ważna w sposób niewzruszalny.

Wadami oświadczeń woli w prawie polskim są:

1.        brak świadomości lub swobody powzięcia decyzji (co oznacza, że osoba oświadczająca swoją wolę nie znajduje się w normalnym stanie psychicznym i fizycznym),

2.        pozorność (złożenie oświadczenia woli pozornego, które nie ma wywołać skutków prawnych lub zrobione jest dla żartu),

3.        błąd (mylne wyobrażenie lub brak tego wyobrażenia u osoby oświadczającej swoją wolę o rzeczywistym stanie rzeczy),

4.        zniekształcenie oświadczenia woli przez posłańca,

5.        groźba (wymuszenie oświadczenia woli i stanowi jego wadę jeśli jest poważne i bezprawne),

6.        podstęp (celowe, świadome działanie osoby trzeciej, która ten błąd wywołuje),

7.        uchylenie się od skutków oświadczenia woli.

Brak świadomości lub swobody powzięcia decyzji

Z tą wadą oświadczenia woli mamy do czynienia, gdy osoba składająca oświadczenie jest w nienaturalnym stanie psychofizycznym. Oświadczenie woli jest nieważne, gdy składająca je osoba jest w stanie świadomości wyłączającym podjęcie i zrozumienie decyzji. Najczęściej przyczyną  takiego stanu jest:

1.         choroba psychiczna,

2.         niedorozwój umysłowy,

3.         nadużycie alkoholu, narkotyków lub lekarstw,

4.         gorączka,

5.         narkoza,

6.         hipnoza,

7.         uwiąd starczy.

Według art. 82 kc nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadomie lub swobodnie powzięcie decyzji i wyrażenia woli. Przyczyna takiego stanu może być choroba psychiczna, niedorozwoju umysłowy lub inne chociażby przemijające zaburzenie czynności psychicznych. Przepis ten określa dwie przyczyny wadliwości oświadczenia woli: brak świadomości i brak swobody. Brak świadomości jest konsekwencja wadliwie funkcjonującej psychiki osoby składającej oświadczenie woli. Natomiast brak swobody może być wynikiem przymusu fizycznego zastosowanego wobec osoby składającej oświadczenie woli przez osobę trzecia.

Brak świadomości, o którym mowa w art. 82 kc może mieć charakter trwały lub przemijający. W pierwszym przypadku osoba fizyczna kwalifikuje się do ubezwłasnowolnienia na podstawie art. 13 lub 16 kc. Ubezwłasnowolnienie nie jest jednak warunkiem koniecznym uznania oświadczenia woli za nieważne na podst. art. 82 kc. Oświadczenie takie nie jest ważne wtedy, gdy w chwili składania osoba fizyczna z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji i wyrażenie woli, chociażby stan miał charakter przemijający (np. był spowodowany jednorazowym nadużyciem alkoholu).

Brak swobody, o którym mowa, w art. 82 kc może być konsekwencja przemocy. Z sytuacja taka będziemy mieć do czynienia np. wówczas, gdy na zebraniu organu kolegialnego osoba A siłą podniesie do góry rękę osoby B na znak glosowania za projektem uchwały. Na brak swobody nie może powołać osoba, która zawarła niekorzystna umowę z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej.

Według art. 6 kc ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Z braku świadomości lub swobody przy składaniu oświadczenia woli skutki prawne wywodzi osoba, która to oświadczenie składa. Na tej osobie, zatem spoczywać będzie ciężar udowodnienia ze w chwili składania oświadczenia woli było spełnione przesłanki, które określa art. 82 kc.

Czynność prawna, której dokonano w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji lub wyrażenie woli jest nieważna bezwzględnie. Może, zatem powołać  się na te nieważność każdy, kto ma w tym interes prawny.

Pozorność

O pozorności mówimy, gdy strony są zgodne co do tego, że oświadczenie albo w ogóle ma nie wywołać żadnych skutków prawnych albo ma wywołać  inny skutek niż wynika z treści czynności. Według art. 83 kc nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgoda dla pozoru. Jeżeli oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności. Pozorność oświadczenia woli nie ma wpływu na skuteczności odpłatnej czynności prawnej dokonanej na podstawie pozornego oświadczenia woli, jeżeli wskutek czynności osoba trzecia nabywa prawo lub zostaje zwolniona z obowiązku chyba ze działa w złej wierze.

