Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

Notatki


Prowadzący Marta Kolendowska-Matejczuk
Informacja dla prowadzących
Podgląd

Prawo międzynarodowe publiczne 1.doc

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):
Prawo międzynarodowe publiczne 1.doc

1. DEFINICJE PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO

  1. jest szczególnym systemem prawnym, kształtowanym przez podmioty prawa międzynarodowego (inne niż podmioty krajowe) dla nich także (samych). Pierwotnie regulowało stosunki między suwerennymi państwami (prawo narodów) Początkowo obejmowało państwa chrześcijańskie Europy od ok. XIX w. kolejne. Obecnie reguluje stosunki między państwami a innymi podmiotami oraz pomiędzy tymi innymi podmiotami (B. Mielnik- wykład)
  1. system norm regulujących wzajemne stosunki pomiędzy podmiotami tego prawa, przede wszystkim państwami i organizacjami międzynarodowymi. System ten opiera się na kilku zasadniczych normach, mających charakter zasad prawa: suwerenności państw, zakazie stosowania siły, mocy wiążącej zobowiązań międzynarodowych, poszanowaniu podstawowych praw człowieka. (W. Czapliński i A. Wyrozumska)
  2. jest zespołem norm regulujących stosunki międzynarodowe w szerokim znaczeniu: nie tylko stosunki międzypaństwowe, lecz także stosunki między państwami a innymi podmiotami, tzn. ogólnie stosunki między różnymi, niezależnymi od siebie i niepodlegającymi jakiejś wspólnej władzy państwowej podmiotami. ( W.Góralczyk i S.Sawicki)
  3. zespół norm regulujących stosunki wzajemne między państwami oraz organizacjami międzynarodowymi i innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych mającymi zdolność do działania w stosunkach międzynarodowych. ( R.Bierzanek i J. Symonides) spory dotyczące definicji – wynikają z rozbieżności co do podmiotowości, źródeł i specyfiki prawa międzynarodowego.

2. CECHY CHARAKTERYSTYCZNE PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO

  1. Brak centralnego ustawodawcy w tworzeniu prawa; prawo jest tworzone przez podmioty prawa międzynarodowego, tj. głownie przez państwa, a nie przez centralny organ. Podstawą obowiązywania normy prawa międzynarodowego w stosunku do określonego państwa, musi być jego zgoda, obojętnie czy wyraźna czy dorozumiana i obojętnie w jakiej wyrażona formie. Można powiedzieć, że tworzenie prawa międzynarodowego jest niesformalizowane i zdecentralizowane. Z tą cechą prawa międzynarodowego wiąże się partykularyzm tego prawa.
  1. Brak hierarchii źródeł prawa międzynarodowego
  2. P.M. dotyczy przede wszystkim wzajemnych stosunków suwerennych państw, które są równe wobec prawa i wzajemnie od siebie niezależne, panuje więc między nimi zasada równości.
  1. Brak zorganizowanego aparatu przymusu- nie ma organu, który by działał automatycznie  w sytuacji złamania prawa przez dane państwo. Każde państwo indywidualnie bądź wspólnie z innymi państwami może występować w poszczególnych przypadkach w obronie naruszonego prawa, stosując wobec państw naruszających prawo różne środki przymusu , dopuszczalne i uznane przez prawo międzynarodowe. Obecnie prawem stosowania przymusu(sankcji) dysponuje ONZ, które na podstawie decyzji jednego ze swoich głównych organów- Rady Bezpieczeństwa – może zastosować środki przymusu(sankcje) wobec państwa , które dopuściło się zagrożenia pokoju, naruszenia pokoju lub ataków agresji. Według S.E. Nahlik, można wyróżnić 3 rodzaje sankcji w p.m.:

-sankcje natury psychologicznej  – np. poprzez formalna rezolucję czy orzeczenie organu międzynarodowego

- sankcje natury odwetowej  – stosowane indywidualnie lub z pomocą innych państw (retorsje i represalia)

- sankcje zorganizowane  – stosowane przez właściwy organ międzynarodowy -sankcje organizacyjne  (np. wydalenie z organizacji) -sankcje gospodarcze - sankcje polityczne -sankcje wojskowe

  1. Brak obowiązkowego sądownictwa – sądy międzynarodowe nie są wyposażone w kompetencję obowiązkową, działają tylko na wniosek stron. Kompetencja ich musi zawsze opierać się na zgodzie państw. Obecnie głównym stałym sądem międzynarodowym jest Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Hadze
  1. P.M. jest PRAWEM, gdyż wszystkie państwa uznają istnienie prawa międzynarodowego jako prawa i uznają jego moc wiążącą.

 3.   RODZAJE NORM W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM

  1. normy o charakterze powszechnym - obowiązujące wszystkie państwa lub ich znakomitą większość, brak dobrowolności (są to przede wszystkim normy zwyczajowe); głównie normy ius cogens – bezwzględnie obowiązujące np. zakaz zbrodni ludobójstwa, powszechne prawa człowieka;
  1. normy o charakterze partykularnym, wielostronne - obowiązują określoną grupę państw, np. położoną w jednym regionie geograficznym (mówimy wtedy o prawie regionalnym); podstawą ich istnienia może być również wspólnota ideologiczna i ustrojowa określonych państw
  2. normy o charakterze dwustronnym (bilateralnym )- obowiązujące wyłącznie w stosunkach między dwoma podmiotami które wyraziły zgodę ba związanie normą (np. umowy handlowe, kulturalne, konsularne, o obrocie prawnym, ekstradycyjne )
  1. HIERARCHIA NORM W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM

Brak ścisłej hierarchii formalnych źródeł prawa międzynarodowego nie oznacza, że nie zaczyna się rysować hierarchia norm. Przyjmuje się jednak, że co do zasady nie występuje stosunek hierarchicznego podporządkowania norm. Co do zasady normy p.m. mają jednakową moc wiążącą. Ich wzajemny stosunek opiera się na zasadach: lex specialis derogat legi generali  oraz lex posterior derogat priori. Od powyższej reguły istnieją dwa wyjątki:  -normy o charakterze ius  cogens (wszystkie inne normy powinny z nimi być zgodne) -Karta Narodów Zjednoczonych jest normą o charakterze nadrzędnym w stosunku do wszystkich innych norm w tym sensie, że zgodnie z jej art.103 w razie sprzeczności między zobowiązaniami członków ONZ wynikających z niniejszej Karty a ich zobowiązaniami wynikającymi z jakiegokolwiek innego porozumienia międzynarodowego przeważają zobowiązania wynikające z niniejszej Karty. Pierwszeństwo zobowiązań wynikających z Karty zostało potwierdzone w wielu umowach międzynarodowych np. Pakt Północnoatlantycki, a także w orzeczeniach MTS (sprawa Nikaragui oraz Lockerbie)

5. POJĘCIE NORMY IUS COGENS

większość norm p.m. to normy o charakterze ius dispositivum , ale niektóre uznawane są za ius cogens, tzn. takie, które są wyrazem interesów całej społeczności, Norma traktatowa sprzeczna z normą ius cogens jest sprzeczna z prawem czyli nie obowiązuje.

konwencja wiedeńska o prawie traktatów – art. 53 – określa, że normą o charakterze ius cogens , czyli bezwzględnie wiążącą normą powszechnego prawa międzynarodowego, jest norma przyjęta i uznana przez międzynarodową wspólnotę państw jako całość za taką, od której uchylenie się jest niedopuszczalne i która może być zmieniona jedynie przez późniejszą normę powszechnego prawa międzynarodowego, mając taki sam charakter, tzn. ius cogens

ustalenie katalogu norm takiego typu jest kwestią sporną; Komisja Prawa Międzynarodowego uchyliła się od ustalenia takiego katalogu, jednak niewątpliwie takimi normami są np. zakaz agresji, zakaz interwencji, prawo narodów do samostanowienia, zakaz ludobójstwa, zakaz zabijania jeńców wojennych. Używa się ich intuicyjnie

Powszechnie uważa się dzisiaj, że normy bezwzględnie obowiązujące ograniczają swobodę państw nie tylko zawierania umów międzynarodowych, alei tworzenia zwyczaju lokalnego; co więcej można spotkać pogląd ,że normy te wywierają również skutki w sferze prawa wewnętrznego poszczególnych państw, ponieważ delegalizują one wszelkie normy prawa krajowego zezwalające na odejście od zakazu określonych zachowań w prawie międzynarodowym.

6. ZASADY PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO

  1. ZASADA DOBROWOLNOŚĆI - państwu nie można narzucić danych norm (wyjątek-niepełna suwerenność); państwo nie może być związane normą , na którą nie wyraziło zgody, Zgoda musi być wyrażona w sposób samodzielny a nie wymuszony (wyjątek: konflikty zbrojne i traktaty pokojowe). W momencie stwierdzenia zawarcia umowy pod przymusem zobowiązanie można unieważnić.
  1. ZASADA WZAJEMNOŚCI-  państwo w stosunkach międzynarodowych zachowuje się tak samo jak jego kontrahenci. Nie może liczyć na lepsze traktowanie i może reagować w razie gorszego traktowania np. poprzez sankcję retorsji. Pierwotnie odnosiła się tylko do takich umów, które nakładały takie same zobowiązania na państwa będące stronami umów. Obecnie nie jest bezwzględnie stosowana względem prawa humanitarnego, ochrony praw człowieka oraz konfliktów zbrojnych. W przypadku prawa humanitarnego umowy obowiązują także strony tych umów wobec państw trzecich nieuczestniczących w tych umowach.
  2. ZASADA DOBREJ WIARY - (zasada zaufania)przyjmuje się, że podmioty prawa działają w dobrej wierze( wykonywanie zobowiązań i ich przestrzeganie zgodnie z tym co w umowie jest zawarte, nie zakłada się złych intencji.)
  3. ZASADA PRZESTRZEGANIA UMÓW (pacta sunt servanda-zasada świętości umów)-umowę przyjętą zgodnie z zasadą dobrej wiary wykonujemy i przestrzegamy zgodnie z treścią umowy. Państwo nie może powoływać się na swoje ustawodawstwo wewnętrzne dla uzasadnienia uchylenia się od wykonywania zobowiązań międzynarodowych (art.27 Konwencji Wiedeńskiej o pr. Traktatów z 23 V1969r.), odstąpienie od umowy musi być racjonalne i zgodne z umową
  4. ZASADA RÓWNOŚCI PAŃSTW  (opiera się na niej ONZ) potencjalnie wszystkie państwa mają takie same prawa i obowiązki, w praktyce ma się to trochę inaczej, formalna równość wobec prawa
  5. ZASADA POKOJOWEGO ROZSTRZYGANIA SPORÓW i wyrzeczenia się siły  (wprowadzona po II WŚ, próby jej wprowadzenia w konwencjach haskich, pakcie Briandta-Kelloga, generalne potępienie innego rozwiązywania sporów w KNZ)
  6. ZASADA ESTOPEL- polega na tym ,że pewne faktyczne zachowania państwa na płaszczyźnie międzynarodowej są wyraźnie akceptowane przez inne państwa, które opierając się na tego rodzaju postępowaniu zmieniają swoje zachowanie, ewentualnie mogą też ponieść szkodę.
  7. ZASADA SŁUSZNOŚĆI- jeśli państwa są w sporze, wówczas mogą zgodzić się na zastosowanie tej zasady. Stosuje się ją jako wypełnienie danej luki prawnej lub gdy wyrok w jakiejś sprawie byłby niesprawiedliwy.
  8. ZASADA SUWERENNOŚĆI PAŃSTW- prawo do samostanowienia, zawarte w Karcie NZ
  9. ZASADA PIERWSZEŃSTWA- w przypadku np. dyplomacji (Karta NZ)
  10. ZASADA POKOJOWEGO WSPÓŁISTNIENIA- wyjątek stanowi realizacja prawa do samoobrony
  11. ZASADY PROCESOWE: „Nikt nie może być sędzią we własnej prawie”, ,,Prawo do wysłuchania”
  12. ZASADA lex specialis derogat legi generali – oznacza,że  przepis szczególny uchyla ogólny.ZASADA lex posterior derogat priori - oznacza , że przepis późniejszy uchyla wcześniejszy.ZASADA nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet- stwierdza, iż nikt nie może przenieść na drugiego więcej prawa, niż sam posiada

7. ZWYCZAJ MIĘDZYNARODOWY

  1. Zwyczaj można określić jako zgodne postępowanie (praktyka-B.Mielnik) państw tworzące prawo(Góralczyk). Oznacza jednolitą praktykę państw, które w pdoobnych sytuacjach zachowują się w podobny sposób.
  1. Zwyczaj międzynarodowy może mieć charakter ogólnoświatowy, regionalny lub bilateralny.
  2. Przez długi okres P.M. było głównie prawem zwyczajowym do XIXw. , obecnie zostaje ono wypierane w związku z dużą ilością umów wielostronnych i rozkwitem prawa stanowionego.
  3. zgodnie z art. 38 statutu MTS, prawo zwyczajowe tj. praktyka państw uznana za prawo
  4. Dla wykształcenia się przepisu prawa zwyczajowego konieczne są dwa elementy: zgodna praktyka  ( element obiektywny - USUS) ) i przekonanie państw ,że praktyka ta tworzy prawo ( element subiektywny – opinio iuris sive necessitatis).
  5. Zwyczaj powszechnie uznany nie może być łamany przez organizacje międzynarodowe i inne podmioty prawa międzynarodowego.
  6. Moc obowiązująca  – norma PZ traci ją na skutek: wykształcenia się nowej, kolidującej z nią normy PZ; odstąpienia państw od jej praktykowania (desuetudo-odwyknięcie), w skutek wykształcenia się  przeciwnego zwyczaju może też utracić moc obowiązującą normą prawa umownego.  
  7. Definicja zwyczaju wg Hudsona: zgodna praktyka pewnej liczby państw odnośnie do danego typu sytuacji należących do domeny stosunków międzynarodowych, ciągłość lub powtarzalność praktyki w znaczącym czasie, koncepcja że praktyka jest wymagana lub zgodna z przeważającym prawem międzynarodowym,  powszechna milcząca akceptacja (acquiescence) tej praktyki przez inne państwa.

       8.  ELEMENT SUBIEKTYWNY ZWYCZAJU( OPINIO IURIS SIVE NECESSITATIS)

PRZEŚWIADCZENIE państw, że praktyka tworzy prawo, inaczej przekonanie o mocy wiążącej

  Opinio iuris może się przejawiać w różny sposób: praktyce państw, która opiera się na milczącym uznaniu istnienia konkretnej normy prawnej (acquiescence); oświadczeniach oficjalnych państw, które stwierdzają istnienie danej normy; uchwałach org. m. – wiąże jednak tylko tych, którzy się za nimi opowiedzieli; umowach m. – ale dotyczy tylko stron umowy; przynależność do org. m. , która ma na celu propagowanie jakichś wartości, praktyce organów wewnętrznych państwa, orzeczeniach sądów krajowych, głosowaniu w ramach organizacji międzynarodowych.

MTS podkreślił w sprawie Nikaragui, że same oświadczenia państw, którym nie towarzyszą określone działania lub zaniechania nie są wystarczające. Moment pojawienia się opinio iuris  – trudny do uchwycenia;  czasem opinio iuris  jest orężem do wypracowania wspólnej praktyki;  mogą się do tego przyczyniać wyroki sądowe, doktryna, uchwały org. m., zwłaszcza ONZ;

9. ELEMENT OBIEKTYWNY ZWYCZAJU

Na element obiektywny zwyczaju składa się zgodna PRAKTYKA   państw  oraz   upływ znaczącego czasu. istotne znaczenie ma działalność państwa (szef państwa, minister spraw zagranicznych, przedstawiciele dyplomatyczni) oraz innych organów (sady, parlament); nie może być jednostronna i dotyczyć tylko jednego państwa, przepis prawny obowiązuje w kręgu społeczności międzynarodowej;         reguła powinna znaleźć zastosowanie w pewnej liczbie przypadków; praktyka powinna być długotrwała (dawny pogląd); obecnie przepis prawa zwyczajowego może wykształcić się w krótkim okresie czasu ze względu na dynamikę stosunków międzynarodowych; aby praktyka tworzyła prawo musi być zgodna, a wiec jednolita oraz stałą.

Spójna – państwa powinny zachowywać się w podobny sposób, Dowodem praktyki może być: jednostronne oświadczenie państwa, umowy międzynarodowe, wyroki sądów, uchwały prawotwórcza organizacji międzynarodowych, członkostwo w organizacji. Powszechność – brak sprzeciwu innych państw, grupa tworząca zwyczaj powinna być grupą reprezentatywną, element czasu: „od niepamiętnych czasów” - np.. nietykalność posła, czas powinien być znaczący.

10. ZWYCZAJ  MIĘDZYNARODOWY A GRZECZNOŚĆ MIĘDZYNARODOWA

Od zwyczaju  należy odróżnić tzw. Grzeczność międzynarodową , zwaną też kurtuazją międzynarodową (comitas gentium) – jest to grzeczność przestrzegana w stosunkach międzynarodowych. Grzeczność to praktyka ale bez przeświadczenia o tym, że dane postępowanie jest zgodne z prawem, nie oznacza ona rezygnacji z pewnych praw, lecz tylko nie korzystanie z nich z powodu grzeczności. Odróżniamy ją od zwyczaju międzynarodowego gdyż reguły kurtuazji mimo, że oparte są na zasadzie wzajemności nie mają charakteru prawnego. Postępowanie wbrew tym regułom nie narusza PM ale może zostać źle odebrane. Najwięcej zasad kurtuazji wykształciło się w dziedzinie stosunków dyplomatycznych (ceremoniał dyplomatyczny) i konsularnych oraz w obrocie morskim.

 

11. ZWYCZAJ A PRAKTYKA PAŃSTW- ???

12. POJĘCIE TRAKTATU

Konwencja wiedeńska z 1969 o prawie traktatów mówi, iż traktat międzynarodowy (treaty) to „ międzynarodowe porozumienie państw , zawarte w formie pisemnej  i regulowane przez PM, niezależnie od tego, czy jest ujęte w jednym dokumencie, czy w dwóch lub więcej, i bez względu na jego szczególna nazwę”  (art. 2) – definicja ta odnosi się tylko do umów zawartych między państwami, nie dotyczy umów zawartych między innymi podmiotami PM a państwami lub między tymi innymi podmiotami PM. Stronami umów międzynarodowych mogą być także inne podmioty PM, tylko, że przepisy Konwencji wiedeńskiej nie mają zastosowania do tych umów. W doktrynie przyjmuje się, że umowa międzynarodowa to zgodne oświadczenie woli dwu lub więcej podmiotów PM, które rodzi prawa i obowiązki skuteczne w PM. Umowa jest wynikiem wyraźnego wyrażenia woli oraz aktem dwu lub wielostronnym (Statut MTS o tym stanowi). Najczęściej występuje w formie pisemnej, stanowi zgodne oświadczenie woli stron, które to oświadczenie strony zobowiązują się przestrzegać. Powoduje skutki na płaszczyźnie międzynarodowej i w prawie krajowym. Umowy międzynarodowe noszą różne nazwy np. traktaty, pakty, konwencje. Nazwa, jaką nosi umowa, nie ma znaczenia prawnego.

13 . RODZAJE UMÓW MIĘDZYNARODOWYCH:

ze względu na ilość stron:

  1. umowy bilateralne (dwustronne)
  2.  umowy multilateralne (wielostronne)
  3. umowy uniwersalne (wszystkie państwa świata)

ze względu na tryb zawierania :

  1. w trybie złożonym (wymagają aby działanie na płaszczyźnie międzynarodowej było potwierdzone przez organ wewnętrzny państwa np. ratyfikacji lub zatwierdzenia),
  2. w trybie prostym ( nie wymagają ratyfikacji ani zatwierdzenia, wystarczy złożenie podpisu pod treścią umowy i państwo jest nią związane);
  3. w trybie uproszczonym (nie wszyscy uznają jego istnienie, państwo przystępuje do zawarcia umowy bez żadnych negocjacji i warunkowo, oraz gdy państwo przystępuje do umowy która już obowiązuje

ze względu na możliwość przystąpienia do umowy, ograniczoność podmiotów :

  1. otwarte: bezwarunkowo(może przystąpić w każdym czasie każde państwo mocą jednostronnego aktu przystąpienia) lub warunkowo( przewidują przystąpienie tych państw trzecich, które spełniają określone warunki)
  1. zamknięte- mają ograniczoną liczbę stron i nie przewidują możliwości przystąpienia do nich państw trzecich

ze względu na podmiot występujący w imieniu państwa :

  1. umowy państwowe – głowa państwa np. traktat pokoju,
  1. umowy rządowe – zatwierdzenie przez Radę Ministrów,
  2. umowy resortowe – przedmiot właściwy dla jednego ministra, nie są ani państwowe, ani rządowe.

ze względu na treść umów:

  1. umowy polityczne
  1. umowy gospodarcze i administracyjne
  2. statuty organizacji międzynarodowych, itd. itp.

ze względu na ważność umowy : zgodność lub niezgodność z ius cogens , lub z KNZ

ze względu na prawa w nich zawart e:

  1. równoprawne
  2. nierównoprawne – stwarzają jednostronne uprawnienia, uciążliwe dla drugiej strony i naruszają zasadę suwerennej równości, stwarzając nierówność prawną stron

ze względu na wzajemne relacje między umowami : główne i wykonawcze

klasyfikacja materialna : traktaty normotwórcze i kontrakty

14. PEŁNOMOCNICTWO DO ZAWIERANIA UMÓW MIĘDZYNARODOWYCH

Daną osobę uważa się za reprezentującą państwo, gdy chodzi o przyjęcie lub poświadczenie autentyczności tekstu traktatu lub wyrażenie zgody państwa na związanie się traktatem, jeśli  przedstawi odpowiednie pełnomocnictwo  lub też pełnomocnictwo to wynika z praktyki państw. Bez pełnomocnictw za przedstawicieli państw uważa się:

  1. Szefów państw, rządów i ministrów spraw zagranicznych – dla wszystkich czynności związanych z zawarciem umowy;
  2. Szefów misji dyplomatycznych – dla przyjęcia tekstu umowy z państwem przyjmującym;
  3. Przedstawicieli akredytowanych przez państwa bądź na konferencjach międzynarodowych, bądź przy organizacji m. – dla przyjęcia tekstu umowy na danej konferencji, w danej organizacji lub w danym organie

Art. 2 Konwencji wiedeńskiej 1969 – „ pełnomocnictwo oznacza dokument wystawiony przez kompetentną władzę państwową, wyznaczający pewną osobę lub osoby do reprezentowania państwa w negocjowaniu, przyjęciu lub ustaleniu autentyczności tekstu traktatu, w wyrażeniu zgody państwa na związanie się traktatem lub dokonaniu jakiejkolwiek czynności związanej z traktatem”

Czynności dokonane przez osoby nieupoważnione mogą być uznane za prawnie skuteczne jeśli zostaną później przez dane państwo potwierdzone.

W Polsce pełnomocnictwa do prowadzenia rokowań i parafowania podpisuje bądź minister spraw zagranicznych bądź odpowiedni minister (umowy resortowe); pełnomocnictwa do podpisania umowy – Prezydent RP (umowy państwowe), premier (umowy rządowe), minister (umowy resortowe).

15. ETAPY ZAWIERANIA UMOWY MIĘDZYNARODOWEJ

  1. ROKOWANIA (negocjacje)- prowadzą do uzgodnienia treści umowy i zredagowania ostatecznego jej tekstu. Przy umowach dwustronnych prowadzone są przez upełnomocnionych przedstawicieli zainteresowanych państw, mogą być prowadzone w formie ustnej lub pisemnej na szczeblu uzgodnionym przez strony. W przypadku umów wielostronnych rokowania odbywają się najczęściej na międzynarodowych konferencjach dyplomatycznych
  1. PARAFOWANIE- pełnomocnicy stron, którzy prowadzili rokowania umieszczają pod przygotowanym tekstem swoje inicjały. Parafowanie oznacza, że tekst został przygotowany do podpisania( nie stanowi zgody na związanie się umową), że jest on autentyczny i nie wolni w nim czynić zmian. Nie jest ono stosowane często, najczęściej wtedy, gdy negocjatorzy nie maja pełnomocnictw do podpisania umowy lub ze względu na potrzebę przedstawienia tekstu umowy do wstępnej akceptacji odpowiedniej władzy. Konwencja wiedeńska przewiduje jednak, iż parafowanie tekstu może stanowić podpisanie traktatu , gdy ustalono, że państwa negocjujące tak się umówiły.
  2. PODPISANIE- zasadą jest,że każda umowa musi być podpisana przez upoważnionych do tego pełnomocników stron. Może być formą wyrażenia zgody na związanie się umową, jeśli podpisanie nie wywołuje takich skutków prawnych, to zgodnie z art.18 KW państwo jest obowiązane powstrzymywać się od działań, które udaremniłyby przedmiot i cel traktatu. Może stanowić umocowanie tekstu (tryb złożony zawarcia umowy) lub wyrażenie zgody na związanie traktatem (tryb prosty)
  3. Proces wewnętrzny RATYFIKACJA- zatwierdzenie umowy międzynarodowej przez głowę państwa, czasami za zgodą parlamentu. ostateczne wyrażenie zgody na związanie się umową LUB ZATWIERDZENIE – akt rządu
  4. WYMIANA LUB ZŁOŻENIE DOKUMENTÓW RATYFIKACYJNYCH- ma miejsce przezde wszystkim przy zawieraniu umów dwustronnych. Dokonywana przez przedstawicieli stron umowy, którzy w te sposób uzyskuj dowód,że druga strona dokonała ratyfikacji, a więc  definitywnie wyraziła zgodę na związanie się umową.  Przy umowach wielostronnych dokumenty ratyfikacyjne składane są depozytariuszowi, który ma pewne obowiązki:
  1. obowiązki informacyjne (o dokumentach, zawiadomieniach);
  2. funkcje quasi-notarialne (kontrola);
  3. zarejestrowanie w sekretariacie ONZ

                             Na tym etapie kończy się proces zawierania umowy międzynarodowej.