W świetle tego przepisu za pozorna może być uznana tylko taka czynność prawna, która dokonana została miedzy dwiema stronami albo wymaga zakomunikowania drugiej stronie. W pierwszym przypadku chodzić będzie o umowę  natomiast w drugim - jednostronne oświadczenie woli, które musi być  złożone innej osobie np. wprowadzenie umowy dzierżawy.

Istota pozorności polega na tym, ze strony umawiają się potajemnie, iż złożone przez jedna z nich i ujawnione osoba trzecim oświadczenie woli nie wywoła skutków prawnych. Dlatego tez oświadczenia takie musi mieć konkretnego adresata. Tylko w takim przypadku, bowiem możliwe jest potajemne porozumienie się stron, co do tego ze nie wywoła ono skutków prawnych. Nie można dla pozoru sporządzać testamentu czy tez złożyć oświadczenia o odrzucenia spadku. W pierwszym przypadku, bowiem oświadczenie woli nie wymaga złożenia osobom powołanym do spadku w drugim zaś sąd, któremu oświadczenie jest składane nie jest druga strona czynności prawnej.

Za czynnością prawną pozorną może kryć się inna czynność zwana czynnością ukryta. Nieważność pozornej czynności prawnej nie pociąga za sobą nieważności dalszej czynności prawnej, dokonanej na podstawie czynności pozornej, jeżeli przy dokonywaniu owej dalszej czynności zostały zachowane warunki przewidziane w art. 83 kc. Według tego przepisu pozorny nabywca prawa nabywca prawa może skutecznie przenieść to prawo na osobę trzecia, jeżeli są spełnione dwa warunki: po pierwsze osoba trzecia jest w dobrej wierze: po drugie osoba ta nabywa prawo odpłatnie. Czynności prawna dokonana z osoba trzecia jest w takim przypadku ważna mimo ze jej podstawa jest czynność pozorna, czyli bezwzględnie nieważną. Pozorność czynności prawnej może być wykazywana za pomocą wszelkich środków dowodowych, zwłaszcza zaś zeznać świadków lub przesłuchania stron. Czynność prawna nie jest pozorna, jeżeli jedna ze stron zastrzega sobie potajemnie za oświadczenie woli nie wywoła skutków prawnych, ale zastrzeżenia tego nie komunikuje drugiej stronie. Takie jednostronne zastrzeżenie nie ma żadnego znaczenia prawnego. Oświadczenie woli wywołuje skutki prawne tylko wówczas, gdy zostało złożone na serio. Oświadczenie złożone nie na serio nie jest oświadczeniem woli w rozumieniu prawa cywilnego, nie wywołuje skutków prawnych.

Błąd

„W razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Jeżeli jednak oświadczenie woli było złożone innej osobie, uchylenie się od jego skutków prawnych dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć; ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej. Można powoływać się tylko na błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (błąd istotny).”

Błąd może się przejawiać  w mylnym przeświadczeniu o stanie faktycznym, które miało wpływ na dokonanie czynności prawnej (np. ktoś kupuje kopię obrazu myśląc, że to oryginał). Orzecznictwo uznaje za błąd także błędne przeświadczenie dotyczące stanu prawnego, co stanowi w pewnym sensie ograniczenie zasady ignorantia iuris nocet
(łac. - nieznajomość prawa szkodzi). Błędem będzie również zwykła pomyłka co do treści oświadczenia woli (np. ktoś podpisuje umowę, w której jest wpisana cena 1000 zł, mylnie sądząc, że wynosi ona 100 zł). Bez względu na to na czym polega błąd, musi on dotyczyć treści czynności prawnej; nie jest wadą oświadczenia woli błąd dotyczący okoliczności nieuregulowanej w treści czynności prawnej, nawet jeżeli miał on wpływ na jej dokonanie (np. ktoś kupił działkę budowlaną błędnie sądząc, że pieniędzy wystarczy mu na wybudowanie domu).

Uchylenie się od skutków czynności prawnej dokonanej po wpływem błędu możliwe jest jedynie wówczas, gdy błąd był istotny, tzn. że gdyby składający oświadczenie pod wpływem błędu oceniał sprawę rozsądnie, nie dokonał by czynności prawnej tej treści.

Regułą jest, że czynność prawna będzie polegała na złożeniu oświadczenia woli innej osobie. W takim wypadku dopuszczalne jest powołanie się na błąd przez tego, który takie oświadczenie składa, jeżeli osoba ta:

1.        wywołała błąd, choćby nawet bez swej winy,

2.        wiedziała o błędzie i nie poinformowała o tym składającego oświadczenie,

3.        mogła z łatwością błąd zauważyć.