REJESTRACJA i PUBLIKACJA WEWNĘTRZNA maja zastosowanie do umowy, która została zawarta.

15. BUDOWA UMOWY MIĘDZYNARODOWEJ

  1. Tytuł umowy (np. traktat przymierza)
  1. Wstęp umowy( preambuła)
  1. Intytulacja – wyszczególnienie monarchów zawierających umowę wraz z ich tytułami
  1. Arenga – przyczyny, które skłoniły do zawarcia umowy
  2. Narracja – opis czynności i wydarzeń, które spowodowały wszczęcie rokowań, wyznaczenie pełnomocników, zbadanie pełnomocnictw, wyrażenie zgody
  1. Dyspozycja – właściwa treść umowy podzielona na art. i rozdziały; klauzule odnośnie ratyfikacji, wejścia w życie, czasu trwania itp.
  1. Korroboracja – wzmocnienie umowy
  2. Data i miejsce zawarcia umowy
  3. Podpisy i pieczęcie

Umowę dwustronną sporządza się w dwóch egzemplarzach – reguła alternatu , czyli wymienienie w egz. dla danego państwa w pierwszej kolejności jego nazwy; w umowach wielostronnych org. zawierające umowę wymieniane są w porządku alfabetycznym, podpis w dowolnym miejscu pod tekstem, (zasada równości i kurtuazja międzynarodowa).

Język, w jakim sporządza się umowy – w okresie feudalizmu językiem umów m. była łacina; w XVII w. – j. Francuski; od I wojny światowej j. Angielski wypiera powoli j. Francuski; umowy bilateralne sporządza się w dwóch językach (językach stron), czasami spisuje się także w trzecim jęz., kopia ta jest rozstrzygająca w przypadku sporu; dokonywanie interpretacji w przypadku trudności z przekładem tekstu umowy.

16. RATYFIKACJA UMOWY MIĘDZYNARODOWEJ

  1. jej tryb uregulowany jest w pr. wew.  Polska:

Konstytucja :

  1. art. 146 ust. 4 pkt. 10 – RM zawiera u.m. wymagające ratyfikacji oraz zatwierdza i wypowiada inne umowy;
  2. art. 133 ust. 1 pkt. 1 – Prezydent RP ratyfikuje i wypowiada u.m. o czym zawiadamia Sejm i Senat
  1. ustawa o u.m. z 2000 r.  – art. 12 ust. 1 – związanie RP u.m. wymaga wyrażenia zgody w drodze ratyfikacji lub zatwierdzenia:

3 rodzaje ratyfikacji:

  1. tzw. duża ratyfikacja  (art. 89 ust. 1) – wymagana uprzednia zgoda Sejmu;
  2. ratyfikacja w trybie art. 90  dot. umów o przekazaniu niektórych kompetencji org. m.;
  3. tzw. mała ratyfikacja  (art. 89 ust. 2) – premier powiadamia Sejm o zamiarze przedłożenia umowy do ratyfikacji;

2 rodzaje zatwierdzenia :

  1. tryb złożony  2 oświadczenia woli – jedno to zgoda na podpisanie, drugie to zgoda na związanie Polski umową udzielana uchwałą RM (tak umowy wielostronne);
  2. tryb prosty   1 oświadczenie – zgoda na związanie Polski umową   przyjęcie fikcji prawnej , że zgoda na podpisanie wystawiona przed negocjacjami jest tożsama z uchwała RM o zatwierdzeniu ;
  1. gdy ustawa upoważnia  do tego trybu;
  2. gdy u.m. ma charakter wykonawczy  do innej u.m. i nie wypełnia przesłanek  z art. 89 ust. 1 i art. 90;
  3. gdy u.m. zmienia u.m. i nie wypełnia przesłanek  z art. 89 ust. 1 i 90;
  4. są inne szczególne okoliczności i nie wypełnia przesłanek  z art. 89 ust. 1 i 90;
  1. praktyka państw :
  1. przyjęło się, że ratyfikowane z udziałem parlamentu są tylko umowy o zasadniczym znaczeniu;
  2. nie ratyfikuje się:
  1. deklaracji o treści politycznej przyjęte na spotkaniach mężów stanu ;
  2. umowy resortowe ;
  3. umowy zawierane podczas wojny przez dowódców wojskowych dot, min. zawieszenia broni, kapitulacji

17. NIEWAŻNOŚĆ UMOWY MIĘDZYNARODOWEJ

Konwencja Wiedeńska określa możliwe przyczyny nieważności i przewiduje szczególny tryb postępowania jaki należy stosować w związku z nieważnością umowy. Chodzi o to, aby państwa powołując się na rzekomą nieważność umowy nie omijały w ten sposób zasady pacta sunt servanda.

Trzy podstawowe elementy, które mogą rzutować na ważność umowy:

  1. Niezgodność z prawem wewnętrznym- dotyczy przekroczenia prawa wewnętrznego w zakresie kompetencji do zawierania umów międzynarodowych, umowa zawarta przez podmiot do tego nie uprawniony jest nieważna, ale jeśli jest to z korzyścią dla państwa to rząd może ją konwalidować, inne państwo nie może wtedy podnieść zarzutu o nieważność takiej umowy.
  1. Wady oświadczenia woli- zwrot zaczerpnięty z prawa cywilnego, są to prawne przesłanki występujące po stronie podmiotu, które wpływają na ważność

oświadczenia woli. Mogą być spowodowane przez:

  1. Błąd w ocenie stanu faktycznego
  1. Przekupstwo przedstawiciela państwa
  2. Podstęp
  3. Przymus (wobec przedstawiciela państwa albo całego państwa)
  4. Groźba użycia siły
  5. Przekroczenie przez przedstawiciela państwa jego upoważnienia odo wyrażenia zgody

Niezgodność z normą iuc cogens –

  1. Pierwsza dotyczy kwestii, gdy norma jest niezgodna z normą o charakterze ius cogens
  1. Wtedy gdy podpisujemy umowę międzynarodową, ale powstaje nowa norma ius cogensnie można stwierdzić,że ta umowa jest w całości nieważna,umowa może wygasnąć w tym zakresie, w jakim jest sprzeczna z ius Mogens, jeśli umowy nie można podzielić na części, to całość umowy wygasa z chwila powstania nowej normy o charakterze ius cogens  

18. ZASTRZEŻENIE DO UMOWY MIĘDZYNARODOWEJ

ZASTRZEŻENIE-  jest to jednostronne oświadczenie złożone przez państwo podczas podpisywania, ratyfikacji, przyjęcia, zatwierdzenia lub przystąpienia do umowy, za pomocą którego zmierza ono do uchylenia lub modyfikacji skutków prawnych określonych postanowień umowy w ich zastosowaniu do tego państwa

  1. Najczęściej polega na tym, ze państwo zmierza do uchylenia w stosunku do siebie postanowień umowy m.
  2. Mogą być składane w różnych fazach procesu zawierania umowy, ale nigdy po ostatecznym wyrażeniu zgody na związanie się umową
  3. W zasadzie dotyczy tylko umów wielostronnych;
  4. Główną funkcją składania zastrzeżeń jest umożliwienie związania się umową jak największej liczbie państw
  5. można zgłosić zastrzeżenie gdy umowa dopuszcza taką możliwość, zazwyczaj umowy przewidują do jakich postanowień umowy zastrzeżenia mogą być zgłaszane, a jakie postanowienia są tak istotne, że muszą być przyjęte bez zastrzeżeń    jeśli umowa milczy to zgodnie z opinią doradczą MTS z 1951 r. i art. 19 KW zastrzeżenia są dopuszczalne o ile nie jest sprzeczne z przedmiotem i celem ustawy;
  6. sprzeciw wobec zastrzeżeń :
  1. zwykły    powoduje, że postanowienia do których zgłoszono zastrzeżenia, a następnie sprzeciw, nie maja zastosowania pomiędzy państwem zgłaszającym zastrzeżenie, a państwem zgłaszającym sprzeciw do tego zastrzeżenia
  2. kwalifikowany    powoduje, że między państwem, które zgłosiło zastrzeżenie, a państwem które zgłosiło sprzeciw kwalifikowany w stosunku do tego zastrzeżenia, umowa w ogóle nie wchodzi w życie
  1. obowiązuje  zasada wzajemności jeśli chodzi o prawa i obowiązki wynikające z umowy

19. WYGAŚNIĘCIE UMOWY Z PRZYCZYN PRZEZ NIĄ PRZEWIDZIANYCH

  1. Przyczyny wyraźnie przez umowę przewidziane – wg KW państwa mają swobodę w kreowaniu tych postanowień, ale można wyróżnić:

upływ czasu  na jaki zawarto umowę;

  1. typowa przyczyna wygaśnięcia  albo na okres x lat, albo do x dnia;
  2. klauzule prolongacyjne  – pozwalają na milczące przedłużenie umowy  stosowane przeważnie w krótkotrwałych umowach (poniżej pięciu lat)

spełnienie się warunku rozwiązującego

  1. rzadko stosowany samoistnie, raczej wraz z warunkiem upływu czasu
  2. np. obowiązywanie innej umowy m., czasem spadek poniżej progu ilościowego/jakościowego, zaistnienie określonej sytuacji;
  3. może mieć charakter dorozumiany, np. wycofanie się z Karty NZ stałego członka RB;

wypowiedzenie umowy zgodnie z jej postanowieniami

  1. większość umów zawartych bezterminowo, posiada klauzule przewidujące możliwość wypowiedzenia (wyjątki: umowy graniczne, pokojowe);
  2. określony tryb wypowiedzenia (np. notyfikacja) oraz czas potrzebny na uprawomocnienie się wypowiedzenia (w tym czasie można wycofać swoje oświadczenie o wypowiedzeniu);
  3. niekiedy, gdy umowa nie mówi wprost, możliwość wypowiedzenia można domniemywać z intencji stron
  4. z reguły ograniczenie czasowe (np. dopiero po roku od zawarcia);
  5. kompetencja do wypowiedzenia umowy – ta sama co do zawarcia umowy, ale nie musi być to ten sam organ (nie ma zasady acte contraire, ale w Polsce tak)

22. .WYGAŚNIĘCIE UMOWY MIĘDZYNARODOWEJ Z PRZYCZYN PRZEZ NIĄ NIE PRZEWIDZIANYCH

jest zagadnieniem złożonym. Jeżeli następuje ono za zgodą wszystkich stron umowy lub w wyniku zdarzeń całkowicie obiektywnych, które mogą podlegać różnym ocenom, wówczas sytuacja prawna jest jasna. Jeżeli natomiast dochodzi do niego w wyniku działania nie wszystkich kontrahentów, wówczas może dojść do sporu, gdyż, kierując się swoimi interesami, państwa mogą odmiennie oceniać zasadność i legalność doprowadzenia do wygaśnięcia umowy międzynarodowej.

  1. Umowa obowiązuje od momentu jej uprawomocnienia się, czyli od czasu, kiedy kontrahenci wyrazili w sposób definitywny zgodę na związanie się umową i kiedy dokonano wszelkich czynności niezbędnych do uprawomocnienia się umowy. Umowa jest wówczas prawem wiążącym dla stron i mogę one się z niej wycofać tylko z zachowaniem postanowień samej umowy i ogólnych zasad pr. Międzynarodowego w tym zakresie. Niekiedy wejście w życie umowy następuje później – np. 30 lub 60 dni po uprawomocnieniu się.

        O wejściu w życie umowy decydują jej postanowienia – umowa sama określa moment         wejścia w życie.

        Umowy niewymagające ratyfikacji lub zatwierdzenia wchodzą w życie w momencie         podpisania lub określonym czasie po ich podpisaniu ( niekiedy datę i godzinę ).         Czasami wejście w życie umowy zależne jest od innych warunków, np. podpisania innej         umowy.

        Jeżeli chodzi o umowy podlegające ratyfikacji i zatwierdzeniu, to jeżeli chodzi o umowy         dwustronne top w życie wchodzą w momencie wymiany dokumentów lub not dotyczących         dokonania zatwierdzenia albo w określonym czasie po dokonaniu wymiany.

        Umowy wielostronne wchodzą w życie w  określonym czasie po złożeniu ustalonej liczby         dokumentów.

        Umowy wygasa, to razem z nią wygasa obowiązek  jej stosowani. Jednakże w wyjątkowych         okolicznościach stosowanie umowy może być zawieszone, mimo iż sama umowa nie         wygasła, z tym, że gdy przestaje działać przyczyna zawieszenia, umowa może ponownie         być stosowana i regulować stosunki międzynarodowe.

         Z PRZYCZYN PRZEZ NIĄ PRZEWIDZIANYCH – pkt 20.

        Z PRZYCZYN NIEPRZEWIDZIANYCH – pkt 21.        

        UCHYLENIE ZGODNĄ WOLĄ STRON – państwa wszystkie muszą się zgodzić na         uchylenie umowy, przeprowadzone w niej zmiany. Podają wtedy powód takiego         zachowania, lub w przypadku rozwiązania umowy powodu nie muszą podawać.

        UTRATA PODMIOTOWOŚCI PRZEZ JEDNĄ ZE STRON – prowadzi do wygaśnięcia         umowy, przy umowach wielostronnych jedynie do zmniejszenia liczby kontrahentów.

        MOŻLIWOŚĆ JEDNOSTRONNEGO WYCOFANIA SIĘ  Z UMOWY – mogą być to

-pogwałcenie umowy przez drugiego kontrahenta – jedna strona narusza umowę i nie wykonuje jej postanowień  - art. 60 konwencji wiedeńskiej.

- powstanie sytuacji uniemożliwiającej wykonanie umowy – art. 61 konwencji        

- zasadnicza zmiana okoliczności (clausula rebus sic stantibus ) zagadnienie sporne – wg art 62 konwencji trzeba spełnić warunki tego art. plus warunki mówiące o tym, ze zmiana okoliczności jest „zasadnicza” i nie była przewidywana przez strony.

  1. w zasadzie każda umowa obowiązuje i jest stosowana na całym terytoriu, wszystkich stron.

Niektóre umowy są zlokalizowane, czyli dotyczą określonych części terytorium państwowego (np. strefy zdemilitaryzowane). KLAUZULA KOLONIALNA ( klauzula terytoriów zależnych) – dotycząca państw posiadających kolonie. Na mocy tych postanowień zawarta przez państwo kolonialne obowiązywała jedynie na obszarze metropolii. Do rozciągnięcia na obszary kolonialne i inne obszary zależne niezbędne były dodatkowe oświadczenia państw kolonialnych.

  1. patrz pkt. 23 początek.
  2. Dzielą się na umowy na korzyść i na niekorzyść państwa trzeciego.

Na korzyść ( in favorem terti ). przyznają korzyści imiennie oznaczonemu państwu, jednak pod to pojęcie można jeszcze „podciągnąć” umowy tworzące uprawnienia lub przyznające korzyści dla wszystkich państw, czyli umowy tworzące tzw. sytuacje obiektywne. Przykład umowy o żegludze na kanałach międzynarodowych.  Przykład umowy na konkretne pogaństwo – Układ Poczdamski  dot. zachodniej granicy Polski.  Obowiązują trzy reguły:        

  1. państwo trzecie nie jest zobowiązane do przyjęcia zaoferowanej mu korzyści – potrzebna jest na to jego zgoda ( nie można nic narzucać państwu ).
  1. państwo nie możę dochodzić korzyści zawartych w umowie, jeżeli nigdy te korzyści nie zostały mu przyznane – jeżeli nie wejdzie w posiadanie praw, które mu zostaną przyznane, dopóty strony umowy nie mogą postanowień na jego korzyść zmienić lub uchylić.
  2. Jeżeli państwo nabyło już korzyści albo powstało dla niego pewne uprawnienie to bez zgody tego państwa nie można ich uchylić.

Umowy na niekorzyść państwa trzeciego – umowy zawierające decyzje podjęte wobec państwa, które przez rozpoczęcie wojny agresywnej pogwałciło podstawowe prawa innych państw.

  1. KNU jest jednym z  podstawowych postanowień umów handlowych. Klauzula największego uprzywilejowania dotyczy  międzypaństwowej wymiany towarowej. Jest to określenie traktatowego zobowiązania stosowanego w międzynarodowych stosunkach handlowych. Państwo przyznające tę klauzulę innemu państwu zapewnia mu uprawnienia i udogodnienia nie mniejsze niż jakiemukolwiek innemu państwu, z którym handluje.

Zazwyczaj klauzula największego uprzywilejowania obejmuje wszystkie kwestie dotyczące handlu, żeglugi morskiej, komunikacji, tranzytu i traktowania cudzoziemców. Często do określania klauzuli największego uprzywilejowania stosuje się skrót "KNU". "KNU" jest normą o charakterze blankietowym, nie daje ona konkretnych przywilejów i ustępstw. Klauzula ta może być jednostronna lub przyznawana na zasadzie wzajemności. Wyróżnia się dwa rodzaje KNU: bezwarunkową i warunkową. W pierwszym przypadku przyznawane są partnerowi udogodnienia zaoferowane uprzednio państwu trzeciemu (traktowanie identyczne). KNU warunkowa (amerykańska) uzależnia przyznanie państwu udogodnień od otrzymania przez kontrahenta korzyści równych tym, które zostały przyznane wcześniej państwu trzeciemu. Stosowanie klauzuli bezwarunkowej obowiązuje państwa należące do  Swiatowej Organizacji Handlu. Klauzula największego uprzywilejowania to ważny element współpracy międzynarodowej, dający gwarancje równego traktowania w obrocie międzynarodowym.

  1. Podstawą interpretacji może być tylko tekst autentyczny. Jest trudna, składa się na to kilka przyczyn : wiele umów sporządza się w dwu lub większej ilości języków, wszystkie mają jednakową moc wiążącą i wszystkie należy brać po uwagę.  Często są niejasne,  wynika  z trudności interpretacji dlatego często takie niejasne sformułowania się przyjmuje, aby dały większą swobodę interpretacji.

Podmiot interpretujący umowę : w zależności od tego kto interpretuje wyróżnia się inny walor prawny.  Interpretacja doktrynalna przeprowadzana przez teoretyków prawa nie ma mocy wiążącej dla stron umowy, choć może mieć pośredni wpływ na interpretację przyjęta przez strony i organy międzynarodowe, jak również na interpretację sądową.

Interpretacją urzędową, kota może być dokonywana przez strony umowy, przez sądy międzynarodowe. Ma największy walor prawny, jest to interpretacja autentyczna, której dokonują strony i jest bezwzględnie wiążąca dla wszystkich stron umowy.  

Ogólne zasady interpretacji :

- należy  interpretować w dobrej wierze , co stanowi logiczną konsekwencję zasady pacta sund servanda,

 - użyte w umowie wyrazy i zwroty powinny być w zasadzie rozumiane tak, jak to wynika z ich normalnego znaczenia, znaczenie szczególne można im nadawać tylko wówczas, jeśli zostanie ustalone, że było to zamiarem stron,

 - znaczenie poszczególnych wyrazów należy przyjmować w świetle przedmiotu i celu umowy.  

Konwencja mów, że dla celów interpretacji przez kontekst rozumie się przede wszystkim tekst umowy, łącznie ze wstępem oraz załącznikami oraz wszelkie porozumienia dotyczące umowy osiągnięte między wszystkimi stronami.

        POMOCNICZE środki interpretacji to taki, po które sięga się , gdy zwykłymi środkami nie         można osiągnąć logicznych i rozsądnych wyników.

Przy umowach międzynarodowych składane są dokumenty ratyfikacyjne u depozytariusza. Najczęściej jest nim państwo, na którego terytorium został podpisany traktat.  Depozytariusz informuje wszystkie strony umowy międzynarodowej o wszystkich dokumentach, notyfikacjach i zawiadomieniach dotyczących umowy.

32. Pojęcie zacienia się do aktów o charakterze międzynarodowym, czyli takich, które mają charakter dyplomatyczny. Mają taki charakter zarówno z formy jak i treści. Są dokonywane przez organ państwa upoważniony w sferze stosunków międzynarodowych. Takimi aktami są no. UZNANIE, ZRZECZENIE SIĘ, PROTEST, PRZYRZECZENIE.

Są również akty, które mają charakter zarówno wewnętrzny jak i międzynarodowy ( dot. obywatelstwa osób fizycznych i ich przynależności państwowej. ).

Akty jednostronne są  przejawem woli jednego podmiotu prawa międzynarodowego – niezależna wola jednego podmiotu wywołuje skutki prawne. Zaliczane do nich najczęściej są notyfikacja, uznanie, zrzeczenie się, protest.  Wyliczenie to jest zbyt szerokie i wąskie jednocześnie.

- notyfikacja nie może być traktowana jako odrębna kategoria aktów prawno międzynarodowych – nie ma żadnej określonej treści.

 - w wyliczeniu nie mieszczą się niektóre akty jednostronne, np. zerwanie stosunków dyplomatycznych i konsularnych itp.

UZNANIE – przejaw woli, wyraźny lub milczący, przez który państwo wyraża zamiar uważania jakiejś sytuacji lub jakiegoś roszczenia zgodnie z prawem. Skutek prawny – państwo uznało jakąś sytuację albo jakieś  roszczenie, nie może potem kwestionować  ich istnienia i legalności.

PRZYRZECZENIE – jednostronne podjęte zobowiązanie wobec jednego lub wielu podmiotów pr.międz. Według MTS wiążący charakter jednostronnej deklaracji stanowiącej zobowiązanie międzynarodowe wynika z zasady dobrej wiary. Forma przyrzeczenia jest obojętna.

PROTEST – akt jednostronny, którym państwo wyraża swój zamiar nieuważania konkretnej sytuacji, roszczenia lub postępowania. Jest odwrotnością uznania. Musi być wyraźny, żeby był prawnie skuteczny, powinien być złożony przez organ państwa upoważniony do występowania w stosunkach międzynarodowych.

ZRZECZENIE SIĘ -  akt jednostronny w którym państwo  z własnej woli dobrowolnie rezygnuje z pewnych praw. Skutek zrzeczenia – wygaśnięcie uprawnień prawno międzynarodowych. Po zrzeczeniu się konkretnych uprawnień państwo nie może się już na nie powoływać.

33., 34., 35., 36. wszystko zawarte w pkt 32 – nie ma się co do tego rozpisywać, tylko tyle jest w książkach.

,

  1. Muszą spełniać dwa warunki :

- muszą być prawnie wiążące - uchwały mające charakter zaleceń, życzeń, zażaleń nie mają mocy wiążącej i nie mogą być uznane za źródła prawa.  Czasami uchwała,  która w chwili podjęcia nie Am mocy prawnej , nabiera ją pod wpływem działania państwa ( zatwierdzenie uchwały ) lub zaniechania. Taka proceduro upodobniła je do  umów międz., jednakże procedura ich przyjmowania jak i forma często odbiegają od  bardzo daleko od formy i procedury przyjmowania umów międzynarodowych. Należśy to uznać za odmienną formę tworzenia norm pr. międz., a więc odmienne źródło.

 - tworzyć nowe normy prawne ( mieć charakter prawotwórczy ) – posiadają go,   które ustalają reguły postępowania na przyszłość, odnoszące się do takich sytuacji, które mogą występować nieokreśloną liczbę razy. Nie posiadają go więc uchwały, które ustalają sposób postępowania w odniesieniu do konkretnych jednorazowych przypadków na podstawie istniejących norm prawnych.

Uchwały org. międz. można podzielić w zasadzie na dwa rodzaje :

  1.  Uchwały odnoszące się do zagadnień związanych z wewnętrzną strukturą i funkcjonowaniem samej organizacji – regulują wszystko, co dzieje się w organizacji. TWORZĄ PRAWO WEWNĘTRZNE ORGANIZACJI.
  1. Uchwały odnoszące się do postępowania państw poza organizacją a więc przeznaczone pro foro extreno.

39. Konwencja w Montevideo była spotkaniem regionalnym i ograniczała się jedynie do państw amerykańskich, ale jej zasady zostały uznane w zwyczajowym prawie międzynarodowym. Niektórzy wątpią jednak czy te kryteria są wystarczające. (artykuł 1.) "Państwo jako podmiot prawa międzynarodowego powinno posiadać następujące elementy:

  1. stałą ludność,
  1. struktury karne,
  2. suwerenna władza,
  3. określone terytorium (wielkość państwa nie wpływa na jego podmiotowość) oddzie

lone od innych granicą,

  1. zdolność wchodzenia w relacje międzynarodowe.”

  1. Dawniej dzielono państwa na zależne i niezależne. Do zależnych zaliczano m.in. protektoraty, państwa wasalne..

Z punktu widzenia: struktury państw wyróżnia się państwa

  1.   : jednolite  – reprezentowane są przez jeden, centralny rząd, który nabywa uprawnień oraz zaciąga zobowiązania w imieniu całego państwa. Wewnętrzna struktura państwa z punktu widzenia stosunków międzynarodowych jest obojętna.  Państwa związkowe 9federacja), którego części składowe mogą mieć szeroko rozbudowane kompetencje własne i daleku posuniętą autonomię, włączając w to autonomiczne systemy prawne, z pkt. Widzenia pr.międz. będzie uważane za państwo jednolite, jeżeli jego kompetencje w zakresie stosunków międzynarodowych będą należały do rządu centralnego (federalnego ).  
  2. złożone  -  Państwo federalne ( złożone ), powstaje na podstawie konstytucji, która określa stopień podziału władzy między federacją a jej częściami składowymi, przy tym zarówno federacja jak i części składowe są państwami w znaczeniu prawa wewnętrznego. Z pkt. Widzenia pr.międz. państwem pozostaje jedynie całość, czyli państwo federalne.
  3.   Konfederacja    - jest związkiem państw, powstałym na podstawie umowy międzynarodowej. Państwa, części składowe konfederacji, pozostają państwami suwerennymi, a ich stosunki między sobą oraz relacje z państwami trzecimi określa prawo międzynarodowe. Konfederacja może posiadać własne organy, a jej uprawnienia mają charakter pochodny w tym sensie,że są nadane przez państwa – strony związku an podstawie umowy międzynarodowej.  Przykłady _ związek Białorusi i Rosji powstały w 1999 roku, Szwajcaria w latach 1815 – 1848, Związek Niemiecki 1815 -1866. Z czasem przekształciły się w Federacje.

 za względu na stopień rozwoju tzw. państwa rozwijające się,

  po II WŚ zaczęły tworzyć się Noe państwa, które na początku nie potrafiły poradzić sobie z gospodarką. Nastąpiło duże zróżnicowanie pomiędzy państwami. Początkowo uznawane były za krajce „gospodarczo zacofane” ale q 1961 roku w dokumentach ONZ określono je jako kraje „rozwijające się „. Wyodrębniono je w wyniku klasyfikacji ze względu na stopień rozwoju gospodarczego, przeciwstawiając je grupie państw rozwiniętych.         

NIE MA NORMY REGULUJĄCEJ ZAGADNIENIE PRZYNALEŻNOŚCI DO GRUPY PAŃSTW ROZWIJAJĄCYCH SIĘ. Obecnie liczy ponad 100 państw, a nazywa się GRUPA && od początkowej ilości. Jest bardzo zróżnicowana.

 z uwagi na szczególną cechę geograficzną – śródlądowe i państwa o niekorzystnym położeniu geograficznym, śródlądowe – bez dostępu do morza, dawniej nie miały prawa do korzystania z obszarów morskich – nie mogły nadawać bandery statkom.( Na mocy Deklaracji Barcelońskiej z 20 IV 1921 mogą tą banderę nadawać). Brak dostępu do morza maja im kompensować ułatwienia tranzytowe, przewidziane w niektórych um. międz.;                                                         o niekorzystnym położeniu geograficznym – to te, które mają dostęp do morza, ale ze względu na swoje położenie nie mogą ustanowić 200 miowych stref ekonomicznych ( np. Polska – półzamknięte Morze Bałtyckie ).                                Archipelagowi – całe ich terytorium składa się z archipelagów i wysp ( Indonezja, Filipiny, Fidżi ). Zgodnie z konwencją z 1982 roku o prawie morza mogą zawłaszczać obszary morskie położone między wyspami archipelagów, które stanowią tzw. wody archipelagowi.

na możność uczestnictwa w konfliktach zbrojnych – neutralne  - nie mogą podejmować działań, które wciągnęłyby je w działania wojenne. Ograniczenia te są jednak przez nie dobrowolnie przyjęte a status neutralności zapewnia im określone korzyści:

państwo trwale neutralne zobowiązane jest nei brać udziału w konfliktach zbrojnych między innymi państwami, czyli w wypadku konfliktu zbrojnego przestrzegać zasad regulujących prawa i obowiązki państw neutralnych w czasie wojny,

nie może zaciągać żadnych zobowiązań mogących uwikłać je w wojnę, a przede wszystkim nie może uczestniczyć w sojuszach wojskowych oraz nei może zezwalać na budowę obcych baz na swoim terytorium,

zachowując w granicach przyjętych zobowiązań pełną swobodę działań nusi powstrzymywać się od udziału w blokach politycznych,

jest jednak uprawnione do  obrony swojego terytorium przeciwko wszelkiemu zbrojnemu atakowi.

Obecnie państwami trwale neutralnymi są Szwajcaria od 1815 roku i Austria od roku 1955. Obydwa państwa są członkami ONZ.

41.POWSTANIE PAŃSTWA.

Zagadnienie powstania państwa wiąże się z realizacją prawa narodów do samostanowienia. Uznanie tego prawa za normę prawa międzynarodowego zmieniło ocenę prawną procesów prowadzących do zaistnienia nowych państw.  Za sprzeczne z prawem jest postępowanie państw, które nie pozwalają  na realizację tego prawa narodom zamieszkujących ich terytoria. Powstanie państwa to efekt procesu historycznego(jego geneza-okres ruchów wyzwoleńczych na obszarze przyszłego państwa lub poza jego granicami). Powstanie nowego państwa:

* droga pokojową(dotychczasowa władza uznaje ruch emancypacyjny i przekazuje suwerenność władzom wyrosłym z tego ruchu)

*w wyniku walki narodowowyzwoleńczej(dotychczasowa władza nie uznaje prawa narodów do samostanowienia, tak było  np. w Algierii).

Powstanie państwa jest faktem.  O powstaniu nowego państwa decyduje powstanie nowej władzy na pewnym terytorium z równoczesnym zanikiem władzy poprzedniej. Nowe państwo staje się podmiotem prawa międzynarodowego i nabywa wszystkie prawa przysługujące państwom w stosunkach międzynarodowych wraz z obowiązkami. Ustalenie daty powstania państwa ma zasadnicze znaczenie, ale rodzi czasem pewne problemy. Chodzi tu głównie o przypadki państw, które dochodziły do niepodległości w drodze walki i stopniowego uniezależniania się od dotychczasowej metropolii.

        Z formalnego punktu widzenia powstanie państwa może nastąpić przez:

*oderwanie się części terytorium i utworzenie nowego niezależnego państwa(np. powstanie Indii i Pakistanu)

*rozpadnięcie się państwa na kilka nowych państw( powstanie w 1918r. Austrii, Węgier i Czechosłowacji po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej oraz powstanie Czech i Słowacji w 1993r.)

*połączenie się kilku państw i utworzenie nowego państwa(powstanie Tanzanii w wyniku połączenia Tanganiki z Ludową Republiką Zanzibaru i Pemby)

*utworzenie nowego państwa na terytorium niepodlegającym suwerenności żadnego państwa(Kamerun, Togo, Somalia).

42.UPADEK PAŃSTWA.

        Upadek państwa jest faktem historycznym. Mamy z nim do czynienia wtedy, gdy zanika suwerenna władza państwowa na określonym terytorium i nad określona ludnością. Żaden naród nie może być pozbawiony wbrew swojej woli swojego państwa. Karta NZ zawiera jeszcze 2 bardzo ważne zasady: w przypadku napaści  zbrojnej na państwo przysługuje niezbywalne prawo do samoobrony indywidualnej lub zbiorowej, istnieje również zakaz niszczenia państwa(aneksji).

        Sposoby(przyczyny)upadku państwa:

*inkorporacja(włączenie całego terytorium jednego państwa do innego państwa lub państw. Historycznie dochodziło do tego na skutek podboju i aneksji. Obecnie takie działania są zakazane-inkorporacja może nastąpić tylko i wyłącznie w wyniku swobodnie  wyrażonej woli ludności państwa inkorporowanego).

*rozpadnięcie się na kilka części składowych(np. Czechosłowacja)

*połączenie(dwa lub więcej państw łączą się, tworząc nowe państwo).

43.Sukcesja zobowiązań międzynarodowych państw.

Występuje wtedy, gdy część lub całe terytorium jednego państwa przechodzi pod władzę suwerenną innego państwa. W przypadku sukcesji części terytorium  w stosunku do umów międzynarodowych przyjmuje się tzw. zasadę zmienności(przesuwalności)granic traktatowych. Po zmianach terytorialnych umowa wiąże państwo na całym jego terytorium, tak jak zostało ono określone nowymi granicami(wyjątek tzw. umowy zlokalizowane).Problemy sukcesji występują przede wszystkim wtedy, gdy powstaje nowe państwo. Rodzi się wówczas pytanie, czy i w jakim stopniu to nowe państwo wchodzi w prawa i obowiązki państwa czy państw, których terytoria objęło swoją władzą-brak  jest norm prawa międzynarodowego regulujących to zagadnienie Problemem tym zajmowała się Komisja Prawa Międzynarodowego. Na pdst. jej projektu 23.08.1978r. została przyjęta w Wiedniu Konwencja o sukcesji państw w stosunku do traktatów.

        Praktyka państw w zakresie stosunku do umów międzynarodowych pozwala wyodrębnić cztery główne teorie czy systemy, które nie wyczerpują wszystkich wariantów spotykanych w praktyce państw:

*teoria tabulu rasa( nowo powstałe państwo z zasady nie jest związane żadnymi dawniejszymi umowami międzynarodowymi ,nie przejmuje żadnych praw ani obowiązków dawnego suwerena wynikających z tych umów),

*teoria prawa wyboru(nowo powstałe państwo ma prawo dokonać wyboru i notyfikować, które z umów zawartych przez dawnego suwerena chce utrzymać w mocy. Jest to bardzo korzystne dla nowo powstałych państw, ale inne państwa stawia w pozycji nierównoprawnej),

*teoria kontynuacji z prawem wypowiedzenia(między nowym państwem a dawnym suwerenem istnieje tzw. sukcesja generalna. Zarówno nowemu państwu jak i innym kontrahentom przysługuje prawo wypowiedzenia umów, którymi nie chcą być wzajemnie związani),

*teoria prawa do namysłu(w swoich założeniach zbliżona do teorii poprzedniej. Polega na utrzymaniu w mocy wszystkich umów dwustronnych celem przeprowadzenia negocjacji co do ich ewentualnego przedłużenia lub zmiany, natomiast umowy wielostronne uznane są za wiążące na zasadzie wzajemności).

        W stosunku do umów ustalających granicę oraz tzw. umów zlokalizowanych tj. umów związanych nie tyle z istnieniem takiej lub innej władzy na danym terytorium, ale z samym terytorium. Generalnie państwo nowo powstałe nie ma obowiązku przejęcia zobowiązań umownych byłego suwerena, to obowiązek taki istnieje w stosunku do umów zlokalizowanych. Sukcesja państw nie wpływa na granice państw ani na prawa i obowiązki graniczne.

        Konwencja Wiedeńska o sukcesji państw w stosunku do traktatów z 1978r. odmiennie uregulowała zagadnienia sukcesji w zależności od tego, jak powstało „państwo sukcesor”:

*w stosunku do tzw. państw nowo niepodległych, tj. państw, które powstały w wyniku dekolonizacji terytoriów zależnych, przyjęto teorię tabulu rasa , z prawem jednostronnego notyfikowania sukcesji w stosunku do umów wielostronnych. Umowne uregulowania graniczne wyłączone są spod tej zasady, natomiast państwa nowo niepodległe są nimi związane ipso iure ,

*w przypadku powstania nowego państwa przez zjednoczenie istniejących państw lub przez podział państwa przyjęto kontynuację zobowiązań umownych ipso iure.

44.UZNANIE PAŃSTWA.

        Ogólnie można powiedzieć, że uznanie jest to stwierdzenie przez podmiot udzielający uznania istnienia pewnych faktów i gotowość respektowania związanych z tym skutków prawnych. Uznanie nowego państwa jest jednostronnym aktem, za pomocą którego państwo lub państwa oświadczają lub milcząco przyjmują, że istniejącą organizację terytorialną uważają za państwo ze wszystkimi wynikającymi konsekwencjami. Jest to uznanie de pleno osobowości prawno międzynarodowej nowego państwa. Nie pociąga obowiązku nawiązania z nim stosunków dyplomatycznych. Uznanie państwa ma charakter deklaratywny, nie tworzy ono nowego podmiotu prawa międzynarodowego, gdyż istnienie państwa nie zależy od uznania go( zasada ta została potwierdzona w Konwencji o prawach i obowiązkach państw z 29.12.1933r. z Montevideo oraz w Karcie Organizacji Państw Amerykańskich).Ma jednak duży wpływ na charakter stosunków państwa nowo powstałego z innymi państwami i na jego zdolność do działania. Państwo, które nie zostało uznane z trudnością realizuje niektóre uprawnienia przysługujące mu na pdst. prawa międzynarodowego.

45.MINI PAŃSTWA.

Mini państwo to w gruncie rzeczy protektorat międzynarodowy. Różnicę może stanowić jedynie specyficzna sytuacja: państwo ze względu na mały obszar i niewielką liczbę ludności ma fizycznie utrudnione lub uniemożliwione występowanie na arenie międzynarodowej. Na mocy umowy bilateralnej przekazuje ono część swoich kompetencji, np. właśnie w kwestii reprezentowania go na arenie międzynarodowej oraz podpisywania umów międzynarodowych, co leży w jego interesach. Jako przykład należy tutaj wymienić Monako, San Marino, Lichtenstein.

46.POJĘCIE PODMIOTOWOŚCI W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM.

Prawo międzynarodowe reguluje przede wszystkim stosunki między państwami. Państwa są więc zasadniczymi podmiotami prawa międzynarodowego. W doktrynie istnieje wiele różnych i sprzecznych poglądów na temat podmiotowości prawno międzynarodowej. Niektórzy uważają, że podmiotami prawa międzynarodowego są tylko państwa, przeważa jednak pogląd, że oprócz państw istnieją inne podmioty: organizacje międzynarodowe, strony wojujące, jednostki. Normy prawa międzynarodowego określają konkretne prawa i obowiązki państw, kompetencje, prawa i obowiązki organizacji międzynarodowych, Stolicy Apostolskiej czy stron wojujących, ale nie określają kto jest podmiotem prawa międzynarodowego, ani w ogóle nie używają terminu „podmiot prawa międzynarodowego”.

        Występuje tendencja do wprowadzania pojęcia podmiotu prawa międzynarodowego do aktów prawnych. Duże znaczenie ma tu Konwencja Wiedeńska o prawie traktatów z 1969r. Stanęła ona na stanowisku, że oprócz państw istnieją inne podmioty prawa międzynarodowego, choć bliżej ich nie określiła.

        Podmiotem prawa nazywa się z reguły osobę(fizyczną lub prawną), która może posiadać prawa i obowiązki wynikające z określonego systemu prawnego, a więc ma tzw. zdolność prawną. Analogiczną definicje można przyjąć dla podmiotu prawa międzynarodowego. Podmiotem prawa międzynarodowego jest ten kto posiada prawa i obowiązki wynikające bezpośrednio z prawa międzynarodowego. Zazwyczaj podmiot prawa posiada również zdolność do działania tj. zdolność do wywoływania skutków prawnych przez swoje działanie choć nie musi jej mieć. Nie wszystkie podmioty prawa międzynarodowego muszą być identyczne. Zasadniczymi i najważniejszymi podmiotami są państwa-są one jedynymi podmiotami suwerennymi, pełnymi i pierwotnymi, tzn. każde państwo z chwilą swojego powstania staje się  pełnym podmiotem prawa międzynarodowego. Wszystkie inne podmioty prawa międzynarodowego są podmiotami niesuwerennymi, niepełnymi i pochodnymi.

        Próbę systematyki podmiotów prawa międzynarodowego przeprowadził C.Berezowski, dzieląc je na:

1)zorganizowane

a)terytorialne

•suwerenne(państwa)

•niesuwerenne

b)bezterytorialne(organizacje międzynarodowe)

2)niezorganizowane(jednostki).

47.STRONA WOJUJĄCA JAKO PODMIOT PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO.

        Jeśli na obszarze jakiegoś państwa wybucha powstanie i toczy się wojna domowa, wówczas grupa prowadząca walkę przeciwko dotychczasowemu suwerenowi może stać się w  ograniczonym zakresie podmiotem prawa międzynarodowego, jeszcze zanim utworzy nowe państwo. Podmiotowość  grupy walczącej wiąże się z uznaniem jej za powstańców albo za stronę wojującą. Uznanie za stronę wojująca następuje gdy grupa powstańcza:

•jest zorganizowana(posiada swoje władze);

•sprawuje kontrolę na pewnym terytorium,

•przestrzega praw i zwyczajów wojennych.

Uznanie takie powoduje, że grupa prowadząca walkę musi by traktowana jako podmiot międzynarodowych praw i obowiązków przysługujących państwu prowadzącemu wojnę. Podmiotowość ta jest podmiotowością czasową, gdyż albo tocząca się walka doprowadzi do powstania nowego państwa, a wówczas ono stanie się pełnym podmiotem praw międzynarodowego, albo też powstanie zostanie stłumione, a wówczas podmiotowość powstańców wygaśnie.

48.PARTYZANCI JAKO PODMIOT PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO.

Jeśli na obszarze jakiegoś państwa wybucha powstanie i toczy się wojna domowa, wówczas grupa prowadząca walkę przeciwko dotychczasowemu suwerenowi może stać się w  ograniczonym zakresie podmiotem prawa międzynarodowego, jeszcze zanim utworzy nowe państwo. Podmiotowość  grupy walczącej wiąże się z uznaniem jej za powstańców (partyzantów) albo za stronę wojującą.

Uznanie za powstańców następuje zazwyczaj wówczas, gdy ze względów politycznych państwo nie uznać grupy walczącej za stronę wojującą. Konsekwencje uznania za powstańców nie są jasno określone. Państwo uznające stwierdza tylko, że grupa walcząca sprawuje faktyczną władzę na pewnym obszarze i że jest gotowe nawiązać z daną grupą stosunki o ograniczonym charakterze ze względu na konieczność ochrony swoich interesów. Podmiotowość ta jest podmiotowością czasową, gdyż albo tocząca się walka doprowadzi do powstania nowego państwa, a wówczas ono stanie się pełnym podmiotem praw międzynarodowego, albo też powstanie zostanie stłumione, a wówczas podmiotowość powstańców wygaśnie.

49.STATUS PRAWNY STOLICY APOSTOLSKIEJ-WATYKANU.

Stolica Apostolska uważana za odrębny podmiot prawa międzynarodowego. Po włączeniu Państwa Kościelnego do Włoch sytuacja pod tym względem nie uległa zmianie. Stolica Apostolska zawierała szczególnego typu umowy międzynarodowe(konkordaty), wykonywała czynne i bierne prawo legacji, wysyłała swoich przedstawicieli(nuncjuszy i internuncjuszy), którzy mieli status przedstawicieli dyplomatycznych państw. Na pdst. Traktatu Laterańskiego z 11.02.1929r. zawartego pomiędzy Włochami a Stolicą Apostolską utworzone zostało Państwo Watykańskie, znajdujące się pod suwerenną władzą Stolicy Apostolskiej. Mimo odrębnej podmiotowości Stolicy Apostolskiej i Watykanu  są one ze sobą z nierozerwalny sposób związane m. in. osobą papieża, który jest głową państwa Watykańskiego, oraz faktem, że Watykan nie ma własnych celów państwowych, lecz jest tylko narzędziem i gwarantem swobody wykonywania funkcji Stolicy Apostolskiej. Podmiotowość  Państwa Watykańskiego oraz Stolicy Apostolskiej nie jest ściśle odróżniana. Stolica Apostolska może zawierać umowy zarówno we własnym imieniu, jak i w imieniu Państwa Watykańskiego.

50.ZAKON KAWALERÓW MALTAŃSKICH.

Wywodzi się z Bractwa Charytatywnego, które powstało na Ziemi Świętej w Jerozolimie prawdopodobnie ok. 1070r. Udzielało przede wszystkim pomocy medycznej pielgrzymom, którzy przybywali do Ziemi Świętej. W pewnym momencie w wyniku krucjat było konieczne zapewnienie ochrony miejscom kultu ze strony bractwa. Bractwo szpitalne zostało więc przekształcone w zakon rycerski na początku XII w. uzyskało specjalne uprawnienia na mocy bulli papieskiej. Przetrwał w Jerozolimie aż do upadku Królestwa Jerozolimy w 1291r. Wtedy zakon musiał opuścić Jerozolimę i na krótko przeniósł swoja siedzibę na Cypr, a następnie na ponad dwa wieki zakon znalazł siedzibę na wyspie Rodos. Dzięki panowaniu zakonu wyspa Rodos uzyskała dość znaczną pozycje w ówczesnej Europie. Zakon dysponował potężną jak na owe czasy flotą wojenną, która pozwalała odpierać liczne ataki. Udawało się to do 1522r., kiedy wojska sułtana Sulejana Wspaniałego opanowały wyspę Rodos. Na mocy porozumienia z cesarzem Karolem V zakon uzyskał w 1530r. w charakterze lenna wyspę Maltę, Gozo i Komino na morzu śródziemnym oraz port Tripoli. Na Malcie zakon miał swoją siedzibę do końca XVIII w. kiedy to został zmuszony do opuszczenia Malty przez wojska francuskie, w związku z tym, że udzielił poparcia królowi francuskiemu występując przeciwko Napoleonowi. Ostatecznie w traktacie z Amiens zagwarantowano zakonowi, że odzyska w przyszłości swoje podstawy terytorialne. Nie dotrzymano tego zobowiązania. Przejściowo z pomocą przyszedł zakonowi car Rosji i przez pewien czas zakon miał swoją siedzibę w Petersburgu, ale ostatecznie na stałe przeniósł się do Włoch i obecnie ma swoją siedzibę w Rzymie .

 Zakon działa w oparciu o Kartę Konstytucyjną z 1961r. Główne cele w niej określone to obrona i propagowanie wiary oraz służba ubogim. Zakon prowadzi działalność charytatywną w wielu państwach, różnego rodzaju obiekty medyczne, szpitale, hospicja. Jest to element tradycji zakonu. Jeszcze w Malcie działała tzw. Święta Lecznica. Środki na swoją działalność pozyskuje dzięki m.in. darowiznom, spadkom przekazywanym przez członków zakonu. Członkostwo w zakonie ma charakter zarówno świecki jak i duchowy. Wśród świeckich członków(kawalerów i dam zakonów) wyróżnia się liczną kategorię osób tzw. kawalerowie honorowi i dewocyjni i od nich wyga się szlacheckiego rodowodu, oprócz tego są tzw. kawalerowie magistralni i donacyjni, uzyskują status w zakonie m.in. dzięki przekazaniu zakonowi odpowiednich środków finansowych na działalność zakonu.

Wiele państw utrzymuje stosunki dyplomatyczne z zakonem(w tym Polska). Praktyka traktatowa zakonu zasadniczo obejmuje wyłącznie porozumienia dwustronne. Jedyny wielostronny traktat którego stroną jest Zakon Maltański to Statut Instytutu Medycyny i Farmacji Wojskowej. Zakon posiada swoją reprezentacje przy organizacjach międzynarodowych. Władze najwyższą sprawuje Wielki Mistrz wybierany w specjalny sposób, a jego wybór zatwierdzony jest przez Stolicę Apostolską.

51.NARÓD W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM.

Z kwestią tą wiąże się ściśle prawo narodów do samostanowienia, sformułowane w sposób ogólny w art. 1 Karty NZ – jest tam mowa o rozwijaniu przyjaznych stosunków między narodami, opartych na poszanowaniu zasady równouprawnienia i samostanowienia narodów; zasada ta ma co prawda walor ogólny, jednak w praktyce ONZ została ona ograniczona przede wszystkim do problemu likwidacji kolonializmu – np. w deklaracji w sprawie przyznania niepodległości krajom i narodom kolonialnym z 1960 roku jest mowa o tym, iż „wszystkie narody mają prawo do samostanowienia; na mocy tego prawa określają według własnej woli swój status polityczny i swobodnie rozwijają swe życie gospodarcze, społeczne i kulturalne”; w deklaracji jest również mowa o położeniu kresu kolonializmowi we wszystkich jego formach i przejawach; w podobny sposób o samostanowieniu wyraża się deklaracja zasad prawa międzynarodowego z 1970 roku. Naród walczący o swą niepodległość i utworzenie państwa, który w tym celu stworzył już jakąś organizację, może stać się podmiotem prawa między narodowego.

52.PODMIOTOWOŚĆ PRAWNOMIĘDZYNARODOWA ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH.

Członkami organizacji pozarządowych nie są państwa, lecz związki, instytucje, osoby prawne i fizyczne z różnych państw. Organizacji pozarządowych jest znacznie więcej niż rządowych Należą do nich np. Liga Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża, Instytut Prawa Międzynarodowego, Stowarzyszenie Prawa Międzynarodowego(ILA). Nie działają one na pdst. umów międzynarodowych, lecz na pdst. porozumień nieformalnych lub porozumień o charakterze wewnętrzno prawnym. Niektóre organizacje pozarządowe uzyskały tzw. status konsultacyjny. Mogą one m. in. Uczestniczyć w posiedzeniach Rady w charakterze obserwatorów, przedstawiać pisemne oświadczenia itp. Podobny status konsultacyjny mają one w innych rządowych organizacjach międzynarodowych. Mogą  one w pewnym zakresie uczestniczyć w pracach organizacji rządowych, a przez to pośrednio oddziaływać na państwa członkowskie tych organizacji. Lista wszystkich organizacji międzynarodowych zawarta jest w Yearbook of International Organizations , wydawanym przez Unię Międzynarodowych Stowarzyszeń.