W przypadku odpłatnych czynności prawnych, (np. darowizny), osoba składająca oświadczenie woli po wpływem błędu, może się na niego powołać nawet wówczas, gdy druga stron a nie spowodowała czy nie wiedziała o błędzie.

Podstęp

Art. 86

§ 1. Jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu może nastąpić także wtedy, gdy błąd nie był istotny, jak również wtedy, gdy nie dotyczył treści czynności prawnej.

§ 2. Podstęp osoby trzeciej jest jednoznaczny z podstępem strony, jeżeli ta o podstępie wiedziała i nie zawiadomiła o nim drugiej strony albo jeżeli czynność prawna była nieodpłatna.

Podstęp polega na świadomym wprowadzeniu w błąd osoby dokonującej czynności prawnej w celu złożenia przez nią oświadczenia woli o określonej treści. Jest to więc kwalifikowany rodzaj błędu, który wymaga od osoby uciekającej się do podstępu aktywnego i zamierzonego działania, nastawionego na uzyskanie korzystnego dla siebie oświadczenia woli. Za podstęp uważa się także świadome zatajenie określonych informacji, w sytuacji gdy istniał obowiązek ich udzielenia.

W przeciwieństwie do błędu, uchylenie się od oświadczenia woli złożonego w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd nie wymaga, aby błąd ten był istotny czy dotyczył treści czynności prawnej. W tym wypadku konieczne będzie natomiast udowodnienie, że wystąpił związek między podstępnym działaniem, a złożeniem oświadczenia woli określonej treści. Podstępem może się posłużyć zarówno adresat, któremu składane jest oświadczenie woli, jak i osoba trzecia, jeżeli adresat oświadczenia woli o podstępie wiedział i nie poinformował o nim składającego oświadczenie woli lub jeżeli czynność prawna ma charakter nieodpłatny, a nie spowodowała czy nie wiedziała o błędzie.

Groźba

Przez groźbę rozumie się zapowiedź wyrządzenia komuś jakiegoś zła, w razie gdyby nie dokonał on zadanej czynności prawnej. Osoba zagrożona znajduje się w sytuacji przymusowej (tzw. przymus psychiczny) i stoi przed alternatywa: albo dokonać zadanej czynności prawnej, albo narazić się na realizacje stanu rzeczy określonego w groźbie. Nie jest ona jednak pozbawiona możliwości wyboru. Gdyby tak było, jej zachowanie nie miałoby z mocy art. 82 kc w ogóle cech czynności prawnej.

System prawny nie chroni osób, które dokonują czynności prawnych pod wpływem obawy ze spotka je jakieś zło. Prawo ma jedynie bezwzględne przypadki, gdy wspomniana sytuacja powstała wskutek bezprawnego działania innej osoby. Dopiero, bowiem groźba bezprawna (art. 87 kc) stanowi niedopuszczalna interwencje w proces motywacji człowieka. Pod tym względem jest ona podobna do podstępu jednakże osoba działająca pod wpływem groźby w odróżnieniu od osoby podstępnie wprowadzonej w błąd wie o tym dopiero, bowiem groźba bezprawna (art. 87 kc) stanowi niedopuszczalna interwencje w proces motywacji człowieka. Pod tym względem jest ona podobna do podstępu jednakże osoba działająca pod wpływem groźby w odróżnieniu od osoby podstępnie wprowadzonej w błąd wie o tym ze decyzja dokonania czynności prawnej została jej narzucona.

W teorii i praktyce pojawiają  się kontrowersje przy próbach bliższego określenia pojęcia bezprawności groźby. W każdym razie przyjmuje się że cechę tę ma nie tylko zapowiedz dokonania czynu bezwzględnie zabronionego przez system prawny (pobicia lub zabicia kogoś), ale także zapowiedz podjęcia działań dozwolonych, lecz nie w tym celu, aby skłonić kogoś do złożenia oświadczeń woli określonej treści.

Doniosłość prawna groźby zależy nie tylko od tego czy była ona bezprawna, ale ponadto także poważna tzn. powodująca poważne niebezpieczeństwo dla osobistych lub majątkowych dobór niekoniecznie składającego oświadczenia woli, ale jakiejkolwiek innej osoby
(art. 87 kc). O tym czy groźba jest poważną  należy rozstrzygać według okoliczności badając czy składający oświadczenie woli mógł się obawiać wspomnianych wyżej następstw groźby. Ustawa karze mieć na względzie człowieka w określonej sytuacji majątkowej lub osobistej i dysponującego określoną wiedza o konsekwencjach groźby, a zwłaszcza o realnych możliwościach jej wykonania.