53.STATUS MIĘDZYNARODOWEGO KOMITETU CZERWONEGO KRZYŻA.

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża jest niezależną, neutralną organizacją zapewniający ochronę i pomoc humanitarną ofiarom wojny i przemocy. Nie jest organizacją rządową, mimo iż współpracują z nią rządy państw. Nie jest również organizacją pozarządową, ponieważ oprócz działalności społecznej i indywidualnej obejmuje także zakres działalności państwowej. Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża otrzymał obecną nazwę w 1880 po przyjęciu jako znaku rozpoznawczego dla sanitariuszy i szpitali polowych odwrotnych barw sztandaru Szwajcarii (biały krzyż na czerwonym tle).

Jest to centrum informacji o jeńcach, osobach internowanych i zaginionych. Interweniuje również w tych sprawach u właściwych władz, zajmuje się poszukiwaniem zaginionych oraz wymianą jeńców podczas wojny Komitet spieszył z pomocą humanitarną ofiarom  konfliktów w Wietnamie, na Bliskim Wschodzie, w Ameryce Środkowej i Afryce. Uczestniczy w przygotowaniu projektów konwencji dotyczących humanitarnego prawa konfliktów zbrojnych. Może z upoważnienia stron walczących występować w roli mediatora i pośredniczyć w wymianie jeńców wojennych, rannych i chorych osób cywilnych.

Stanowi część składową Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Półksiężyca (z działalności MKCK wywodzi się Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Półksiężyca, a także normy międzynarodowego prawa humanitarnego, w szczególności Konwencje genewskie) i jako jego najstarsza część jest naczelnym organem obradującym i kontrolującym pozostałe).

Może składać się maksymalnie z 25 członków, którzy spotykają się na zgromadzeniu 10 razy do roku. Ma trwały mandat prawa międzynarodowego, by pomagać jeńcom, rannym i chorym, a także cywilom dotkniętym przez konflikt. Ze swoją kwaterą w Genewie, w Szwajcarii, MKCK jest reprezentowany w około 80 państwach i skupia mniej więcej 12 000 osób. Podczas konfliktów MKCK podejmuje działalność przez narodowe stowarzyszenia Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca i ich Międzynarodową Federację.

Członkami Komitetu są tylko i wyłącznie obywatele Szwajcarii (dobierani w drodze kooptacji), co ma zapewniać, że jego działalność na polu międzynarodowym jest wyłącznie humanitarna, bezstronna i niezależna od interesów narodowych. Taka struktura MKCK jest również bardzo istotna podczas trwania konfliktów wojennych, kiedy to żadna ze stron nie może powołać się na więzi narodowe w celu wywarcia wpływu na komitet. Fakt, że członkowie komitetu są wyłącznie Szwajcarami, nie wyklucza możliwości, aby jego pracownicy byli innej narodowości. Od 1990 MKCK może uczestniczyć w sesjach i pracach Zgromadzenia Ogólnego ONZ w charakterze obserwatora.

54.PODMIOTOWOŚĆ PRAWNOMIĘDZYNARODOWA ORGANIZACJI MIĘDZYNARODOWYCH.

Wiele organizacji międzynarodowych tzw. międzyrządowych, tj. takich, których członkami są państwa, posiada pewne uprawnienia i obowiązki w płaszczyźnie prawnomiędzynarodowej, a więc podmiotowość prawnomiędzynarodową. Uprawnienia te wynikają ze statutów poszczególnych organizacji oraz innych umów międzynarodowych. Organizacja jest podmiotem prawa międzynarodowego i zdolna jest do posiadania międzynarodowych praw i obowiązków oraz ma zdolność do obrony swoich praw przez wysuwanie roszczeń międzynarodowych. Do najważniejszych uprawnień organizacji należy prawo zawierania umów międzynarodowych z państwami  i innymi organizacjami  międzynarodowymi. Przedmiotem tych umów mogą być różnorodne zagadnienia łączące się z działalnością danej organizacji. W.Morawiecki wyróżnia cztery podstawowe rodzaje umów zawieranych przez organizacje międzynarodowe:

*umowy w sprawie stałej siedziby i czasowego przebywania organów organizacji na terytorium państwa,

*umowy w sprawie udzielania pomocy przez organizacje,

*umowy w sprawie stowarzyszenia państw z organizacją,

*umowy o współpracy i koordynacji działania-zawierane między organizacjami międzynarodowymi.

Wyliczenie to nie jest wyczerpujące. Np. Rada Bezpieczeństwa na pdst. Karty NZ upoważniona jest do zawierania umów z państwami, na mocy których postawią one do jej dyspozycji „niezbędne do utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa siły zbrojne, pomoc i ułatwienia, włączając w to prawo przemarszu”.

        Organizacje międzynarodowe korzystają z przywilejów i immunitetów. Wynikają one za statutów organizacji oraz innych specjalnych umów międzynarodowych. Obejmują one zazwyczaj nietykalność siedziby organizacji, immunitet sądowy i egzekucyjny jej majątku i aktywów, zwolnienia podatkowe, ułatwienia komunikacyjne, jak również pewne przywileje i immunitety przysługujące funkcjonariuszom organizacji. Niektóre organizacje międzynarodowe korzystają biernego prawa legacji(państwa ustanawiają przy tych organizacjach swoje stałe przedstawicielstwa, mające status zbliżony do przedstawicielstwa dyplomatycznych). Organizacje mogą występować w stosunku do państw z roszczeniami międzynarodowymi o odszkodowanie za starty poniesione przez nie same oraz funkcjonariuszy . Mogą ponosić odpowiedzialność międzynarodową za szkody spowodowane swoją działalnością.

55.STATUS PRAWNY PRZEDSIĘBIORSTWA MIĘDZYNARODOWEGO.

W zasadzie osoby prawne, takie jak przedsiębiorstwa, spółki, wielonarodowe konsorcja, nie maja locus standi  w prawie międzynarodowym i nie korzystają z praw i obowiązków płynących bezpośrednio z tego prawa. Ochronę ich interesów na płaszczyźnie prawnomiędzynarodowej zapewniają państwa sprawujące opiekę dyplomatyczną nad osobami prawnymi mającymi ich przynależność państwową. Umowy zawierane przez osoby prawne z państwami nie są umowami w sensie prawnomiędzynarodowym ,a uprawnienia wynikające z tych umów nie są chronione przez prawo międzynarodowe.

Ostatnio nastąpił wzrost tendencji do dopuszczania osób prawnych do pewnych dziedzin współpracy międzynarodowej regulowanej bezpośrednio przez prawo międzynarodowe np. INTELSAT i INMARSAT. Inną dziedziną, w której przewiduje się, że osoby prawa prywatnego mogą być dopuszczona do działania w sferze prawnomiędzynarodowej oraz mogą posiadać prawa i obowiązki płynące bezpośrednio z tego prawa, jest eksploatacja zasobów naturalnych międzynarodowego obszaru dna morskiego, które zostały uznane za wspólne dziedzictwo ludzkości. Eksploatacji tych zasobów będą mogły prowadzić z upoważnieniem i pod kontrolą Organizacji Dna Morskiego m. in. państwa, jak również z ich poręczenia przedsiębiorstwa państwowe lub osoby prawne mające ich przynależność państwową.

        Zasada jest to, iż osoby prawne prawa publicznego i prywatnego nie korzystają z podmiotowości prawno międzynarodowej. Jednak w pewnych dziedzinach mogą zostać dopuszczone do działania na płaszczyźnie prawno międzynarodowej. Uzyskują prawa i obowiązki płynące bezpośrednio z prawa międzynarodowego i zdolność do działań prawno międzynarodowych, a więc pewien zakres podmiotowości. Dzieje się tak zawsze za zgodą państwa ,w szczególności za zgodą państwa, do którego przynależność ma dana osoba prawna.

56.PODMIOTOWOŚĆ OSOBY FIZYCZNEJ W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM.

Jest to bardzo sporne zagadnienie. Aby jednostkę(osobę fizyczną) można było uznać za podmiot prawa międzynarodowego trzeba dowieść, że posiada prawa i obowiązki wynikające bezpośrednio z prawa międzynarodowego, że normy te mają do niej bezpośrednie zastosowanie. Z reguły jednostka nie posiada praw wynikających bezpośrednio z prawa międzynarodowego. Państwa nie dopuszczają swoich obywateli do udziału w stosunkach międzynarodowych- to ograniczyłoby wykonywanie suwerenności państwowej.

        Umowy dotyczące ochrony praw  jednostek i grup ludzkich z reguły nie tworzą bezpośrednich uprawnień dla osób fizycznych, lecz uprawnienia te muszą być realizowane przez poszczególne państwa w ramach systemów ich prawa wewnętrznego. Taką konstrukcję prawną mają np. Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka z 16.12.1966r. Ochrona praw uznanych przez pakt następuje przez władze wewnętrzne i na pdst. prawa wewnętrznego. Istnieją wyjątkowe przypadki kiedy jednostka może mieć uprawnienia i obowiązki płynące bezpośrednio z prawa międzynarodowego, a nawet uzyskuje zdolność do działania w sferze prawno międzynarodowej. Jako przykład można tutaj podać Konwencję z 4.11.1950r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, która powołała do życia Europejski Trybunał Praw Człowieka, którego celem jest zapewnienie poszanowania postanowień Konwencji. Może on działać m.in. na pdst. roszczenia zgłoszonego przez osobę fizyczną, organizację pozarządową lub grupę jednostek, które uważają się za ofiarę pogwałcenia przez państwo-stronę Konwencji praw w niej zawartych, pod warunkiem że państwo to wcześniej oświadczyło, iż uznaje kompetencję Trybunału do rozpatrywania takich skarg.

Podmiotowość prawno międzynarodowa  jednostek ma ograniczony zasięg. Jednostka nie może brać udziału w tworzeniu norm prawa międzynarodowego jak inne podmioty. Jednostki mają prawo występowania z petycjami przed organem międzynarodowym. Jednostka może ponosić odpowiedzialność prawno międzynarodową za zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości.

         Można również mówić o podmiotowości prawno międzynarodowej funkcjonariuszy organizacji międzynarodowych, jeśli całe tzw. prawo wewnętrzne organizacji międzynarodowych uznajemy za prawo międzynarodowe.

        W pewnych wyjątkowych okolicznościach jednostka może stać się podmiotem prawi i obowiązków wynikających bezpośrednio z prawa międzynarodowego, a nawet może być dopuszczona do działań na forum międzynarodowym. Ma to miejsce:

•gdy państwo zgadza się, żeby jego obywatele w określonych sprawach występowali samodzielnie na forum międzynarodowym, a tym samym zgadza się na ograniczenie wykonania swojej suwerenności,

•gdy suwerenność jakiegoś państwa jest czasowo ograniczona,

•gdy z praw tego rodzaju mogą korzystać jednostki zamieszkujące terytoria niepodlegające suwerenności żadnego państwa,

•w stosunkach między organizacjami międzynarodowymi a ich funkcjonariuszami.

57.POJĘCIE SUWERENNOŚCI W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM.

Pojęcie suwerenności państwowej występuje zarówno w prawie wewnętrznym jak i międzynarodowym. Najogólniej oznacza ono niezależność władzy państwowej od jakiejkolwiek innej władzy. Suwerenność jest cechą władzy państwowej, która personifikuje i reprezentuje państwo w stosunkach międzynarodowych. Państwa nie uznają nad sobą jakiegoś „rządu światowego”, który mógłby dyktować prawa dla nich więżące. W sprawach międzynarodowych posiadają one pełną kompetencję do regulowania swych stosunków z innymi państwami zgodnie z własnymi potrzebami i interesami. Suwerenność oznacza również pełnię i wyłączność władzy sprawowanej przez państwo na jego terytorium, co określane jest jako suwerenność terytorialna lub zwierzchnictwo terytorialne. Suwerenność państwa nie oznacza jednak, że może ono w stosunkach międzynarodowych postępować zupełnie dowolnie. Granicą wykonywania władzy suwerennej jest poszanowanie suwerenności innych państw, a w szczególności zobowiązań międzynarodowych przyjętych przez państwo. Czasem stan prawny niecałkowicie pokrywa się ze stanem faktycznym, tzn. władza jakiegoś państwa formalnie suwerenna i niezależna, w rzeczywistości gospodarczo lub politycznie może być uzależniona od innego państwa albo międzynarodowego kapitału np. neokolonializm. Państwa kolonialne uznają formalnie niepodległość i suwerenność swoich dawnych kolonii, a równocześnie podejmują wszelkie środki, ażeby utrzymać w faktycznej zależności formalnie niepodległe państwa.

        Zasada suwerenności państw stanowi pdst. normę prawną określającą ich sytuację w społeczności międzynarodowej. Znalazła swój wyraz w podstawowych dokumentach międzynarodowych jak i w wielu umowach wielostronnych i dwustronnych np. Karcie NZ, rezolucjach Zgromadzenia Ogólnego NZ, w statutach organizacji regionalnych.

58.TERYTORIUM PAŃSTWA.

Prawo międzynarodowe wyróżnia cztery rodzaje terytoriów:

*podległe suwerenności poszczególnych państw,

*zależne, które nie podlegają suwerenności żadnego państwa, lecz za ich stosunki międzynarodowe odpowiedzialność ponoszą inne państwa, ewentualnie organizacje międzynarodowe,

*niepodlegające suwerenności żadnego państwa, lecz dostępne dla wszystkich państw w celu ich działalności w zakresie określonym przez umowy międzynarodowe i prawo zwyczajowe,

*niczyje, które mogą być poddane suwerenności jakiegoś państwa.

Terytorium państwowe stanowi przestrzeń, na która rozciąga się władza suwerenna(zwierzchnictwo terytorialne)określonego państwa. Jest trójwymiarową przestrzenią, na którą rozciąga się suwerenność państwa. W skład terytorium wchodzą:

•obszar lądowy(jest to najważniejsza część terytorium. Zaliczamy do niego również wyspy i wody śródlądowe np. rzeki ,jeziora. Terytorium lądowe może być jednolite lub rozczłonkowane np. wyspy, enklawy.),

•morskie wody przybrzeżne(w ich skład wchodzą: morskie wody wewnętrzne i morze terytorialne, a w tzw. państwach archipelagowych także wody położone między wyspami archipelagu),

•wnętrze ziemi(pod obszarem lądowym i morskim. Zasięg władzy państwowej ograniczony jest wyłącznie możliwościami technicznymi, tzn. rozciąga się ona tak głęboko, jak głęboko można sięgać, a teoretycznie aż do środka kuli ziemskiej. Zasada jest powszechnie obowiązującą normą zwyczajową  i znalazła potwierdzenie w wielu umowach międzynarodowych.),

•przestrzeń powietrzna nad obszarem lądowym i morskim(górna granica tej przestrzeni nie została dotychczas dokładnie określona.).

     

59.OGRANICZENIA ZWIERZCHNICTWA TERYTORIALNEGO WZGLĘDEM OSÓB.

Zwierzchnictwo terytorialne może być ograniczone na rzecz społeczności międzynarodowej ,  czyli na rzecz wszystkich państw i ich obywateli (np. prawo przepływu przez obce morze terytorialne lub immunitety jurysdykcyjne dla dyplomatów) lub na rzecz niektórych konkretnych państw (np. umowy tranzytowe). Jeśli chodzi o działalność podejmowaną przez państwo na obszarze innego państwa, które może spowodować szkodliwe skutki (w sensie fizycznym) obowiązuje zasada: żadne państwo nie może korzystać z własnej suwerenności terytorialnej w sposób, który narusza suwerenność terytorialną drugiego państwa.

60.NEUTRALIZACJA TERYTORIUM PAŃSTWA.

Oznacza to  zakaz wykorzystywania danego terytorium do przygotowywania działań wojennych a zwłaszcza ich prowadzenia. Nie wyklucza to jednak możliwości utrzymywania na nim sił  zbrojnych i istnienia infrastruktury wojskowej, chyba że jednocześnie terytorium uznane zostanie za strefę zdemilitaryzowaną. Neutralizacja ważnych strategicznie obszarów (cieśniny międzynarodowe, kanały morskie, itp.) sprzyjać ma utrzymaniu pokoju na świecie; czasami dotyczy terytoriów w przeszłości spornych i jest elementem uregulowania ich statusu. Możliwa jest również neutralizacja częściowa, tzn. zakaz prowadzenia określonych działań wojennych np. pociągających za sobą użycie określonej broni.

61.DEMILITARYZACJA TERYTORIUM PAŃSTWA.

Całkowita demilitaryzacja terytorium  oznacza zakaz stacjonowania o przebywania w strefie zdemilitaryzowanej jakichkolwiek oddziałów wojskowych(z wyjątkiem sił porządkowych), jak również obowiązek nie wnoszenia lub zniszczenia wszystkich urządzeń wojskowych, jak: twierdze, lotniska, koszary itd. Demilitaryzacja częściowa oznacza określone ograniczenia w wykorzystywaniu danego terytorium do celów wojskowych np. strefa bezatomowa, na której obszarze nie  mogą być umieszczane broń jądrowa oraz środki jej przenoszenia. Bywa ona czasem przewidziana w traktatach pokojowych np. Traktat Wersalski z 1919r. przewidywał demilitaryzację Niemiec.

62.POBYT OBCYCH SIŁ ZBROJNYCH NA TERYTORIUM PAŃSTWA.

W czasie pokoju siły zbrojne jednego państwa mogą przebywać na terytorium drugiego państwa tylko i wyłącznie za jego zgodą. Jest to zjawisko wyjątkowe o charakterze czasowym. Pobyt obcych wojsk nie powinien ograniczać suwerenności państwa. Wojska nie mogą ingerować w sprawy wewnętrzne państwa pobytu. Siły zbrojne są organem państwa, które je utrzymuje. Zorganizowane siły zbrojne, przebywające poza granicami swego państwa, uważane są za jego organ zewnętrzny. Wojsko nie może istnieć bez dowództwa, władza ta sprawuje swoje funkcje także poza terytorium swojego państwa. Rodzi to możliwość konfliktu między władzą i jurysdykcją terytorialną państwa pobytu a władzą i jurysdykcją osobową państwa, do którego siły zbrojne przynależą.

63.PROTEKTORAT.

Protektorat  (z łaciny protector  – obrońca), forma władzy sprawowanej przez jakieś państwo (protegujący) nad innym państwem lub terytorium (protegowany), które zachowuje swe niektóre instytucje, rząd i administrację, ale znajduje się pod kontrolą obcego państwa, prowadzącego jego sprawy zewnętrzne (politykę zagraniczną, obronną).
Specyficznym rodzajem był protektorat kolonialny, narzucony słabszemu krajowi przez mocarstwo kolonialne (np. Egipt, Tunezja, Laos, Kambodża, Kuwejt). W takiej formie, mocarstwo kolonialne uzyskiwało również wpływ na przebieg spraw wewnętrznych w państwie protegowanym.
Protektorat międzynarodowy wynika z kompromisu między mocarstwami dotyczącego zarządzania spornym terytorium (np. Wolne Miasto Gdańsk pod protektoratem Ligi Narodów).
Protektorat jest rozwiązaniem przejściowym, prowadzi do inkorporacji albo do uzyskania pełnej suwerenności. Forma protektoratu na szeroką skalę została zastosowana po I wojnie światowej, gdy kolonie niemieckie i większość terytoriów nie tureckich imperium osmańskiego zostały objęte
Protektoratem Francji, Wielkiej Brytanii oraz Stanów Zjednoczonych i Japonii (na Dalekim Wschodzie). Status protektoratu uzyskały wówczas m.in. Palestyna, Liban, Syria. Klasycznym protektoratem w dzisiejszym świecie jest Bhutan. Wyjątkowa sytuacja dotyczy m.in. mini państw: Liechtensteinu, Monako, San Marino uznawanych za protektoraty i niezdolnych do pełnej suwerenności.

64) NABYCIE TERYTORIUM

Rozróżnia się dwa rodzaje nabycia terytorium – pierwotne i pochodne.

Nabycie nazywamy pierwotnym, jeżeli państwo nabywa terytorium, które do tego czasu nie pozostawało pod władzą żadnego państwa. Ustanowienie suwerenności na nabytym terytorium nie wiąże się w tym przypadku z utratą suwerenności przez jakiekolwiek inne państwo.

Nabycie nazywamy pochodnym, jeżeli państwo nabywa terytorium, które do czasu nabycia należało do innego państwa. Terytorium to przechodzi spod władzy jednego państwa pod władzę drugiego – jedno państwo nabywa to, co traci drugie.

Do pierwotnych sposobów nabycia terytorium zalicza się: zawłaszczenie ziemi niczyjej (okupację) i przyrost. Sposobami pochodnymi nabycia są przede wszystkim różne rodzaje cesji i plebiscyt. Dawniej za sposób pochodny uważano także zawojowanie i aneksję; współcześnie są one zakazane przez prawo międzynarodowe.

I) Nabycie pierwotne

  1. a) Zawłaszczenie ziemi niczyjej (okupacja).
    Pierwotnym nabyciem terytorium jest przede wszystkim zawłaszczenie ziemi niczyjej (
    terra nullius ), zwane także z łaciny okupacją. Termin „okupacja” w tym znaczeniu nie ma nic wspólnego z okupacją wojenną, która nie stanowi nabycia terytorium, lecz jest tylko przejściowym wykonywaniem władzy na terytorium nieprzyjacielskim.
  1. Zawłaszczenie ziemi niczyjej miało historycznie wielkie znaczenie w okresie ekspansji kolonialnej państw europejskich, a więc od XV do XIX . Pod koniec XIX w. cały świat został ostatecznie podzielony i możliwe były już tylko podziały na nowo. Obecnie, kiedy nie ma już obszarów stanowiących ziemię niczyją, ten sposób nabycia terytorium stracił swoje znaczenie.
  2. b) Przyrost
  3. Za pierwotny sposób nabycia terytorium uważany jest jego przyrost. Może on nastąpić w sposób naturalny, tzn. wskutek działalności sił przyrody, lub sztuczny, tzn. w rezultacie pracy człowieka.
  4. Powiększenie terytorium może być następstwem wielu zjawisk zachodzących na wybrzeżu morskim, morzu terytorialnym lub rzekach granicznych. W tych przypadkach prawo międzynarodowe posługuje się terminologią rzymskiego prawa prywatnego: alluvio, avulsio, insula In flumine nata .
  5. Terytorium państwa może również ulec powiększeniu poprzez budowę na morzu portów, falochronów, tam lub osuszenie części obszaru morskiego. W tych przypadkach granica morza terytorialnego ulega przesunięciu w głąb morza. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego nie stanowi natomiast powiększenie terytorium państwa osuszenie morskich wód wewnętrznych (takich np. jak Zuider Zee), następuje bowiem wówczas jedynie zamiana terytorium morskiego na lądowe.

II) Nabycie pochodne

  1. a) Cesja
  2. Najważniejszym sposobem pochodnego nabycia terytorium jest cesja (tzw. cesja terytorialna w odróżnieniu od cesji w prawie cywilnym). Cesja polega na odstąpieniu przez jedno państwo części swego terytorium drugiemu państwu. Podstawą cesji jest umowa międzynarodowa, w której państwo cedujące określony obszar zrzeka się wszelkich swoich praw i tytułów do niego na rzecz innego państwa, które równocześnie ten obszar nabywa. Treścią cesji w prawie międzynarodowym jest więc przeniesienie suwerenności terytorialnej (zwierzchnictwa terytorialnego). Z cesją mamy do czynienia najczęściej w umowach kończących stan wojny – w traktatach pokojowych.
  3. Szczególnym rodzajem cesji jest wymiana terytoriów, tzw. cesja wzajemna, czyli dwustronna. Polega ona na tym, że państwo A ceduje określony obszar na rzecz państwa B, a państwo B ceduje w zamian inny obszar na rzecz państwa A. Jeżeli obszary wymieniane SA jednakowe co do powierzchni i wartości albo co do swego znaczenia, czyli są ekwiwalentne, mamy do czynienia z umową w pełni równoprawną.
  4. Cesja odpłatna – zwana niekiedy kupnem-sprzedażą terytorium – jest szczególnym rodzajem cesji. Polega ona na tym, że państwo A ceduje na rzecz państwa B określone terytorium, w zamian za co państwo B wypłaca państwu A ustaloną sumę pieniędzy. Umowa cesji odpłatnej nie jest umową kupna-sprzedaży prawa cywilnego, gdyż na jej podstawie następuje przedsienie zwierzchnictwa terytorialnego (suwerenności), a nie własności.
  5. b) Plebiscyt.
  6. Jeśli o przynależności państwowej jakiegoś terytorium decyduje głosowanie ludności zamieszkałej na danym obszarze, mówimy o plebiscycie. Czasami umowy międzynarodowe przewidują plebiscyt zamiast cesji, uzależniając odstąpienie określonego obszaru od wypowiedzenia się ludności.

65) ZMIANY W ZAKRESIE ZWIERZCHNICTWA TERYTORIALNEGO

Władza państwa na jego terytorium określana jest jako suwerenność lub zwierzchnictwo terytorialne. Jest ona władzą najwyższą, pełną i wyłączną. Wszystkie osoby i rzeczy znajdujące się na terytorium państwa podlegają jego władzy i prawu, a domniemanie przemawia za tym, że każde państwo może postępować na własnym terytorium tak, jak chce, tzn. jak dyktują to jego interesy.

Ponieważ zwierzchnictwo terytorialne jest władzą wyłączną, oznacz to, że żadna inna władza nie może działać na terytorium państwa bez jego zgody.

Państwo na własnym terytorium może robić wszystko, co nie jest zakazane przez prawo międzynarodowe.

Zwierzchnictwo terytorialne może być ograniczone na rzecz społeczności międzynarodowej (tzn. na rzecz wszystkich państw i ich obywateli) lub na rzecz niektórych konkretnych państw. Na przykład z prawa nieszkodliwego przepływu przez obce morze terytorialne mogą korzystać statki handlowe wszystkich państw. Wszyscy dyplomaci korzystają z immunitetów jurysdykcyjnych, tzn. nie podlegają sądom państwa przyjmującego. Własność każdego państwa korzysta z immunitetu na terytorium innego państwa.

Przykładami ograniczenia zwierzchnictwa terytorialnego na rzecz konkretnego państwa mogą być umowy terytorialne, w których jedno państwo tranzytowe zapewnia szczególne uprawnienia tranzytowe drugiemu.

Żadne państwo nie może korzystać z własnej suwerenności terytorialnej w sposób, który narusza suwerenność terytorialną innego państwa.

W praktyce możemy spotkać również następujące przypadki szczególnego ograniczenia zwierzchnictwa terytorialnego:

- demilitaryzację terytorium (całkowita lub częściowa)

- zneutralizowanie (całkowita lub częściowa)

- pobyt obcych sił zbrojnych

66: UTRATA TERYTORIUM PAŃSTWOWEGO

Prawo międzynarodowe zna tyle samo sposobów nabycia, co utraty terytorium. A więc cesja, zasiedzenie może być sposobem nabycia jak i utraty terytorium. Efektywna okupacja ma odpowiednik porzucenia, a przyrost – zmniejszeniu itp. Zwykle, jeśli jedno państwo nabywa terytorium to inne je traci, zdarza się jednak, że traci się nie na rzecz innego państwa, lecz np. ono zanika na skutek działania żywiołów itp.
Derelikcja. Jest przykładem utraty terytorium, nie na rzecz innego podmiotu. Może również być tak, że państwo przestaje wykonywać swe kompetencje na danym obszarze i porzuca je, co prowadzi do przekształcenia w ziemie niczyją. Wspólnym mianownikiem wszystkich sposobów utraty terytorium jest brak lub niemożliwość wykonywania kompetencji państwowych, bez względu na powody z wyjątkiem zawojowania, które jest wyłączone z możliwości.

 67: CHARAKTER ZWIERZCHNICTWA TERYTORIALNEGO SPRAWOWANE PRZEZ PODMIOTY NIEPAŃSTWOWE

 68: POJĘCIE I RODZAJE GRANIC

Granica   to płaszczyzna prostopadła do powierzchni kuli ziemskiej, która oddziela terytorium państwa od innych obszarów, tzn. od terytoriów innych państw lub terytoriów nie podlegających niczyjej suwerenności.

To pojęcie granicy odnosi się do bocznych granic terytorialnych, nie obejmuje natomiast jego granicy górnej- granic między przestrzenią powietrzną a przestrzenią kosmiczną. To przestrzenne pojęcie granicy odpowiada faktowi, że terytorium państwa stanowi trójwymiarowa przestrzeń, nie tylko powierzchnia kuli ziemskiej.


Rodzaje granic:

  1. naturalne – przebiegające zgodnie ze zjawiskami geograficznymi i rzeźbą terenu, w szczególności wyznaczone przez rzeki, morza, pasma gór.
  1. sztuczne  – stworzone przez człowieka bez uwzględnienia charakterystyki terenu. Wśród nich wyróżnia się np.geometryczne  – przebiegające odcinkami  linii prostych, stosowano je na obszarach dotychczas niezbadanych, niezaludnionych lub słabo zaludnionych. Granice astronomiczne  – zgodne z równoleżnikami i południkami, są szczególnym rodzajem granic geometrycznych (np. granica Stanów Zjednoczonych i Kanady)

 69: USTALENIE PRZEBIEGU GRANIC
Podstawą prawną ustalenia granicy jest z reguły umowa międzynarodowa. Prawo zwyczajowe może mieć w pewnych okolicznościach znaczenie posiłkowe. Proces ustalania konkretnej granicy państwowej z reguły można podzielić na 3 etapy:

  1. ogólne określenie i opis granicy państwowej  – wyznaczenie ogólnego przebiegu linii granicznej na mapie w dużej podziałce. np. w traktacie pokojowym.
  1. delimitacja  – ustalenie szczegółowego przebiegu granicy wraz z naniesieniem na mapę. Musi być dokonana zgodnie z postanowienia umowy dotyczącej przebiegu granicy, dopuszcza się jednak pewne odchylenia- mogą wynikać z rzeźby terenu, przebiegu dróg i linii kolejowych, stosunków własnościowych. Przeprowadzana zazwyczaj przez dwustronne komisje delimitacyjne, które sporządzają szczegółowe protokoły delimitacyjne.
  2. demarkacja – szczegółowe wytyczenia granicy w terenie czyli oznaczenie jej specjalnymi znakami. Dokonywana przez powoływane specjalnie w tym celu mieszane komisje graniczne.

Na lądzie przeprowadzenie granic  zazwyczaj jest oznaczona betonowymi słupkami, numerowanymi z godłami, lub większymi monolitami, w miejscach, gdzie granica zmienia w sposób istotny swój kierunek. Linia graniczna przebiega wówczas odcinkami prostymi, od środka jednego słupka do środka następnego.


Na rzekach jest zależna od ich żeglowności:

  1. na nieżeglownych rzekach granica biegnie środkiem rzeki- medianą
  1. na żeglownych – linią najgłębszego koryta- talwegiem

Strony w umowie mogą przyjąć też inne rozwiązania, gdyż zasady te nie mają charakteru bezwzględnie obowiązującego.
Mosty (przerzucone przez wody graniczne) zazwyczaj należą po połowie do państw sąsiadujących. Przeprowadzenie linii granicznej przez połowę mostu stosuje się niezależnie od tego, czy pod mostem znajduje się woda stojąca, bieżąca czy nieżeglowana.
Wody stojące (jeziora, morze zamknięte) – są dzielone między państwa nadbrzeżne. Nie ma ogólnej reguły określającej sposób tego działania, granica zależy do woli sąsiadujących państw.

 70: RZEKA MIĘDZYNARODOWA
Rzeka międzynarodowa to ta, która spełnia określone warunki geograficzne i na której mocą umowy międzynarodowej została ustanowiona wolność żeglugi dla statków handlowych wszystkich państw, np.: Dunaj, Ren.

Ukształtowanie się pojęcia rzeki międzynarodowej nastąpiło na podstawie aktów i umów międzynarodowych, m. In.:

  1. akt końcowy kongresu wiedeńskiego z 1815r.
  1. Konferencja berlińska z 1885r.
  2. Traktat Wersalski z 1919r.
  3. Konwencja i Statut o ustroju dróg  żeglownych o znaczeniu międzynarodowym, podpisana w Barcelonie 20 IV 1921r

    Warunki uznania za rzekę międzynarodową:
  4. przepływa przez terytoria minimum 2 państw lub stanowi między nimi granicę
  5. *od dawna były używane przez różne państwa i ich obywateli; o znaczeniu międzynarodowym,
  6. jest spławna lub żeglowna
  7. *zapewnia wolność żeglugi,
  8. jest połączona z morzem bezpośrednio(wpada do morza) lub pośrednio (jest dopływem rzeki wpadającej do morza lub połączona jest z morzem za pomocą sztucznej drogi wodnej- kanału),
  9. decydująca jest umowa międzynarodowa która określa terytorialny i rzeczowy zakres umiędzynarodowienia.

Państwo nadbrzeżne nie traci całkowitego zwierzchnictwa terytorialnego nad odcinkiem rzeki, ma prawo np. do kabotażu – prawo statków państwa nadbrzeżnego do żeglugi i przewozu osób i towarów między portami tego samego państwa nadbrzeżnego.

Dunaj. Płynie przez RFN, Austrie, Słowacje, Węgry, Chorwacje, Serbie, Rumunie, Bułgarie i Mołdawie. Został najpierw on umiędzynarodowiony na mocy traktatu paryskiego z 30 marca 1856r. i później jego status był regulowany wieloma innymi traktatami.
Konwencja belgradzka z 18 sierpnia 1948r. obecnie reguluje status prawny Dunaju i mówi, że żegluga na Dunaju jest wolna i otwarta dla obywateli, statków handlowych i towarów wszystkich państw na zasadzie równości.  Utworzona została Komisja Dunaju, w skład której wchodzą przedstawiciele państw naddunajskich, ma ona szczególne kompetencje, np.: czuwanie nad wykonywaniem konwencji.

Ren.  Jest najważniejszą drogą wodną Europy Zachodniej. Szczegółowe przepisy dotyczące Renu zostały ustanowione przez konwencję moguncką 31 marca 1831r. Obecny status Renu jest określony przez konwencję mannheimską z 17 października 1868r., która przewiduje wolność żeglugi statków wszystkich państw. W 1963r w Strasburgu konwencja mannheimska została poddana rewizji.

Niger. Akt generalny konwencji berlińskiej z 1885r. podpisany przez państwa kolonialne, proklamował wolność żeglugi na rzece Niger i równe traktowanie wszystkich państw. Po uzyskaniu niepodległości państwa nadbrzeżne przyjęły w 1963r. nową konwencję, która utrzymała swobodę żeglugi.

Indus. Traktat regulujący wykorzystanie Indusu został podpisany w 1960r. i zakończył spory między Indiami i Pakistanem. Został podzielony na dwie części i 3 cieki wschodniej części są dla Indii, a 3 cieki zachodniej dla Pakistanu. Strony zachowują też pewne prawa w części rzeki należącej do drugiej strony.

Amazonka. Traktat o współpracy dorzecza Amazonki został podpisany w 1978r. przez Boliwię, Brazylię, Gujanę, Ekwador, Kolumbię, Peru, Surinam i Wenezuelę. Całkowita swoboda żeglugi handlowej jest zagwarantowana na zasadach wzajemności. Daje równe prawa wszystkim państwom nabrzeżnym.

71  DEFINICJA OBYWATELSTWA

  1. obywatelstwo jest szczególnym węzłem prawnym łączącym jednostkę z państwem , wynika z niego obowiązek wierności i lojalności w stosunku do państwa oraz zwierzchnictwo osobowe państwa (jurysdykcja) nad własnymi obywatelami  niezależnie od tego, gdzie się znajdują (możliwa konkurencja ze zwierzchnictwem terytorialnym, które z reguły przeważa);
  1. obowiązek obywatela do szanowania prawa swego państwa, niezależnie od miejsca;
  2. prawo obywatela do opieki dyplomatycznej – państwo może występować na forum m. w imieniu swoich obywateli w stosunku do innych państw oraz przed sądami m. i komisjami arbitrażowymi;

Obywatelstwo:

  1. jest instytucją prawa wewnętrznego genetycznie związaną z państwem
  1. powstaje wraz z powstaniem państwa i nie jest uzależnione od wydania ustawy o obywatelstwie
  2. wraz z upadkiem państwa przestaje istnieć jego obywatelstwo
  3. poszczególne państwa mają swobodę regulacji obywatelstwa, ograniczona może być ona tylko przez zobowiązania międzynarodowe (umowy dwu i wielostronne prawo zwyczajowe)

najczęstszym przypadkiem jest nadanie obywatelstwa osobie z naruszeniem zasady efektywności  (nie związanej rzeczywiście i bezpośrednio z tym państwem)

1) Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (1948)art. 15 zapisano, że .każdy człowiek ma prawo do posiadania obywatelstwa i nie wolno nikomu pozbawić prawa do zmiany obywatelstwa

2) Obywatelstwo – Europejska Konwencja o Obywatelstwie (1997r.)

Art. 2  -„obywatelstwo” oznacza prawną więź miedzy osobą a państwem i nie wskazuje na    

                                        pochodzenie etniczne tej osoby

„wielokrotne obywatelstwo” oznacza jednoczesne posiadanie dwóch lub więcej obywatelstw

                                               jednocześnie przez tę samą osobę

3) Obywatelstwo Unii Europejskiej – Traktat o Unii Europejskiej

Art. 8 Ustanawia się obywatelstwo Unii.

Obywatelem Unii jest każda osoba mająca przynależność Państwa Członkowskiego.

  1. Polska  ustawa o obywatelstwie polskim z 1962 r.; nie definiuje obywatelstwa

72.  REGULACJE PRAWNO MIĘDZYNARODOWE DOTYCZĄCE OBYWATELSTWA

Konwencja Haska w sprawie niektórych zagadnień dotyczących konfliktu ustaw w zakresie obywatelstwa z 1930 r.

  1.  potwierdzenie wyłącznej kompetencji do określania kto jest obywatelem, przy zachowaniu zgodności z p.m., u.m., zwyczajem i ogólnie uznanymi zasadami prawnymi;
  2.  ważne powiązanie ze zwyczajem i ogólnie uznanymi zasadami

Konwencja o obywatelstwie z 1997 r.  ( Rada Europy )

  1.  obywatelstwo jako związek prawny między osobą fizyczną a państwem nie określa przyn ależności etnicznej jednostki, a państwo samo określa kto może być jego obywatelem,
  2. warunki muszą być zgodne z u.m., prawem zwyczajowym i powszechnie uznanymi zasadami prawa
  3. oraz powinny uwzględniać: prawo każdej osoby fizycznej do posiadania obywatelstwa, dążenie do unikania statusu bezpaństwowca, zakaz arbitralnego pozbawiania obywatelstwa (Polska tak);

73 SPOSOBY NABYCIA OBYWATELSTWA

Nabycie obywatelstwa

następuje automatycznie wraz ze spełnieniem warunków określonych w ustawie przez daną osobę

  1. Charakter pierwotny –

stosuje państwo by określić krąg osób które uzyskały jego obywatelstwo w momencie powstania państwa

najczęściej są to osoby oraz ich zstępni mające miejsce zamieszkania na terytorium danego państwa w momencie jego utworzenia

  1. Charakter wtórny -  

dotyczy osób, które uzyskały obywatelstwo już w czasie istnienia państwa

  1. urodzenie    najczęściej, przy czym p.m. zmierza do tego, by każde dziecko uzyskiwało obywatelstwo i to tylko jednego państwa;
  1. 2 zasady:
  1. zasada prawa krwi ( ius sanguinis );
  2. zasada prawa ziemi ( ius soli );
  1. urodzenie na statku/samolocie – jak na terytorium (zasada);
  2. państwa emigracyjne  (w ich interesie utrzymanie więzi z imigrantami, np. państwa europejskie)  prawo   krwi ; państwa imigracyjne  (w ich interesie jak najszybsze zasymilowanie imigrantów, np. USA, niektóre państwa płd.-afrykańskie)  prawo ziemi ;
  1. zazwyczaj posiłkowo druga zasada  systemy mieszane;
  1. Polska  prawo krwi    dziecko nabywa polskie obywatelstwo, gdy oboje rodzicie są obywatelami polskimi albo gdy jedno jest obywatelem polskim, a drugie jest nieznane/nieokreślone obywatelstwo/apatryda; Pomocniczo  (dziecko niczyje/dziecko apatrydów/nieokreślonego obywatelstwa) prawo ziemi    by zapobiec bezpaństwowości;
  1. Konwencja Haska o konflikcie ustaw w sprawie obywatelstwa z 1930 roku podobne regulacje;
  1. nadanie  ( naturalizację ) – nadanie w drodze decyzji administracyjnej przez właściwy organ państwowy, wymogi ustawodawstwo wewnętrzne (zamieszkiwanie przez określony czas, znajomość zasad konstytucji i języka)
  1. Ograniczenie -p.m.– nie można nadać obywatelstwa państwa osobie dorosłej wbrew jej woli
  2. problem podwójnego obywatelstwa    w p.m. najważniejsze jest by nie powstało podwójne obywatelstwo (np. w Polsce nadanie obywatelstwa może być uzależnione od złożenia dowodu utraty lub zwolnienia z obywatelstwa obcego);
  1. umowy Bancrofta  (amer. dyplomata, który pierwszy doprowadził do takiej umowy ze Związkiem Płn.-Niem. w 1868 r.)  umowy między państwami europejskimi a USA (od 2-giej poł. XIX w.), iż obywatele, którzy stali się przez naturalizację obywatelami drugiego państwa i zamieszkują już tam 5 lat, powinni być traktowani jako obywatele tego państwa;
  1. Polska    nadaje prezydent na wniosek można nadać, gdy mieszka min. 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach też bez tego warunku;
  1. zamążpójście     dawniej „żona idzie za mężem   obecnie Konwencji Nowojorska o obywatelstwie kobiet   zamężnych z 1957 r.  – zawarcie/rozwiązanie małżeństwa samo przez się nie wpływa na obywatelstwo żony;
  1. w Polsce    cudzoziemiec zamężny przez 3 lata z obywatelem polskim może uzyskać obuwatelstwo, jesli w wymaganym terminie złoży odpowiednie oświadczenie, a właściwy organ wyda decyzję o przyjęciu oświadczenia;
  1. adopcja ;
  2. opcja ;
  3. repatriacja ;
  4. służba w siłach zbrojnych danego państwa
  5. wstąpienie do służby państwowej

74. ZASADA EFEKTYWNEGO OBYWATELSTWA

        Jest to poszukiwanie rzeczywistego i efektywnego obywatelstwa jednostki.

        Uaktualnia się w momencie, gdy jednostka jest bipatrydą, czyli posiada podwójne obywatelstwo

        Sformułowana – w orzeczeniu MTS – sprawa Nottebohma

Odmowa łączenia skutków prawnych z obywatelem państwa z którym danej osoby nie wiążą żadne faktyczne związki

Każde państwo ma prawo określać samo kto i w jaki sposób może nabyć obywatelstwo, nie powoduje to jednak obowiązku uznania przez inne państwa prawa danego państwa do sprawowania ochrony dyplomatycznej – uzyskania skutecznego obywatelstwa zwłaszcza w sytuacji braku rzeczywistej więzi między państwem a obywatelem

75.AZYL W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM

  1. azyl (terytorialny/polityczny) polega na udzieleniu schronienia (tzn. prawa wjazdu i osiedlenia się) cudzoziemcowi ściganemu w kraju ojczystym lub w państwie trzecim za popełnienie przestępstwa politycznego lub z innych względów politycznych i wiąże się z odmową wydania (ekstradycji) cudzoziemca    należy do kompetencji własnej, o ile nie ma u.m.;
  1. PL  art. 56 ust. 1 Konstytucji – prawo azylu na zasadach z ustawy;
  1. Deklaracja w sprawie azylu terytorialnego uchwalona przez ZO ONZ w 1967 r.    azyl to akt pokojowy  i humanitarny  i powinien być respektowany przez inne państwa , ale nie przysługuje osobom winnym  zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciwko pokojowi;
  2. Konstytucja RP    prócz prawa do azylu przewiduje możliwość nadania statusu uchodźcy  Konwencja o statusie uchodźcy z 1951 r. i Protokół uzupełniający z 1967 r.  uchodźcą jest osoba, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swej rasy, religii, narodowości i przynależności społecznej lub przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa oraz osoba, która nie ma żadnego obywatelstwa i znajduje się na skutek podobnej sytuacji poza państwem swego zamieszkania i nie może lub nie chce z powodu tych obaw powrócić do tego państwa;

azyl dyplomatyczny  – azyl na terenie misji dyplomatycznej

  1. państwa południowoamerykańskie – prawo szefa misji dyplomatycznej do przyznania azylu uchodźcom politycznym w czasie rewolucji (praktyka lokalna)
  1. 1933r. Konwencja o azylu politycznym

zakaz udzielania azylu :

przestępcom pospolitym

dezerterom z armii lądowej lub marynarki

instytucja o charakterze humanitarnym (nie zależna od wzajemności może

korzystać każda osoba)

  1. 1945r. Konwencja o azylu dyplomatycznym

może być udzielony w przypadku- przestępstw politycznych

                                -z powodów politycznych

Państwo udzielające może starać się zapewnić bezpieczny wyjazd z państwa przyjmującego (nie jest zobowiązane do przyjęcia takiego prawa)

76. STATUS PRAWNY UCHODŹCÓW

Uchodźca – cudzoziemcy chronieni przez prawo

                -każda osoba prześladowana ze względów politycznych, rasowych, religijnych i In.

                  poza  sprawcy zbrodni przeciwko pokojowi

                        zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości

                        sprawcy zamachów terrorystycznych

Reguluje:

  1. Konwencja genewska 1951 w sprawie statusu prawnego uchodźców z
  2. Protokół nowojorski 1967

 -Państwa powinny przyznać uchodźcom

  1. Zasada traktowania narodowego

Określone uprawnienia w zakresie religii, dostępu do sądów, nauczania ustawodawstwa pracy i ubezpieczeń społecznych

  1. Klauzula największego uprzywilejowania

W prawach do wykonywania zawodu

- uchodźcy nie wolno deportować do kraju w którym był by narażony na prześladowania

  1. porozumienia regionalne
  1. Europa – Rada Europy, porozumienia z Schengen, umowy bilateralne i ustawodawstwo narodowe
  2. Instytucja bezpiecznego kraju pochodzenia

Statusu uchodźcy nie mogą uzyskiwać obywatele państw uznawanych za wolne od prześladowań politycznych, rasowych itp.

  1. Bezpiecznego kraju trzeciego

Nakazuje staranie się o status uchodźcy w pierwszym osiągniętym przez wnioskodawcę kraju w którym nie ma prześladowania i k którym obowiązuje Konwencja genewska z 1951

77 EKSTRADYCJA GŁÓWNE ZASADY

  1. Instytucja prawa krajowego mająca znaczenie międzynarodowe
  1. Wydanie osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa na terytorium jakiegoś państwa innemu państwu e celu przeprowadzenia postępowania karnego lub wykonania kary
  2. Regulowana umowami o charakterze regionalnym
  1. Europejska Konwencja ekstradycyjna 1957
  1. Konwencja panamerykańska 1981
  2. Konwencja Ligi Państw Arabskich 1952

Wiele umów dwustronnych

  1. Głównie ścigane przestępstwa z oskarżenia publicznego
  1. Podstawa ekstradycji – umowa międzynarodowa zawierana na czas nieokreślony
  2. zazwyczaj dotyczy osób legalnie przebywających

        -konstruowana na zasadach uznanych jako normy zwyczajowe

                1) zasada podwójnej przestępczości –

czyn karany ma być w państwie wzywającym i wzywanym

możliwość wyłączenia niektórych przestępstw (pyt 78)

                2)zasada specjalności –

Wydawana osoba może być sądzona i karana tylko za te czyny które są przedmiotem wniosku ekstradycyjnego

wymienione w odnośnym traktacie

3) dokonywana jest tylko na wniosek drugiej strony

większość umów ekstradycyjnych wymaga wzajemności

4)procedura ekstradycyjna –

przekazanie wniosku kanałami dyplomatycznymi

5) w prawie wewnętrznym wielu państw o ekstradycji rozstrzyga sąd, ostateczna

decyzja należy do władzy wykonawczej – ministra sprawiedliwości

                6)wydanie

Przekazanie osoby przez policje państwa wezwanego policji państwa wzywającego

78. WYJĄTKI OD REGUŁ EKSTRADYCYJNYCH

  1. Nie wydaje się obywateli własnych – państwo wzywane ma jednak obowiązek osądzenia osoby ściganej (również Konstytucja RP)
  1. Możliwość wyłączenia ekstradycji w wypadku przestępstw politycznych

Opozycjonistów

  1. Gdyby osobie podlegającej wydaniu groziła w państwie wzywającym kara śmierci lub nieludzkiego traktowania , poniżające tortury
  2. Wydanie osoby przed Międzynarodowy Trybunał Karny

Przekazanie osoby fizycznej przed organ nie państwowy

Wniosek sporządza Prokurator działający przy MTK

Konieczność wydania osoby bez postępowania ekstradycyjnego

        5) Europejski nakaz aresztowania  – przewidziany w prawie UE

Wydanie przez sady państw członkowskich nakazu aresztowania (zatrzymanie i

wydanie w celu przeprowadzenia postępowania i ukaranie)

nakaz przekazywany jest do sądu państwa wzywanego – on podejmuje decyzje (bez zasady podwójnej przestępczości, ograniczono zasadę specjalności – domniemanie zgody na jej uchylenie)

                

79. Międzynarodowa ochrona praw człowieka

        Prawa człowieka w znacznej mierze regulują normy zawarte w umowach międzynarodowych.