O groźbie mówimy więc, gdy ktoś, w celu zmuszenia drugiej osoby do złożenia oświadczenia woli, zapowiada użycie środków mogących wywołać negatywne konsekwencje. Groźba musi być poważna, tzn. że osoba zmuszana może realnie obawiać się grożącego jej lub osobie trzeciej niebezpieczeństwa osobistego lub majątkowego, przy czym to niebezpieczeństwo nie musi grozić natychmiast, lecz może być odsunięte w czasie (np. ktoś grozi kobiecie w ciąży, że zabije jej dziecko po urodzeniu). Groźba musi być też bezprawna, co oznacza, że zagrożono użyciem środka niezgodnego z prawem lub, co prawda zgodnego z prawem, ale kłócącego się z normami etycznymi przyjętymi w społeczeństwie (np. groźba ujawnienia kompromitujących faktów z życia prywatnego).

Między groźbą a złożonym oświadczeniem określonej treści musi istnieć związek przyczynowy, a więc zależność tego rodzaju, że w przypadku braku groźby dana osoba nie złożyłaby takiego oświadczenia. Co istotne, do kategorii groźby nie zalicza się przypadków przymusu bezpośredniego (np. ktoś siłą przytrzymując czyjąś rękę, zmusza tę drugą osobę do złożenia podpisu pod umową), ponieważ wtedy nie mamy w ogóle do czynienia ze złożeniem oświadczenia woli. Oświadczenie woli złożone pod wpływem groźby, podobnie jak przy błędzie, jest ważne, ale można się od niego uchylić na piśmie w ciągu roku od ustania stanu obawy.

Uchylenie się od skutków oświadczenia woli

Uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego innej osobie pod wpływem błędu lub groźby, możliwe jest przez oświadczenie woli złożone tej osobie na piśmie. Dla zachowania ww. uprawnienia wystarczy zachowanie zwykłej formy pisemnej. Co ciekawe, uchylenie się może nastąpić również poprzez wniesienie powództwa do właściwego sądu, a także w drodze zarzutu zgłoszonego w procesie w piśmie procesowym albo do protokołu sądowego.

Warto przy tym podkreślić, że uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli wygasa po upływie określonego terminu. W przypadku błędu wygasa ono z upływem roku od momentu jego wykrycia, a w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał.

W tym ostatnim przypadku, chodzi o moment, w którym osoba wcześniej zagrożona groźbą nie musi już obawiać się jej realizacji. Niezwykle ważne jest to, iż terminy te są zachowane jeżeli oświadczenie uchylającego się od skutków prawnych zawartej umowy w tym terminie dotarło do drugiej strony. Należy więc oprócz sporządzenia na piśmie stosownego oświadczenia, zadbać także o to, aby adresat oświadczenia zapoznał się z jego treścią przed upływem powyższych terminów.

Należy zatem pamiętać, że oświadczenia woli złożone pod wpływem błędu lub groźby nie są bezwzględnie nieważne - od chwili złożenia są one dotknięte nieważnością względną, co oznacza, że ten kto złożył takie wadliwe oświadczenie może uchylić się od jego skutków prawnych na zasadach wskazanych powyżej.

W razie skorzystania z uprawnienia do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli w przepisanym prawem terminie, oświadczenia te są od początku bezwzględnie nieważne, co oznacza że skutki ich nieważności rozciągają się na czas sprzed złożenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia. Jeżeli zaś osoba uprawniona nie uchyli się w terminie od skutków prawnych oświadczenia woli, to stanie się ono w pełni ważne i wiążące.

Podsumowując, każdy kto złożył oświadczenie woli innej osobie, a działał pod wpływem błędu lub groźby, może uchylić się od jego skutków prawnych jeżeli w odpowiednim terminie złoży tej osobie oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych tego oświadczenia woli. Ważne jest także powołanie się w treści takiego oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli na przyczynę uchylenia (błąd lub groźba), zapoznanie się adresata z treścią oświadczenia oraz wskazanie, że oświadczenie jest wniesione w terminie.

Bibliografia:

1.        Ignatowicz J., Stefaniuk K., Wolter A., Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa, 2001.

2.        Piotrowski M., Prawo cywilne, Krótki wykład prawa prywatnego, Wyższa Szkoła Bankowa, Poznań, 2009.

3.        Szczurek Z., Prawo dla studentów administracji, Wolters Kluwer Polska, Warszawa, 2008.

4.        Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

5.        http://www.prawo.egospodarka.pl

Współpraca

Wczytywanie...