        Początki – Traktat Westfalski i Traktat pokoju między Polską i Szwecją (oliwa 1660)

  1. Po II wojnie światowej :
  1. Konwencja o likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet 1979
  2. Konwencja o eliminacji wszelkich form dyskryminacji rasowej 1966
  3. Konwencja o prawach dziecka 1989

Cechy systemu umów dotyczących praw człowieka

  1. Wzajemne związki miedzy konwencjami (uniwersalne i regionalne)
  1. Tendencja do nadawania im charakteru erga omnes  (podkreślone w orzecznictwie)
  2. Z punktu widzenia prawa traktatów – tendencja do zapewnienia ciągłości zobowiązań umownych dotyczących praw człowieka
  3. Szereg norm przekształcił się w normy zwyczajowe

Orzeczenie MTS w sprawie Namibii (obowiązek dawnego mandatariusza do przestrzegania praw człowieka na podległym mu terytorium)

Barcelona Traction (prawa fundamentalne jednostki – ochrona przed niewolnictwem i dyskryminacją rasową)

        Prawa Człowieka w KNZ

  1. Fundamentalne, niezbywalne naturalne prawa jednostki ludzkiej
  1. Cel organizacji – zachęcanie do poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności bez względu na rasę, płeć język lub wyznanie)
  2. Art. 55 i 56 konieczność popierania i współpracy ONZ dla ochrony praw człowieka

80. POWSZECHNA DEKLARACJA PRAW CZŁOWIEKA

  1. uchwalona w 1948 r.  w celu uzupełnienia Karty NZ  ( wstęp i 30 art .):
  1. wolność i równość jednostek, dążenie do niedyskryminacji (rasa, kolor skóry, płeć, język, religia, przekonania polityczne, pochodzenie narodowe lub społeczne, majątek i urodzenie), poręczenie prawa do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego; zakaz niewolnictwa; proklamuje prawo do pracy;
  2. jako rezolucja nie ma mocy wiążącej , ale wywarła duży wpływ  na dalszy rozwój m. ochrony praw człowieka;

81. MIĘDZYNARODOWE PAKTY PRAW CZŁOWIEKA

        W 1966r. ZO ONZ uchwaliło trzy umowy międzynarodowe – katalog praw człowieka, potwierdzają prawo narodów do samostanowienia

  1. Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych
  1. Strony oświadczają że będą się starały podjąć kroki by osiągnięcia celów Paktu zależy ono od możliwości finansowych państwa
  1. Przewiduje:
  2. prawo do pracy (zdobycie utrzymania przez prace wybraną lub przyjetą)
  3. pr do korzystania ze sprawiedliwych i nieszkodliwych warunków pracy i  

słusznego wynagrodzenia

  1.  pr do tworzenia związków zawodowych
  2. pr do zabezpieczenia społecznego (ubezpieczenia także)
  3. pr do nauki (wykształcenie podstawowe obowiązkowe i bezpłatne

 średnie i wyższe powszechnie osiągalne jednakowo dostępne)

  1. P akt Praw Obywatelskich i Politycznych
  1. Strony przyjmują na siebie obowiązek natychmiastowego zastosowania i poszanowania wszystkich praw Paktu
  1. Przewiduje:
  2.   pr do życia każdej istoty ludzkiej
  3.  zakaz tortur okrutnego nieludzkiego poniżającego traktowania lub karania
  4. zakaz niewolnictwa, poddaństwa pracy niewolniczej i przymusowej
  5. pr do wolności i bezpieczeństwa osobistego (zakaz arbitralnego    

                        zatrzymania i aresztowania )

  1. swoboda poruszania na terytorium państwa i wolność wyboru miejsca zamieszkania
  2. pr do sprawiedliwego procesu
  3. pr do prywatności
  4. pr do wolności myśli, sumienia i religii, nieskrępowanych przekonań
  1. Protokół fakultatywny do Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych
  1. petycje indywidualne do Komitetu Praw Człowieka
  1. 101 państw stron (2001r.)

  1. Drugi protokół fakultatywny do Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych 1989

Ogólne zasady praw zawartych w Paktach

  1. zakaz dyskryminacji (obywateli i cudzoziemców)
  1. mogą doznawać ograniczeń przewidzianych przez pr wew niezbędnych w demokratycznym społeczeństwie
  2. wiele nie może być wyłączonych PPOP

82 KOMITET PRAW CZŁOWIEKA DZIAŁAJĄCY NA PODSTAWIE PAKTÓW Z 1966R

System kontroli Paktów

  1. PPOP – Komitet Praw Człowieka  (specjalny organ)

- 18 członków wybieranych przez strony

- obowiązek stron do przedkładania sprawozdań dotyczących środków do  

   realizacji praw Paktu oraz postępu w korzystaniu z nich (co 5 lat lub na

   wezwanie Komitetu

-komitet przekazuje swoje sprawozdania państwom- stronom wraz z uwagami

- procedura fakultatywna

państwa mogą przyznać prawo innym państwom prawo wnoszenia skarg na naruszenie przez nie praw człowieka do Komitetu Praw Czlowieka

oparta na wzajemności (obydwa muszą ją zaakceptować) oraz wymóg uprzedniego wyczerpania dostępnych środków w prawie państwa któremu zarzuca się naruszenie

znalezienie ugodowego rozwiązania

-petycje indywidualne

Komitet bada naruszenia praw człowieka na podstawie skarg jednostek

Może tylko wezwać państwa do złożenia informacji i zalecić odpowiednie postępowanie

  1. PPGSK – Komitet do spraw Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych

-podporządkowany Radzie Gospodarczo – Społecznej ONZ

 -system sprawozdań

83  REGIONALNY SYSTEM OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA

Europa

  1. -Europejska konwencja o zapobieganiu torturom 1987
  1. Zakaz tortur ma charakter absolutny
  2. Przyjęta w ramach rady europy
  3. Okresowe inspekcje miejsc wykonywania kary pozbawienia wolności

-Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

  1. Dokument kopenhaski 1990 ochrona praw człowieka jako jeden z celów rządów dla utrzymania wolności sprawiedliwości i pokoju
  1. Dokument Moskiewski 1991 prawa człowieka nie mogą być traktowane jako sprawy wewnętrzne państw
  2. Instytucje czuwające nad realizacją:
  3. Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Czlowieka
  4. Wysoki Komisarz do spraw Mniejszości Narodowych
  5. Przedstawiciel do spraw Wolności Mediów

Amerykański system ochrony praw człowieka

Amerykańska Konwencja Praw Człowieka 1969  

Amerykańska Komisja Praw Czlowieka

  1. 7 osób (powołują państwa członkowskie OPA)
  1. 4 lata (reelekcja)
  2. Sesje plenarne
  3. Rozpatruje przestrzeganie praw człowieka w poszczególnych krajach
  4. Raporty z inicjatywy własnej lub członka OPA
  5. mają formę sprawozdania – okoliczności sprawy i propozycje rozstrzygnięcia nie są wiążące dla państw
  6. może rozpatrywać skargi – jednostek grup osób organizacji pozarządowych dotyczących naruszeń konwencji                                 

- Panamerykański Trybunał Praw Człowieka

  1. 7 sędziów (wybór państwa OPA)
  2. 6 lat (reelekcja)
  3. Rozstrzyga sprawy na sesjach plenarnych
  4. Jako instancja odwoławcza od decyzji Komisji
  5. Decyzje ostateczne i wiążące
  6. Jurysdykcja jeśli złożono deklaracje o uznaniu właściwości trybunału lub zawarciem umowy

83 EUROPEJSKA KONWENCJA O OCHRONIE PRAW CZŁOWIEKA I PODSTAWOWYCH WOLNOŚCI (4.11.1950)

- przyjęta w ramach Rady Europy (12 dodatkowych protokołów)

- strony 45 państw (członków Rady Europy)

- zasady konwencji

  1. Solidarności (obowiązek przestrzegania bez względu na zachowanie innych stron)
  1. Dopuszczalności skarg stron Konwencji przeciwko innym stronom
  2. Prawo wnoszenia skarg indywidualnych (jednostka przeciwko państwu)
  3. Ochrona suwerenności państwowej
  4. Zagwarantowanie interesów państwa (prawa niezbywalne i prawa do których można wnieść ograniczenia

- trybunał bada czy *powody ingerencji państwowej były  istotne i uzasadnione

*zastosowane środki były proporcjonalne do celu

    -prawa te mogą zostać zawieszone w przypadku wojny lub niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu o ile nie są sprzeczne z innymi zobowiązaniami z prawa narodów

-   prawa przysługują wszystkim osobą znajdującym się w obrębie zwierzchnictwa terytorialnego państwa- stron

-zakres praw i obowiązków:

  1. prawo do życia  (gwarantuje każdemu człowiekowi ochronę od urodzenia do śmierci państwa mają obowiązek ustanowienia i przestrzegania ustawodawstwa gwarantującego to prawo)
  2. zakaz tortur i innego nieludzkiego i poniżającego traktowania  (np. eksperymentów lekarskich bez zgody zainteresowanej osoby, kar cielesnych w szkołach, dotyczy również więźniów, cudzoziemców poddanych deportacji może być związane z życiem codziennym)
  3. zakaz niewolnictwa
  4. prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (humanitarne warunki odbywania kar pozbawienia wolności , osoby niesłusznie aresztowane maja prawo do otrzymania odszkodowania, warunki dopuszczenia pozbawienia wolności wymienione w sposób  limitatywny)
  5. prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrywania spraw przez sąd (osądzenia przez sąd w racjonalnym terminie, bez powodowania dodatkowych dolegliwości, w postępowaniu dostępnym dla publiczności przy udziale obrońców)
  6. zakaz retroaktywnego działania prawa karnego
  7. prawo do prywatności ( ochrona rodziny, miejsca zamieszkania i korespondencji, ochrony danych osobowych)
  8. prawo do wolności myśli sumienia i religii ( swoboda wyboru i manifestowania )
  9. prawo do wolności wypowiedzi ( swoboda wyrażania opinii i otrzymywania informacji bez ingerencji władzy publicznej, mogą być ograniczone formalnymi warunkami lub sankcjami)
  10. prawo do zgromadzeń i zrzeszania się ( mogą być pewne ograniczenia w ściśle oznaczonych celach)
  11. prawo do zawierania małżeństwa ( kobiety i mężczyzny do zawierania formalnego związku nie obejmuje gwarancji prawa do rozwodu)
  12. prawo do skutecznego środka do dochodzenia w prawie krajowym naruszeń praw wynikających z Konwencji
  13. zakaz dyskryminowania przy korzystaniu z praw zawartych w Konwencji ( stwierdzenie dyskryminacji, gdy łącznie występują zróżnicowane traktowanie, i brak dla nich obiektywnego uzasadnienia)

-protokoły:

        1) Protokół I – ochrona prawa do nauki prawa własności i wolnych i  

demokratycznych wyborów

  1. Protokół IV – zakaz więzienia za długi, prawo swobodnego poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania oraz powrotu do własnego kraju
  2. Protokół VI – zakaz stosowania kary śmierci
  3. Protokół VII –  ochrona niektórych praw cudzoziemców prawo do odwołania się do sądu w razie ustalenia odpowiedzialności karnej, zakaz orzekania dwa razy w tej samej sprawie)
  4. Protokół XII –  (ogólny zakaz dyskryminacji)

             - Europejska Karta Socjalna 1961

  1. -reguluje prawa o charakterze społecznym i gospodarczym
  1. - mechanizm kontroli o charakterze politycznym
  2. -Protokół dodatkowy do EKS
  3. -dwa Protokoły zmieniające Kartę 1991 i 1995 (skarga zbiorowa)

                -zrewidowana EKS weszła w życie w 1999r.

przewiduje  prawa materialne i mechanizm ich realizacji (odniesienie do prawa wewnętrznego)

kontrola wykonywania Karty

 sprawozdania państw stron

 dokonuje Komitet Niezależnych Ekspertów

bada sprawozdania z punktu widzenia ich zgodności ze zobowiązaniami międzynarodowymi

formułuje konkluzje przekazywane Komitetowi Rządzącemu

-Komitet Rządzący -ocena polityczna sprawozdań i konkluzji  - wnioski jako podstawa rezolucji oceniającej wykonanie EKS przez dane państwo

 Kontrola przestrzegania EKPC

        -konwencja ustanowiła dwa organy Europejską Komisje Praw Człowieka Europejski Trybunał Praw Człowieka zastępując je  Europejskim Trybunałem Praw Człowieka (w życie wszedł w 1998r.)

85 EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA – SPOSÓB POWOŁYWANIA I SKŁAD

  1. Trybunał działa stale
  1. Liczba sędziów – równa liczbie państw-stron konwencji
  2. Wymagania urzędu sędziowskiego

-ludzie o najwyższym poziomie moralnym, posiadający kwalifikacje wymagane na wysoki urząd sędziowski lub być prawnikami o uznanej kompetencji

-zasiadają we własnym imieniu

-nie mogą podejmować działalności która nie da się pogodzić z niezawisłością bezstronnością lub sprawowaniem

urzędu w pełnym wymiarze czasu

  1. wybór sędziów
  1. wybiera Zgromadzenie Parlamentarne
  2. większością głosów
  3. spośród 3 kandydatów z listy zgłoszonej przez panstwa-strony
  4. taki sam tryb przy przystąpieniu nowego członka i obsadzeniu wakujących urzędów
  1. kadencja
  1. 6 lat z możliwością reelekcji
  1. Kadencja połowy sędziów wybranych w pierwszych wyborach upływa po 3 latach (wyznaczeni w losowaniu Sekretarza Generalnego Rady Europy bezpośrednio po ich wyborze)
  2. Sędzia wybrany na miejsce sędziego którego kadencja jeszcze nie upłynęła sprawuje swój urząd do końca kadencji poprzednika
  3. Kadencja upływa z chwilą osiągnięcia przez nich 70 lat
  4. Sędzia nie może być odwołany z urzędu chyba ze pozostali postanowią większością 2/3 głosów, że przestał on spełniać wymagane warunki
  5. Kancelaria

– zadnia i organizację określa regulamin Trybunału,

- pomoc zapewniają sekretarze prawni

  1. Zgromadzenie plenarne Trybunału

- wybiera Prezesa i jednego lub dwóch Wiceprezesów Trybunału (3 lata z możliwością ponownego wyboru)

- tworzy izby (na określony czas)

- wybiera Prezesów  Izb Trybunału (mogą być wybierani ponownie)

-wybiera Kanclerza i jednego lub dwóch zastępców kanclerza

  1. Rozpatruje sprawy w
  1. Komitetach (3 sędziów)
  2. Izbach (7 sędziów)
  3. Wielkiej Izbie (17 sędziów)

-zasiadają         –Prezes Trybunału

                -Wiceprezesi Trybunału

                -Prezesi Izb

-sędzia wybrany z ramienia    

   zainteresowanego państwa-strony

-inni sedziowie

- w Izbie i Wielkiej Izbie zasiada z urzędu sędzia wybrany z ramienia zainteresowanej strony w razie jego braku lub gdy nie może wziąć udziału w rozprawie inna osoba wskazana przez zainteresowane państwo do pełnienia funkcji sędziego

86 WARUNKI SKARGI INDYWIDUALNEJ DO EUROPEJSKIEGO TRYBUNAŁU PRAW CZŁOWIEKA

Art. 34 – Trybunał może przyjmować skargi od * każdej osoby

*organizacji pozarządowej  (każda osoba prawna nie pełniąca żadnej funkcji z zakresu władzy publicznej)

 * grupy jednostek

Która rzeczywiście i bezpośrednio padła ofiarą pogwałcenia prawa  - „bezpośrednio pokrzywdzony” osoby, które ucierpiały na skutek działań skierowanych przeciwko innej osobie „pośrednio pokrzywdzony” (rozsądne i przekonujący dowód prawdopodobieństwa naruszenia potencjalnego pokrzywdzonego)

art. 35 – Warunki dopuszczalności skargi

-wyczerpanie wszystkich środków odwoławczych w prawie krajowym (zgodnie z powszechnie uznanymi zasadami prawa międzynarodowego)

-wniesienie sprawy w ciągu 6 m-cy od podjęcia ostatecznej decyzji

-nie rozpatruje skargi która  *jest anonimowa

*jest co do istoty identyczna ze sprawą już rozpatrzoną przez trybunał

*została przedłożona do rozpoznania w innym międzynarodowym postępowaniu śledczym lub zmierzającym do wydania rozstrzygnięcia  (nie zawiera nowych istotnych informacji)

        

*jest uznana za niedopuszczalną –  *nie da się jej pogodzić z postanowieniami Konwencji lub Protokołu *jest oczywiście nieuzasadniona *stanowi nadużycie prawa do skargi (może podjąć taką decyzję na każdym etapie postepowania)

- może dotyczyć zdarzeń które nastąpiły po dniu wejścia z życie EKPC w stosunku do danego państwa

87 Etapy postępowania przed Europejskim Trybunałem Praw człowieka

-Skarga indywidualna trafia najpierw do Komitetu, który orzeka o jej dopuszczalności

-Komitet może na zasadnie jednomyślności uznać skargę za niedopuszczalną lub skreślić ją z listy (w sprawie dopuszczalności i przedmiotu skarg międzynarodowych decyduje Izba)

-zaakceptowana skarga – Trybunał podejmuje działania w celu jej polubownego załatwienia

-po stwierdzeniu dopuszczalności skarga trafia do Izby, chyba że ta zdecyduje o przekazaniu jej Wielkiej Izbie (poważne problemy interpretacji Konwencji i Protokołów lub jeśli ewentualne orzeczenie było by niezgodne z wcześniejszym orzeczeniem Trybunału) nie jest to jednak możliwe jeśli przeciwstawia się temu jedna ze stron

-Wielka Izba jest wyłącznie kompetentna do wydawania opinii na wniosek Komitetu Ministrów

-w ciągu 3 m-cy od wydania orzeczenia przez izbę każda ze  stron może żądać skierowania sprawy do rozpatrzenia przez Wielką Izbę – rozstrzyga o tym Panel Wielkiej Izby (5 sędziów)

Sprawy dotyczące poważnych zagadnień interpretacji lub stosowania konwencji i poważne zagadnienie o znaczeniu ogólnym trafia do Wielkiej Izby

88.        WOLNOŚCI LOTNICZE

Wolności lotnicze to przywileje ( zezwolenia) przyznawane przez państwa obcym samolotom we własnej przestrzeni powietrznej, to dzięki nim może się odbywać międzynarodowa żegluga lotnicza. Wolności te możemy podzieli na:

a) techniczne  (tranzytowe), oznaczają one prawo korzystania z przestrzeni powietrznej i urządzeń naziemnych państwa, które te wolności przyznało, ale nie dają żadnych wolności handlowych (przewozowych):

- prawo przelotu bez lądowania , jest to wolność podstawowa, bez niej nie istniałaby międzynarodowa żegluga powietrzna ani nie mogłyby być realizowane inne wolności lotnicze.

- prawo lądowania technicznego  (niehandlowego), jest to prawo lądowania w celach niehandlowych, np. dla uzupełnienia zapasu paliwa, dokonania przeglądu technicznego statku powietrznego czy wymiany załogi. Niedopuszczalne jest zabieranie lub pozostawianie pasażerów, towarów, poczty.

b) handlowe:

- prawo przywożenia pasażerów i ładunku z państwa przynależności statku powietrznego , jest to niezbędna wolność handlowa dla żeglugi międzynarodowej

- prawo zabierania pasażerów i ładunku do państwa przynależności statku powietrznego , niezbędna wolność handlowa dla żeglugi międzynarodowej

- prawo zabierania pasażerów i ładunku do państw trzecich oraz przywożenia pasażerów i ładunku z tych państw , przyznawana jest rzadziej niż wcześniejsze wolności, jest traktowana jako przywilej nadzwyczajny

Wzajemne przyznanie sobie w/w pięciu wolności lotniczych przewiduje Układ o międzynarodowym transporcie lotniczym z 7 XII 1944r. Ostatnią, piątą wolność układ ten traktuje fakultatywnie, tzn. państwo będące jego stroną może przez jednostronną deklarację wyłączyć ją w stosunkach z pozostałymi stronami układu. Polska nie jest stroną układu o pięciu wolnościach. Układ ten nie ma większego praktycznego znaczenia, gdyż regułą jest przyznawanie sobie wolności handlowych na podstawie umów dwustronnych.

89.        STATUS PRAWNY PRZESTRZENI POWIETRZNEJ

Mimo wielu różnych koncepcji co do statusu prawnego przestrzeni powietrznej ostatecznie uznano suwerenność państw w przestrzeni powietrznej. Zasadę tę potwierdza art. 1 Konwencji regulującej żeglugę powietrzną z 13 X 1919r., który postanawia, że „każde państwo posiada całkowitą i wyłączną suwerenność w przestrzeni powietrznej ponad swoim terytorium”. Takie samo stwierdzenie znalazło się w wielu innych konwencjach dotyczących żeglugi powietrznej oraz w ustawodawstwach poszczególnych państw.  Nie jest to tylko norma umowna, ale także powszechnie obowiązująca norma zwyczajowa. W konsekwencji żadne państwo nie dopuszcza do korzystania ze swojej przestrzeni powietrznej przez obce samoloty bez swej wyraźnej zgody. Statek powietrzny w locie podlega prawu tego państwa, do którego należy przestrzeń powietrzna. Sytuacja prawna przestrzeni powietrznej położonej nad morzem pełnym, nad strefą wyłącznego rybołówstwa, strefą ekonomiczną i szelfem kontynentalnym nie podlega suwerenności żadnego państwa, a korzystanie z niej na prawach równości przysługuje wszystkim państwom i ich obywatelom. Natomiast przestrzeń powietrzna położona nad morskimi wodami wewnętrznymi oraz nad morzem terytorialnym podlega suwerenności państwa nadbrzeżnego. Suwerenność państwa w przestrzeni powietrznej jest nieograniczona.

90.        STATUS PRAWNY STATKU POWIETRZNEGO

Według załączników Konwencji Chicagowskiej do statków powietrznych zalicza się „wszelkie aparaty mogące się utrzymać w atmosferze na skutek oddziaływania powietrza”. Prawo międzynarodowe odróżnia statki powietrzne cywilne od statków powietrznych państwowych. O rodzaju statku powietrznego decyduje służba, jaką statek powietrzny w danym czasie pełni. Statek powietrzny używany w służbie wojskowej, celnej lub policyjnej jest statkiem państwowym; każdy inny- jest statkiem powietrznym cywilnym (art. 3 Konwencji Chicagowskiej). Specjalnym rodzajem statków powietrznych są statki bez pilota. Wg w/w konwencji mogą one przelatywać nad terytorium obcego państwa tylko za jego specjalnym upoważnieniem. Każdy statek powietrzny musi posiadać określoną przynależność państwową, której nabywa przez wpisanie do rejestru statków powietrznych, prowadzonego przez władze państwowe, zgodnie z prawem wewnętrznym. Statek posiada przynależność tego państwa w którego rejestrze jest wpisany. Statek powietrzny może mieć tylko jedną przynależność. Statki powietrzne będące na obszarach niepodlegających suwerenności żadnego państwa znajdują się pod wyłączną władzą państwa rejestracji. Sytuacja prawna statków powietrznych w obcej przestrzeni powietrznej i na obcych lotniskach jest bardziej złożona, gdyż w grę wchodzą zarówno zwierzchnictwo terytorialne jak i zwierzchnictwo samolotowe. W braku odmiennych zobowiązań międzynarodowych każde państwo może wykonywać jurysdykcję nad obcymi statkami znajdującymi się w jego przestrzeni powietrznej. W pewnych przypadkach może istnieć podwójna jurysdykcja- państwa terytorialnego i państwa rejestracji statku powietrznego. Wg Konwencji Tokijskiej w sprawie przestępstw i niektórych innych czynów popełnionych na pokładzie statków powietrznych z 14 IX 1963r. państwo terytorialne nie może nie może przeszkodzić w kontynuowaniu lotu przez statek powietrzny w celu wykonywania jurysdykcji karnej, z wyjątkiem przypadków, gdy:

- przestępstwo wywarło skutek na terytorium tego państwa

- przestępstwo zostało popełnione przez obywatela tego państwa lub w stosunku do takiego obywatela albo przez osobę mającą stałe miejsce zamieszkania w tym państwie

- przestępstwo narusza bezpieczeństwo tego państwa

- przestępstwo stanowi naruszenie jakichkolwiek reguł lub przepisów dotyczących lotu lub manewrowania statkiem powietrznym, obowiązujących w tym państwie

- wykonywanie tej jurysdykcji jest konieczne w celu doprowadzenia do poszanowania każdego zobowiązania tego państwa, wynikającego z wielostronnej umowy międzynarodowej.

91.        STATUS PRAWNY PRZESTRZENI KOSMICZNEJ

Obecnie status prawny przestrzeni kosmicznej reguluje Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej, łącznie z księżycem i innymi ciałami niebieskimi z 1967r. Układ ten przewiduje m.in., że przestrzeń kosmiczna, łącznie z księżycem i innymi ciałami niebieskimi, jest wolna dla badań i użytkowania przez wszystkie państwa, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, na zasadzie równości i zgodnie z prawem międzynarodowym. Przestrzeń ta, łącznie z księżycem i innymi ciałami niebieskimi, nie podlega zawłaszczeniu przez państwa. Państwa ponoszą międzynarodową odpowiedzialność za swoją działalność w przestrzeni kosmicznej oraz zachowują jurysdykcję i władzę nad obiektami wysłanymi w przestrzeń kosmiczną.  Astronauci powinni być uważani za wysłanników ludzkości i należy im udzielić wszelkiej pomocy w razie wypadku lub przymusowego lądowania na obcym terytorium lub pełnym morzu. Niedopuszczalne jest rozszerzenie na te obszary wyścigu zbrojeń. Układ ten stanowi, że państwa nie będą wprowadzać na orbity okołoziemskie jakichkolwiek obiektów przenoszących broń jądrową lub jakichkolwiek innych rodzajów broni masowego zniszczenia ani nie będą umieszczać tego rodzaju broni na ciałach niebieskich lub w przestrzeni kosmicznej. Księżyc i inne ciała niebieskie będą używane przez wszystkie państwa jedynie w celach pokojowych. Zakazane jest zakładanie wojskowych baz i fortyfikacji na ciałach niebieskich, dokonywanie na nich prób z jakimikolwiek typami broni oraz przeprowadzanie manewrów wojskowych. Wszystkie te zasady zostały potwierdzone w Układzie z 18 XII 1979r. w sprawie działalności państw na Księżycu i innych ciałach niebieskich.

92.        ODPOWIEDZIALNOŚĆ PAŃSTWA ZA SZKODY WYWOŁANE DZIAŁALNOŚCIĄ W PRZESTRZENI KOSMICZNEJ

Każde Państwo Strona Układu, które wypuszcza albo powoduje wypuszczenie obiektu w przestrzeń kosmiczną, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, jak również każde Państwo Strona Układu, z którego terytorium albo urządzenia obiekt zostaje wypuszczony, ponosi międzynarodową odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez taki obiekt lub jego część składową na Ziemi, w przestrzeni powietrznej lub w przestrzeni kosmicznej, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, wobec innego Państwa Strony Układu albo jego osób fizycznych lub prawnych. Państwo wypuszczające jest bezwzględnie zobowiązane do zapłacenia odszkodowania za szkodę, którą wypuszczony przez nie obiekt kosmiczny wyrządził na powierzchni ziemi lub statkowi powietrznemu podczas lotu. W razie szkody wyrządzonej gdziekolwiek indziej aniżeli na powierzchni ziemi obiektowi kosmicznemu jednego państwa wypuszczającego lub osobom lub majątkowi na pokładzie takiego obiektu kosmicznego przez obiekt kosmiczny innego państwa wypuszczającego, to ostatnie odpowiada jedynie wówczas, gdy szkoda wynikła z jego winy lub z winy osób, za które jest ono odpowiedzialne.

93.        STATUS PRAWNY ASTRONAUTY

Państwa Strony Układu uważają kosmonautów za wysłanników ludzkości w przestrzeni kosmicznej i udzielają im wszelkiej możliwej pomocy w razie wypadku, niebezpieczeństwa lub przymusowego lądowania na terytorium innego Państwa Strony Układu lub na morzu pełnym. Kosmonauci, którzy dokonują takiego lądowania, zostaną bezpiecznie i bez zwłoki odesłani do państwa, w którym zarejestrowany jest ich statek kosmiczny. Prowadząc działalność w przestrzeni kosmicznej i na ciałach niebieskich, kosmonauci jednego Państwa Strony Układu udzielają wszelkiej możliwej pomocy kosmonautom innych Państw Stron Układu. Państwa Strony Układu informują niezwłocznie inne Państwa Strony Układu albo Sekretarza Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych o wszelkich odkrytych przez nie zjawiskach w przestrzeni kosmicznej, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, które mogą stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia kosmonautów.

94.        STATUS PRAWNY OBSZARÓW PODBIEGUNOWYCH

Obszary podbiegunowe to Arktyka i Antarktyka. Ich status prawny znacznie się różni. Niektóre państwa stosują do obszarów arktycznych (położonych wokół bieguna północnego) teorię sektorów. Polega ona na tym, że państwo, którego terytorium przylega do obszarów arktycznych, rości sobie prawo do wszystkich obszarów lądowych, zarówno odkrytych, jak i tych, które zostaną odkryte w przyszłości w sektorze. Przy czym wierzchołkiem sektora jest biegun północny, a granicami bocznymi- linie przeprowadzone wzdłuż południków do bieguna północnego od krańcowego punktu wschodniego i zachodniego terytorium lądowego danego państwa. Północna linia brzegowa tego państwa stanowi podstawę sektora. Stany Zjednoczone nie uznały teorii sektorów jako podstawy do wysuwania roszczeń terytorialnych. Sytuację prawną Antarktyki reguluje Traktat Waszyngtoński z 1 XII 1959r. . Przewiduje on, że obszar ten będzie wykorzystywany wyłącznie do celów pokojowych. Zakazane jest podejmowanie wszelkich środków o charakterze wojskowym, a więc zakładanie baz wojskowych i fortyfikacji, przeprowadzenie manewrów wojskowych, jak również dokonywanie prób z bronią jakiegokolwiek rodzaju. Zakazane są również wszelkie wybuch jądrowe oraz umieszczanie tam odpadów radioaktywnych. Traktat Waszyngtoński proklamował także wolność badań naukowych na całym obszarze Antarktyki. Stacje naukowe mogą być zakładane wszędzie niezależnie od roszczeń terytorialnych wysuwanych przez niektóre państwa. Artykuł IX traktatu w sprawie Antarktyki przewidywał, że przedstawiciele 12 państw, które wynegocjowały traktat, będą spotykać się celem konsultacji, mających za zadanie m.in. formułowanie zaleceń dotyczących „środków sprzyjających zasadom i celom Traktatu”. Również inne państwa- strony Traktatu Waszyngtońskiego mogą być dopuszczone do tych konsultacji, jeśli wykażą zainteresowanie Antarktyką przez zakładanie tam stacji naukowych lub wysyłanie ekspedycji (13 państwem dopuszczonym do konsultacji była Polska). W 1991 r. w Madrycie została podpisana umowa wprowadzająca całkowity zakaz eksploatacji górniczej i naftowej na obszarze Antarktyki przez 50 lat, czyli do 2041 r.

95.        POJĘCIE ANTARKTYKI

Antarktyka jest obszar polarny i subpolarny wokół bieguna południowego, którego granicę wg Traktatu Waszyngtońskiego z 1 XII 1959 r. stanowi równoleżnik 60º szerokości geograficznej południowej. Obszar ten obejmuje ląd stały pokryty lodem , niezamieszkany, oraz części trzech oceanów, kilka archipelagów i wiele wysp.

96.        USTANOWIENIE PRZEDSTAWICIELSTWA DYPLOMATYCZNEGO

Nawiązywanie i utrzymywanie stosunków dyplomatycznych zależy od zgody zainteresowanych państw. Uznanie państwa nie pociąga za sobą konieczności równoczesnego nawiązania z nim stosunków dyplomatycznych, jak również nieutrzymywanie stosunków dyplomatycznych nie oznacza nieuznawania państwa. Państwa jeśli nie wiążą ich żadne interesy i więzi, mogą nie odczuwać potrzeby ustanowienia stosunków dyplomatycznych i utrzymywania stałych misji. Wszystkie państwa posiadają prawo wysyłania przedstawicieli dyplomatycznych (czynne prawo legacji) oraz prawo ich przyjmowania (bierne prawo legacji). Oprócz państw, zgodnie z tradycją, z czynnego i biernego prawa legacji korzysta także Stolica Apostolska (Watykan).

97.        ZASADY DOTYCZĄCE PIERWSZEŃSTWA W ODNIESIENIU DO MISJI DYPLOMATYCZNYCH

Zasada pierwszeństwa uregulowana jest w Konwencji Wiedeńskiej. Wg niej szefowie misji korzystają z pierwszeństwa w obrębie swojej klasy zgodnie z kolejnością dat i godzin objęcia funkcji. Za objęcie funkcji może być uważane złożenie listów uwierzytelniających lub notyfikacja o przybyciu i złożenie kopii listów uwierzytelniających w ministerstwie spraw zagranicznych. Również wykształcony zwyczaj przyjmowania jako pierwszych przedstawicieli papieża znalazł potwierdzenie w tejże Konwencji.

98.        DZIEKAN KORPUSU DYPLOMATYCZNEGO

Dziekan korpusu dyplomatycznego stoi na czele tegoż korpusu.  Jest nim szef misji najwyższej klasy, posiadający pierwszeństwo przed innymi, jako najdłużej pełniący funkcję w danym państwie.  W niektórych krajach (np. w Polsce) dziekanem jest nuncjusz Stolicy Apostolskiej. Dziekan pełni funkcje głównie reprezentacyjne i protokolarne. Może on jednak występować w imieniu korpusu dyplomatycznego w sprawach warunków pełnienia funkcji dyplomatycznych w państwie przyjmującym, a w szczególności w sprawach przestrzegania przywilejów  i immunitetów dyplomatycznych.

99.        PERSONEL MISJI DYPLOMATYCZNEJ

Personel misji dzieli się na 3 grupy:

a) personel dyplomatyczny,

b) personel administracyjny i techniczny,

c) personel służby.

Sytuacja prawna poszczególnych grup personelu misji nie jest identyczna.  Członkowie personelu dyplomatycznego, zgodnie ze znaczeniem swoich funkcji, mają najbardziej uprzywilejowaną sytuację prawną w państwie przyjmującym- korzystają z pełnych przywilejów i immunitetów dyplomatycznych. Podobni traktowani są członkowie personelu administracyjnego i technicznego. Natomiast personel służby korzysta tylko z ograniczonych przywilejów i immunitetów. Personel dyplomatyczny w Konwencji Wiedeńskiej obejmuje: radców, sekretarzy oraz attache. Do personelu administracyjnego i technicznego zalicza się m.in.: personel kancelaryjny, tłumaczy, lekarzy, radiotelegrafistów, szyfrantów. Personel służby tworzą: kierownicy, gońcy oraz służba zatrudniona przez państwo wysyłające.

100.    MIANOWANIE SZEFA MISJI DYPLOMATYCZNEJ (W TYM ROZPOCZĘCIE I ZAKOŃCZENIE MISJI PRZEZ SZEFA)

Wybór szefa misji należy w zasadzie do państwa wysyłającego, jednak w praktyce wykształciły się pewne ograniczenia swobody działania państwa wysyłającego w tym  zakresie. Dlatego, przed mianowaniem szefa misji państwo wysyłające powinno upewnić się w drodze poufnej, czy osoba przewidziana na szefa misji będzie mile widziana przez państwo przyjmujące. Odpowiedź twierdząca, połączone z wyrażeniem przez państwo przyjmujące zgody na proponowaną osobę, nazywa się udzieleniem agrément. Dopiero po uzyskaniu agrement państwo wysyłające powinno wystawić nowo mianowanemu szefowi dyplomacji tzw. Listy uwierzytelniające, które wręcza on następnie głowie państwa przyjmującego. Wręczenie listów jest jednoznaczne z oficjalnym rozpoczęciem przez szefa dyplomacji pełnienia jego funkcji. Zakończenie misji przez szefa może nastąpić z inicjatywy samego szefa misji (np. dymisja), z woli państwa wysyłającego ( odwołanie szefa misji), z woli państwa przyjmującego (np. uznanie za persona non grata) lub na skutek wypadków losowych lub powstania okoliczności zewnętrznych  uniemożliwiających dalsze istnienie obrotu dyplomatycznego (zerwanie stosunków dyplomatycznych).

 

101.    IMMUNITET DYPLOMATYCZNY

Celem immunitetów jest zabezpieczenie skutecznego wykonywania funkcji przez misje dyplomatyczne. Przedstawiciel dyplomatyczny ma zapewnioną nietykalność osobistą, co oznacza, że organy państwa przyjmującego nie mogą wobec przedstawiciela dyplomatycznego stosować przymusu w jakiejkolwiek formie, naruszać jego bezpieczeństwa lub swobody osobistej oraz  nie mogą podejmować niczego, co stanowiłoby naruszenie godności lub obrazę przedstawiciela dyplomatycznego. Nie podlega on aresztowaniu ani zatrzymaniu w żadnej formie. Ograniczenie  swobody i nietykalności osobistej przedstawiciela dyplomatycznego może być stosowane tylko wyjątkowo, celem zapobieżenia popełnieniu przestępstwa, w samoobronie i obronie koniecznej oraz jeśli wymagają tego bardzo ważne względy bezpieczeństwa państwa przyjmującego lub bezpieczeństwa publicznego. Organy państwa przyjmującego obowiązane są także zapewnić przedstawicielom dyplomatycznym należytą ochronę osobistą, aby osoby postronne nie mogły naruszyć jego nietykalności osobistej. Przedstawicielom misji dyplomatycznych przysługuje także immunitet jurysdykcyjny w sprawach karnych, cywilnych i administracyjnych. Najbardziej pełny jest immunitet w sprawach karnych, co znaczy, że sąd karny w razie ustalenia, że sprawa dotyczy osoby korzystającej z immunitetów dyplomatycznych, z urzędu musi stwierdzić swoją niewłaściwość i postępowanie umorzyć. Immunitet cywilny jest w zasadzie pełny z wyjątkiem: powództw z zakresu prawa rzeczowego dotyczącego prywatnego mienia nieruchomego położonego na terytorium państwa przyjmującego, powództw dotyczących spadkobrania, w których przedstawiciel dyplomatyczny występuje jako wykonawca testamentu, administrator, spadkobierca lub zapisobiorca w charakterze osoby prywatnej, a nie w imieniu państwa wysyłającego oraz powództw dotyczących wszelkiego rodzaju zawodowej lub handlowej działalności wykonywanej przez przedstawiciela dyplomatycznego w państwie przyjmującym poza jego funkcjami urzędowymi.  Immunitet jurysdykcyjny w sprawach administracyjnych obejmuje wszelkiego rodzaju postępowanie  administracyjne, w tym karno-administracyjne. Immunitet ten określany jest także jako niepodleganie jurysdykcji policyjnej np. jeśli przedstawiciel dyplomatyczny narusza przepisy ruchu drogowego, nie można ukarać go mandatem  lub sprawdzać, czy jest pod wpływem alkoholu. Przedstawiciel dyplomatyczny korzysta także z immunitetu podatkowego i celnego. Z pełnych przywilejów i immunitetów korzystają szefowie misji i członkowie personelu dyplomatycznego oraz członkowie ich rodzin pozostający z nimi we wspólnocie domowej, o ile nie są obywatelami państwa przyjmującego. Przywileje i immunitety dyplomatyczne przysługują członkom misji na terytorium państwa przyjmującego.

102.    FUNKCJE AMBASADORA

W Polsce ambasador jako szef misji dyplomatycznej pełni następujące funkcje:

a) reprezentuje RP

b) chroni interesy Polski oraz jej obywateli zgodnie z prawem międzynarodowym i prawem państwa przyjmującego

c) uczestniczy w czynnościach przedstawicieli organów władzy publicznej w zakresie prowadzonych przez nich negocjacji i podejmowanych działań, zapewnia współdziałanie tych przedstawicieli, dba o zgodność ich czynności z założeniami polskiej polityki zagranicznej, a także udziela im pomocy i współdziała z nimi w zakresie ich zadań  w stosunkach z państwem przyjmującym

d) działa na rzecz promocji Polski, a zwłaszcza polskiej kultury, nauki i gospodarki

e) udziela pomocy i współdziała w zakresie niezbędnym do wykonywania zadań przez członków służby zagranicznej oraz innych osób delegowanych do załatwienia określonych spraw w państwie przyjmującym

f) nadzoruje działalność wszystkich polskich placówek zagranicznych w państwie przyjmującym

g) prowadzi rokowania z państwem przyjmującym

h) popiera przyjazne stosunki między Polską a  państwem przyjmującym

i) zaznajamia się z warunkami, wydarzeniami i działalnością prowadzoną przez państwo przyjmujące i przekazuje właściwym organom władzy RP informacje na ten temat.

103.    OCHRONA POMIESZCZEŃ MISJI DYPLOMATYCZNEJ

Pomieszczenia misji dyplomatycznej są nietykalne, a funkcjonariusze państwa przyjmującego nie mogą do nich wkraczać, chyba że uzyskają na to zgodę szefa misji. Wkroczenie do pomieszczeń misji dyplomatycznej musi być dokonane za zgodą państwa wysyłającego. W związku z nietykalnością pomieszczeń misji państwo przyjmujące ma obowiązek  przedsięwzięcia wszelkich stosownych kroków w celu ich ochrony przed jakimkolwiek wtargnięciem lub szkodą oraz zapobieżenia jakiemukolwiek zakłóceniu spokoju misji lub uchybieniu jej godności.

104.    USTANOWIENIE I UTRZYMYWANIE STOSUNKÓW KONSULARNYCH

Wszystkim państwom przysługuje czynne i bierne prawo konsulatu, a więc prawo wysyłania i przyjmowania przedstawicieli konsularnych. Natomiast samo nawiązanie stosunków konsularnych zależy od zgody zainteresowanych państw. Nawiązanie stosunków dyplomatycznych implikuje zgodę na nawiązanie stosunków konsularnych, chyba że strony postanowiły inaczej (Konwencja Wiedeńska). Natomiast zerwanie stosunków dyplomatycznych nie pociąga za sobą zerwania stosunków konsularnych. Ustanowienie urzędu konsularnego może nastąpić jedynie za zgodą państwa przyjmującego. Porozumienie w sprawie ustanowienia urzędu konsularnego musi określać jego siedzibę, klasę oraz okręg konsularny. Funkcje konsularne wykonywane są zazwyczaj przez urzędy konsularne, jednak państwa często powierzają wykonwanie tych funkcji misjom dyplomatycznym.

105.    KLASY URZĘDÓW KONSULARNYCH (KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA)

Konwencja Wiedeńska  uznała cztery klasy urzędów konsularnych:

- Konsulaty generalne

- konsulaty

- wicekonsulaty

- agencje konsularne

106.    FUNKCJE KONSULARNE

Pierwsza grupa funkcji konsularnych – ma charakter ogólny i zróżnicowany w treści. Są one czasami wykonywane w zastępstwie innego organu. Należy do nich zaliczyć: czuwanie nad wykonywaniem umów międzynarodowych przez państwo przyjmujące, działalność informacyjną i propagandową, uprawnienia w dziedzinie handlu, kultury, nauki, sportu i turystyki, zadania specjalne oraz dyplomatyczne wykonywane czasami w zastępstwie misji dyplomatycznej.
Druga grupa funkcji konsularnych – obejmuje zadania wynikające z prawa administracyjnego państwa wysyłającego i potwierdzone szczegółowo najczęściej w konwencji konsularnej. Są to prowadzenie rejestru obywateli państwa wysyłającego zamieszkałych w okręgu konsularnym, wydawanie paszportów, wiz i innych dokumentów podróży, przyjmowanie oświadczeń o wstąpienie w związek małżeński, sporządzanie aktów urodzenia i zgonów obywateli państwa wysyłającego, przyjmowanie oświadczeń w sprawie wyboru, odzyskania bądź utraty obywatelstwa, prowadzenie ewidencji wojskowej obywateli państwa wysyłającego zamieszkałych w okręgu konsularnym.
Trzecia grupa funkcji konsularnych – obejmuje, najogólniej rzecz biorąc, uprawnienia o charakterze sądowym, określone przez prawo cywilne i karne, materialne i procesowe państwa wysyłającego, zwykle potwierdzone w umowie o pomocy prawnej w sprawach cywilnych i karnych. Obejmują one: porozumienie się z obywatelami państwa wysyłającego aresztowanymi w państwie pobytu, przesłuchiwanie własnych obywateli na wniosek władz państwa wysyłającego, doręczenie pism procesowych, uprawnienia w odniesieniu do spraw notarialnych i spadkowych oraz opiekę i kuratelę.
Do czwartej grupy – należy zaliczyć funkcje związane z żeglugą morską. Są to: wykonywanie przewidzianych przez ustawodawstwo państwa wysyłającego prawa nadzoru i inspekcji w odniesieniu do statków morskich, mających przynależność 61 państwa wysyłającego, udzielenie każdej stosownej pomocy statkom państwa wysyłającego, znajdującym się w portach i na morzu terytorialnym lub morskich wodach wewnętrznych państwa pobytu, przesłuchiwanie kapitana i członków załogi statku państwa wysyłającego, badanie i poświadczenie dokumentów pokładowych, środki podejmowane dla utrzymania porządku i dyscypliny na pokładzie statku, rozstrzyganie sporów między kapitanem i członkami złogi, udzielanie pomocy lekarskiej członkom załogi statku oraz wszelka pomoc w przypadku uszkodzenia statku na morzu terytorialnym lub morskich wodach wewnętrznych państwa przyjmującego.
Piąta grupa funkcji konsularnych – odnosi się do różnych kwestii związanych z żeglugą powietrzną. Należy do nich zaliczyć: wykonywanie określonego w prawie państwa wysyłającego nadzoru i inspekcji w stosunku do statków powietrznych zarejestrowanych w tym państwie, udzielanie wszelkiej pomocy statkom powietrznym, a jeżeli statek został uszkodzony, podjęcie środków w celu udzielania pomocy załodze i pasażerom oraz ochrona bagaży, poczty, podejmowanie środków w celu leczenia członków załogi lub pasażerów statku powietrznego, składanie służbowych wizyt na pokładzie statku i sprawdzanie wszelkich wydarzeń mających miejsce na pokładzie oraz przesłuchiwanie świadków, przyjmowanie lub uwierzytelnianie każdego oświadczenia lub innego dokumentu, które zgodnie z ustawodawstwem państwa wysyłającego dotyczą statków powietrznych.
Należy zauważyć, że uprawnienia konsulów odnośnie do żeglugi morskiej i żeglugi powietrznej są bardzo podobne do siebie. Wynika to stąd, że prawo konsularne reguluje oba zagadnienia w sposób identyczny bądź bardzo podobny. Ponadto, sama istota uprawnień rzeczowych konsula w odniesieniu do tych problemów wydaje się być taka sama, także z tej przyczyny, że zarówno żegluga morska, jak i żegluga powietrzna mają wiele cech wspólnych.

107.    PRZYWILEJE I IMMUNITETY KONSULARNE

Ochrona urzędników konsularnych i ich wolności. Państwo przyjmujące ma obowiązek traktowania urzędników konsularnych z należytym im szacunkiem oraz podjęcie wszelkich niezbędnych środków dla zapobiegania jakimkolwiek zamachom, skierowanym przeciwko ich osobie, wolności lub godności.
Urzędnicy konsularni nie korzystają z pełnej nietykalności osobistej, jednakże mogą być zatrzymani lub aresztowani tylko w przypadku popełniania „ciężkiej zbrodni” i tylko w wykonaniu ostatecznego i prawomocnego wyroku sądowego.
Każdy przypadek aresztowania, zatrzymania lub wszczęcia postanowienia karnego przeciwko urzędnikowi konsularnemu wymaga natychmiastowego powiadomienia władz państwa wysyłającego.
Według konwencji wiedeńskiej, urzędnicy i pracownicy konsularni nie podlegają jurysdykcji władz sądowych i administracyjnych państwa przyjmującego w odniesieniu do czynności dokonanych przy wykonywaniu funkcji urzędowych. Immunitet ich ma, więc charakter funkcyjny, a nie z tytułu szkody spowodowanej przez pojazd, statek lub samolot.
Członkowi urzędu konsularnego nie są zobowiązani do składania zeznań w charakterze świadka, jeśli dotyczą one faktów związanych z wykonywanymi przez nich funkcjami oraz do przedstawienia ich korespondencji i dokumentów urzędowych.
Urzędnicy i pracownicy konsularni, podobnie jak członkowie misji dyplomatycznych, korzystają z immunitetu celnego i podatkowego. Zwolnieniu są od świadczeń osobistych oraz od wszelkiego rodzaju służby publicznej. Ponadto zwolnieni są od wszelkich obowiązków przewidzianych przez prawo państwa przyjmującego w dziedzinie rejestracji cudzoziemców i zezwoleń na pobyt.
Przywileje i immunitety konsularne przysługują w całej rozciągłości zawodowym kierownikom urzędów konsularnych oraz innym urzędnikom konsularnym, tj. osobom, którym powierzone zostało wykonywanie funkcji konsularnych.
Niektóre przywileje i immunitety konwencji wiedeńskiej rozciągały również na pracowników konsularnych, tj. na osoby zatrudnione w służbie administracyjnej lub technicznej urzędu. Pracownicy ci korzystają m.in. z immunitetu jurysdykcyjnego, nie są zobowiązani do składania zeznań odnoszących się do faktów związanych z wykonywanymi przez nich funkcjami. Ponadto korzystają z immunitetu podatkowego, celnego oraz są zwolnieni od świadczeń osobistych.
Członkowie rodzin urzędników i pracowników konsularnych nie korzystają z głównych przywilejów i immunitetów (ochrona wolności osobistej, immunitet jurysdykcyjny), gdyż mają one charakter funkcyjny. Są oni natomiast zwolnieni od wszelkich obowiązków przewidzianych przez prawo państwa przyjmującego w dziedzinie rejestracji cudzoziemców i zezwoleń na pobyt, a ponadto korzystają z immunitetu podatkowego i celnego.
Każdy członek urzędu konsularnego korzysta z przywilejów i immunitetów od chwili wjazdu na terytorium państwa przyjmującego w celu objęcia stanowiska lub też, jeśli już się znajduje na tym terytorium, od chwili objęcia funkcji w urzędzie konsularnym.
Zakończenie funkcji członka urzędu konsularnego pociąga za sobą wygaśnięcie przywilejów i immunitetów, z tym terytorium, że normalnie wygasają one z chwilą opuszczania przez daną osobę terytorium państwa przyjmującego.
Jeśli osoba, która zakończyła swą funkcję w urzędzie konsularnym, nie opuściła terytorium państwa przyjmującego w terminie, który został jej w tym celu przyznany, wówczas państwo przyjmujące może pozbawić ją przywilejów i immunitetów. Jednakże w odniesieniu do czynności urzędowych dokonanych przez urzędnika lub pracownika konsularnego, w związku z wykonywaniem funkcji, immunitet jurysdykcyjny pozostaje w mocy bez ograniczenia w czasie, czyli ma charakter trwały.
Sporny jest problem, czy przywileje i immunitety konsularne obowiązują na całym terytorium państwa przyjmującego, czy tylko w okręgu konsularnym przydzielonym danemu urzędowi, gdyż tam przede wszystkim urzędnik i pracownik konsularny pełni swoje czynności urzędowe. Konwencja wiedeńska nie ograniczyła terytorialnie przywilejów i immunitetów do okręgu konsularnego.
Konwencja wiedeńska przyznaje też urzędnikom konsularnym pewne przywileje i immunitety na terytorium państw trzecich.

108.    ZAKRES OCHRONY POMIESZCZEŃ KONSULARNYCH

Nietykalność pomieszczeń urzędu konsularnego konwencja wiedeńska ujmuje bardziej wąsko niż nietykalność pomieszczeń misji dyplomatycznej. Po pierwsze – władze państwa przyjmującego nie mogą wkroczyć bez zgody kierownika urzędu lub innej upoważnionej osoby.; Po drugie – można domniemywać zgodę kierownika urzędu konsularnego w razie pożaru lub innego nieszczęśliwego wypadku wymagającego podjęcia natychmiastowych środków ochrony.
Archiwa i dokumenty konsularne są nietykalne w każdym czasie i niezależnie od miejsca, w którym się znajdują. Według konwencji wiedeńskiej, określenie ”archiwum konsularne” obejmuje papiery lub dokumenty, korespondencję, książki, filmy, taśmy magnetofonowe i rejestry urzędu konsularnego, jak również materiały do szyfrowania, kartoteki oraz meble służące do ich zabezpieczenia i przechowywania. Państwo przyjmujące zobowiązane jest do podjęcia wszelkich przedsięwzięć dla ochrony pomieszczeń konsularnych przed jakimkolwiek wtargnięciem lid szkodą oraz dla zapobieganiu jakiemukolwiek zakłócaniu spokoju urzędu konsularnego lub jego godności. Obowiązek ochrony pomieszczeń i archiwów konsularnych istnieje także w razie zerwania stosunków konsularnych, a nawet w razie wybuchu wojny. Państwo wysyłające powinno dbać, żeby pomieszczenia urzędu konsularnego nie były użytkowane w sposób nie zgodny z wykonaniem funkcji konsularnych. Należy dodać, że w urzędzie konsularnym nie można udzielać azylu.

PRAWO MORZA

119 – Delimitacja obszarów morskich

(moim zdaniem trzeba przeczytać całość zagadnień, szczególnie zagadnienie 132, żeby odpowiedzieć na to pytanie:P)

Delimitacja  jest pojęciem z zakresu prawa międzynarodowego  i oznacza ustalenie przebiegu granicy państwowej . Zazwyczaj podstawą jej przeprowadzenia jest odpowiednia umowa międzynarodowa . Postanowienia o delimitacji najczęściej spotkać można w traktatach pokoju oraz umowach o cesji  terytorium.

Delimitacja morza terytorialnego

Ustalenie granicy morza terytorialnego nie wystarcza jeszcze do wyznaczenia granicy morskiej państwa. Trzeba wiedzieć od jakiej linii należy tę szerokość mierzyć. Linia od której mierzy się szerokość morza terytorialnego  nazywana jest linią podstawową- jest nią linia wybrzeża lub granica zewnętrzna wód wewnętrznych (np. zatok, portów) a w państwach archipelagowych granica wód archipelagowych.   Państwa przeważnie mierzą szerokość morza terytorialnego od linii wybrzeża, która jest linią zetknięcia się morza z lądem przy odpływie, a więc  linią najdalszego odpływu.

Niektóre państwa stosują inną metodę wyznaczania linii podstawowych (np. Norwegia, Islandia, Irlandia, Finlandia, Jugosławia). Jest nią metoda prostych linii podstawowych . Polega na łączeniu za                                                                              pomocą odcinków linii prostych, najdalej w morze wysuniętych przylądków i wysp. Ta metoda zwiększa powierzchnię obszarów morskich poddanych władzy państwa nadbrzeżnego. Metoda ta jest dopuszczalna w przypadku, gdy rzeźba wybrzeża jest bardzo zróżnicowana : jest ono poszarpane, pocięte wgłębieniami i zatokami lub usiane wyspami, skałami i archipelagami wysp.

Stosowana jest obecnie przez coraz większą liczbę państw i zgodna jest z ogólną tendencją do rozszerzania zasięgu władzy państwa nadbrzeżnego. Została uznana przez Konwencje Genewska o morzu terytorialnym i pasie przyległym z 1958r. (art.4) oraz przez Konwencje prawa morza z 1982r. (art.7).

120. Pojęcie aktu piractwa.

Piractwo, czyli rozbójnictwo morskie. Było niegdyś plagą mórz i oceanów i uważane jest za zbrodnię prawa narodów. Każde państwo może więc zatrzymać statek piracki, schwytać piratów i ukarać ich według swego prawa wewnętrznego lub wydać ich władzy ojczystej. W stosunku więc do statku pirackiego (który może posiadać przynależność państwową) zostaje uchylona zasada wyłączności jurysdykcji państwa bandery!

Konwencja Genewska o morzu pełnym (art. 15) tak definiuje piractwo:

„Piractwo stanowi każdy z poniżej wyliczonych aktów:

  1. wszelki nielegalny akt gwałtu, zatrzymania lub wszelki rabunek dokonany dla celów osobistych przez załogę, pasażerów prywatnego statku lub samolotu i skierowany:
  1. na morzu pełnym przeciwko innemu statkowi lub samolotowi albo przeciwko osobom lub mieniu na pokładzie takiego statku lub samolotu,
  1. przeciwko statkowi, samolotowi, osobom lub mieniu w miejscu nie podlegającym   jurysdykcji żadnego Państwa
  1. wszelkie akty dobrowolnego uczestnictwa w korzystaniu ze statku lub samolotu, o ile ten, który ich dokonuje, ma świadomość faktów nadających temu statkowi lub samolotowi charakter piracki,
  1. wszelka akcja mająca na celu podżeganie do popełnienia czynów określonych w ustępach 1 i 2 niniejszego artykułu albo świadomie podjęta w celu ich ułatwienia”.

Podobną definicję piractwa zawiera Konwencja prawa morza z 1982r. – art.101.

121. Status statków morskich

Definicja statku morskiego:

W międzynarodowym prawie morza nie ma jednolitej i powszechnej przyjętej definicji statku morskiego, podobnie jest w wewnętrznych systemach prawa morskiego. Wprawdzie wiele umów międzynarodowych zawiera definicję statku, ale są one zawsze ograniczone zastrzeżeniem,  że jest to definicja „dla celów niniejszej konwencji”. Definicje konwencyjne są szersze lub węższe i obejmują takie jednostki pływające, których objęcie jest niezbędne ze względu na przedmiot i cel danej konwencji.

Przykłady wąskiej i szerokiej definicji:  wąska i w pewnym sensie tautologiczną definicję zawiera Konwencja Brukselska z 25 VIII 1924r o ujednostajnieniu niektórych zasad dotyczących konosamentów- „Statek oznacza wszelkie urządzenie, używane do przewozu towarów morzem”

Szerszą definicję zawiera np. Międzynarodowa Konwencja z 29 XI 1969r. dotyczącą interwencji na morzu pełnym w razie zanieczyszczenia olejami „Statek oznacza   a) każdy statek morski jakiegokolwiek rodzaju oraz   b) każde urządzenie pływające z wyjątkiem instalacji lub urządzeń używanych do badań i eksploatacji zasobów dna i pogłębiania mórz i oceanów”

Polski kodeks morski z 18 IX 2001r. w art.2&1 stwierdza: „Statkiem morskim jest każde urządzenie pływające przeznaczone lub używane do żeglugi morskiej zwane dalej <statkiem>”

Z reguły nie używa się za statek bardzo małego urządzenia pływającego, takiego jak łódź wiosłowa, szalupa lub tratwa. Platformy pływające, dźwigi, doki nie są zaliczane pod pojęcie „statku”, gdyż nie są przeznaczone do żeglugi morskiej, choć mogą być holowane po morzu. Nie są już również statkami wraki.

RODZAJE STATKÓW MORSKICH:

Najbardziej znany podział wszystkich morskich jednostek pływających:

- okręty wojenne

-statki  (czyli wszystkie jednostki niebędące okrętami wojennymi)

Okręt oznacza jednostkę wchodzącą w skład Marynarki Wojennej. A wszystkie jednostki niewojenne są nazywane statkami . Historycznie nazwy „okręt” i „statek” były używane zamiennie.

Według Konwencji Genewskiej o morzu pełnym okrętem wojennym jest „okręt należący do marynarki wojennej Państwa i noszący znaki zewnętrzne tego Państwa. Dowódca powinien być oficerem w służbie państwowej, jego nazwisko powinno znajdować się na liście oficerów marynarki wojennej, a załoga powinna być podporządkowana regulaminom dyscypliny wojskowej” (art. 8 par. 2) Podobna definicja znalazła się w Konwencji prawach morza z 1982r. (art. 29) Okręty wojenne jako część składowa sił zbrojnych mają szczególną sytuację prawną i korzystają z pełnego immunitetu.

        Statki morskie niebędące  okrętami wojennymi. Można je dzielić wg różnych kryteriów. Z prawno międzynarodowego punktu widzenia mają znaczenie tylko kryteria, które powodują konsekwencje prawne w sferze prawa międzynarodowego.

  1. Jeśli chodzi o funkcję to należy wyróżnić przede wszystkim:
  1. Statki „używane wyłącznie do służby państwowej niehandlowej” (mają one szczególną sytuację prawną zgodnie z niektórymi umowami).
  1. Statki handlowe, to znaczy statki używane do prowadzenia działalności gospodarczej
  1. Jeśli chodzi o własność to należy wyróżnić:
  1. statki stanowiące własność Państwa
  1. W ostatnich czasach powstał problem tzw. Statków o specjalnej charakterystyce –  to statki, których przepływ może stanowić szczególne niebezpieczeństwo dla Państw nadbrzeżnych. Należą do nich np.:
  1. Statki o napędzie jądrowym
  1. Statki przewożące szkodliwe substancje radioaktywne
  2. Zbiornikowce
  3. Chemikaliowce przewożące szkodliwe i niebezpieczne substancje ciekłe luzem.

Zauważmy, że wyodrębnienie tej kategorii statków nie opiera się na jednolitym kryterium.

        Polski kodeks morski wyróżnia kategorie jednostek pływających wiążące się z ich funkcją:

  1. Jednostki pływające Marynarki Wojennej, Straży Granicznej oraz Policji (art. 6 par. 1)
  1. Statki morskie pełniące wyłącznie specjalną służbę państwową, do których zalicza się w szczególności statki: hydrograficzne, dozorze, pożarnicze, telekomunikacyjne, celne, sanitarne, szkolne, pilotowe, statki używane wyłącznie do ratowania życia na morzu lub łamania lodów (art. 5)
  2. Statki morskie używane wyłącznie do celów naukowo-badawczych lub sportowych czy rekreacyjnych
  3. Statki handlowe, którymi są statki morskie przeznaczone lub używane do przewozu ładunku lub pasażerów, do rybołówstwa morskiego lub eksploatacji innych bogactw morskich, do holowania ratownictwa morskiego, do wydobywania mienia zatopionego w morzu i pozyskiwania zasobów mineralnych dna morza oraz zasobów wnętrza Ziemi (art. 3 par. 2)

Przynależność państwowa statków morskich.

Prawo międzynarodowe wymaga, żeby każdy statek posiadał określoną (i tylko jedną) przynależność państwową.

Przynależność ta to szczególny węzeł łączący statek z państwem i łączy się z nią wiele konsekwencji prawnych.  Statek nabywa przynależność przez rejestrację w określonym państwie, które wydaje wówczas dla niego odpowiednie dokumenty będące m.in. dowodem jego przynależności. Zewnętrznym znakiem przynależności jest podnoszenie przez statek bandery (flagi) określanego państwa. Choć prawo międzynarodowe wymaga od statków posiadania określonej przynależności, to ustalenie warunków jej przyznawania pozostawia prawu wewnętrznemu. Warunki te państwa określają zazwyczaj w ten sposób, żeby między statkiem a państwem bandery istniała rzeczywista więź. Zasada ta znalazła wyraz w Konwencji Genewskiej o morzu pełnym. Według kodeksu morskiego z I 1961r. polską przynależność mógł mieć statek stanowiący

  1. własność osoby prawnej mającej siedzibę w Polsce, Skarbu Państwa, obywatela polskiego zamieszkałego w Polsce.
  1. Statek będący co najmniej w połowie własnością wyżej wymienionych osób, jeżeli jego armator ma w Polsce miejsce zamieszkania albo siedzibę swojego zakładu głównego lub oddziału (art. 14)

Statek niestanowiący polskiej własności może uzyskać polską przynależność na czas oznaczony, jeżeli wnioskodawca spełni następujące wymogi:

  1. jest osobą prawną mającą w Polsce siedzibę lub oddział bądź jest osobą fizyczną zamieszkałą w Polsce lub mającą tutaj oddział,
  1. przedstawi umowę najmu lub dzierżawy statku lub inną umowę,
  2. zobowiązuje się, że będzie prowadził działalność armatorską,
  3. złoży urzędowo poświadczony odpis lub wyciąg ze stałego rejestru statków, zawierający opis statku, oznaczenie właściciela oraz inne dane z tego rejestru,
  4. przedstawi pisemną zgodę właściwych organów państwa stałego rejestru statków, właściciela statku i wszystkich wierzycieli hipotecznych na nadanie statkowi polskiej przynależności,
  5. wskaże port macierzysty statku w Rzeczpospolitej Polskiej

Statek niestanowiący polskiej własności uzyskuje czasową polską przynależność przez wpis do rejestru okrętowego, na podstawie postanowienia izby morskiej stwierdzającego okres przynależności. Niektóre państwa przyznają jednak swoją przynależność państwową bez zwracania uwagi na jakąkolwiek rzeczywistą więź ze statkiem. Są to państwa tzw. Wygodnych albo tanich bander (np.: Panama, Malta, Cypr, Bermudy, Liban, Jamajka). Właściciele statków pływających pod takimi banderami wnoszą znacznie mniejsze podatki i opłaty i nie są związani z rygorystycznymi przepisami dotyczącymi bezpieczeństwa warunków pracy i zabezpieczenia socjalnego obowiązującymi w wielu innych państwach. Państwa takich bander nie są w stanie sprawować skutecznej kontroli nad „swoimi” statkami. Próbę przeciwstawiania się rejestracji statków pod takimi banderami podjęto na pierwszej sesji Zgromadzenia Międzyrządowej Morskiej Organizacji Doradczej (IMCO).

Zwierzchnictwo nad statkami (Zwierzchnictwo okrętowe).

Państwo sprawuje tzw. Zwierzchnictwo okrętowe nad statkami pływającymi pod jego banderą. To znaczy, że na morzu pełnym statki znajdują się pod wyłączną władzą i jurysdykcją państwa bandery oraz, że stosuje się do nich prawo tego państwa. Zdarzenia na pokładzie statku, w wielu przypadkach, traktowane są tak jakby miały miejsce na terytorium danego państwa. Na tym tle powstała teoria „terytorialności statków”, wg której były one uważane za tzw. terytoria pływające. Obecnie jest ona powszechnie odrzucana jako bezużyteczna fikcja, mogąca prowadzić do fałszywych wniosków.

122. Prawo rewizji i wizyty

Prawo wizyty i rewizji  - prawo przyznane na mocy Konwencji genewskiej z 1958   okrętom wojennym  na morzu otwartym  wobec statków innych państw w trzech ściśle określonych przypadkach. Zalicza się do nich podejrzenia, że:

  1. obcy statek trudni się piractwem ;
  1. obcy statek uprawia handel   niewolnikami ;
  2. posiada tę samą przynależność państwową co okręt wojenny, lecz pływa pod obcą banderą.

W powyższych przypadkach okręt może wysłać łódź pod dowództwem oficera, który dokonuje sprawdzenia dokumentów uprawniających do podnoszenia bandery, a w razie konieczności przeprowadza kontrolę statku. Nieuzasadniona kontrola wobec zatrzymanego statku zobowiązuje do wynagrodzenia strat i szkód, które mógł odnieść.

Konwencja jamajska z 1982  rozszerzyła powyższy katalog o dwa przypadki:

  1. podejrzenie braku przynależności państwowej statku;
  2. podejrzenie nadawania nielegalnych audycji - w tym przypadku okręt ma również prawo wykonywania jurysdykcji karnej .

Z mocy Konwencji z 1982 pełnym immunitetem jurysdykcyjnym wobec innych państw objęte są okręty wojenne i rządowe floty statki niehandlowe.

Zagadnienie nr 123 – Morskie wody wewnętrzne

Morskie wody wewnętrzne stanowią część terytorium państwa nadbrzeżnego i sprawuje ono na nich   pełną władzę suwerenną.   Jest to część wód znajdująca się między lądem a morzem terytorialnym.

Skład:

W skład wód wewnętrznych wchodzą zatoki ( do określonej szerokości wejścia), bez względu na wielkość i obszar, tzw.    – zatoki i wody historyczne

                        - wody portów

Jest natomiast rzeczą sporną, czy redy mogą stanowić również wody wewnętrzne czy też morze terytorialne – ani Konwencja Genewska o morzu terytorialnym i strefie przyległej z 1958r., ani Konwencja prawa morza z 1982r. nie traktują red jako odrębnej kategorii  wód wewnętrznych.

Jeżeli linia wybrzeża ma zagłębienia i zatoki lub obwarowana jest wyspami to wtedy państwo nabrzeżne może mierzyć szerokość swego morza terytorialnego od linii prostych, przeciągnietych między najdalej  w morze wysuniętymi przylądkami lub wyspami. Wtedy obszary morskie między tymi liniami prostymi a lądem stanowią wody wewnętrzne.

Władza państwa nabrzeżnego na wodach wewnętrznych nie jest ograniczona prawem nieszkodliwego przepływu ( istniejącym na morzu terytorialnym). Państwo może zabronić obcym statkom korzystania ze swoich wód wewnętrznych.

*Do morskich wód wewnętrznych Polski zalicza się:

- część Zatoki Nowowarpińskiej i Zalewu Szczecińskiego

- część Zatoki Gdańskiej zamkniętą inią łączącą cypel Hel z punktem na Mierzei Wiślańskiej o współrzędnych 54 stop. 22’ 12’’ szerokości geograficznej północnej i 19 stop. 21’ 00’’  długości geograficznej wschodniej.

- część Zalewu Wiślanego na zachód od linii łączącej punkt styku polsko-rosyjskiej granicy na lądzie z punktem styku tej granicy na Mierzei Wiślanej

- wody portów i red.

ZATOKI:

Od dawna uznawano, że mogą być poddane pełnej władzy państwa nadbrzeżnego. W XIX w. praktyka wielu państw przyjęła zasadę, że jeżeli odległość między brzegami przy wejściu do zatoki nie przekracza 10 mil morskich (mila-1852 metry), wody takiej zatoki są wodami wewnętrznymi. W zatokach większych tylko ich część ograniczoną 10 milową linią można uznać za wody wewnętrzne.  Tutaj przykład sporu anglo-norweskiego o rybołówstwo.

Konwencja Genewska o morzu terytorialnym i strefie przyległej z 1958r., jak i Konwencja prawa morza z 1982r. stanowią:

„Jeżeli odległość między punktami wytyczającymi naturalne wejście zatoki, przy najdalszym odpływie nie przekracza 24 mil, linię zamykającą zatokę można wytyczyć między tymi dwoma punktami najdalszego odpływu, a wody tą linią zamknięte uważane są za wody wewnętrzne.

Jeżeli odległość między punktami wytyczającymi naturalne wejście zatoki, przy najdalszym odpływie przekracza 24 mile, wytacza się linię prostą długości 24 mil poprzez zatokę w taki sposób, aby zamknąć nią jak największą powierzchnię wód, jaką da się zamknąć linią o takiej długości”

ZATOKI I WODY HISTORYCZNE:

Ograniczenie szerokości wejścia do zatoki nie obowiązuje, jeżeli mamy do czynienia z tzw. Zatokami historycznymi. -> Nawet bardzo rozległe zatoki czy obszary przybrzeżne, nieposiadające charakterystycznego ukształtowania zatok, mogą stanowić wody wewnętrzne, jeżeli państwo nabrzeżne ma do niech tytuł historyczny- tzn. jeżeli zostały one przez państwo nabrzeżne zawłaszczone, od dawna uważane są za wody wewnętrzne, państwo nabrzeżne wykonuje tam swoją władzę tak jak na wodach wewnętrznych i tak też traktowane są przez inne państwa. Zatoki i wody historyczne nie mogłyby być traktowane jako wody wewnętrzne na podstawie powszechnych norm prawa międzynarodowego bez tytułu historycznego.

*Zatoką historyczną jest np.: szwedzka Zatoka Laholmu lub Westfjord i Varanger Fjord w północno-wschodniej Norwegii. Rosyjskie wody historyczne : morza położone u północnych wybrzeży Syberii: Karskie, Czukockie i inne, część Morza Białego oraz Zatoka Piotra Wielkiego.

PORTY

Obszary położone zazwyczaj na styku morza i lądu, wyposażone w urządzenia, które umożliwiają statkom postój oraz załadowywanie i wyładowywanie towarów i pasażerów.

PORTY:

- otwarte  – dla statków handlowych są portami handlowymi-otwartymi( w Polsce np.. Szczecin- Świnoujście, Gdynia, Gdańsk, Kołobrzeg, Darłowo i Ustka)

- zamknięte - przeznaczone np. wyłącznie dla własnych statków rybackich

*porty wojenne – odrębna kategoria portów zamkniętych, przeznaczone dla własnej marynarki wojennej.

Każde państwo samo decyduje o charakterze poszczególnych portów i o ich otwarciu lub zamknięciu dla żeglugi międzynarodowej.

Jednak nie można odmówić zezwolenia na wejście do portu zamkniętego statkowi, który na skutek sztormu lub awarii znalazł się w niebezpieczeństwie.

Państwo nabrzeżne może jedna zakazać wejścia do portów otwartych, ze względów bezpieczeństwa, pewnym rodzajom statków (np. statkom o napędzie nuklearnym), albo poddać je szczególnym przepisom.

Państwo nabrzeżne może zmienić charakter portu. Jednakże nie powinno bez uzasadnienia i bez odpowiedniego uprzedzenia zakazywać dostępu do portu, który dotychczas był otwarty, zwłaszcza jeżeli mogłoby to spowodować straty dla statków, które już do niego płyną.

Port otwarty powinien być dostępny dla wszystkich bander. Wszystkie statki zawijające do portu powinny być traktowane jednakowo.

REDY

To obszar wodny, leżący przed wejściem do portu, który służył do postoju statków oczekujących na wpłynięcie do portu.

Czasami na redzie przeprowadzony jest całkowity lub częściowy załadunek i wyładunek statków

Niektóre państwa (np. Polska, Dania) uznawały redy za część wód wewnętrznych. Praktyka jednak nie jest w tym względzie jednolita. Według art. 9 Konwencji Genewskiej o morzu terytorialnym i strefie przyległej z 1958r. i art. 12 Konwencji prawa morza z 1982r redy, które są normalnie używane do załadunku, wyładunku i kotwiczenia statków, stanowią morze terytorialne, nawet jeśli nie wynikałoby to z innych norm dotyczących delimitacji obszarów przybrzeżnych.

STATKI W OBCYCH PORTACH

Jeżeli chodzi o sytuację prawną w obcych portach to należy na początku odróżnić okręty wojenne  od statków (handlowych lub innych).

Okręty wojenne z reguły nie mogą zawijać do obcych portów bez zezwolenia państwa nadbrzeżnego. Jednak z chwilą uzyskania takiego zezwolenia i wpłynięcia do obcego potru korzystają w nim z pełnego immunitetu i nie podlegają jurysdykcji ani cywilnej ani karnej. W przypadku naruszenia [rzez załogę okrętu wojennego interesów państwa nadbrzeżnego władze jego mogą jedynie zażądać, aby okręt wojenny opuścił port. Oczywiście, zawsze pozostaje otwarta droga dyplomatyczna do dochodzenia dalszych roszczeń.

Jeśli chodzi o statki handlowe mogą one zawijać do obcych portów handlowych (otwartych) bez specjalnego zezwolenia. Statek handlowy znajdujący się na morzu pełnym, podlega władzy i prawu państwa, pod którego banderą płynie. Kompetencja państwa bandery, wykonywana bez ograniczeń na morzu pełnym, nie znika całkowicie, gdy statek znajduje się na obcych wodach wewnętrznych, jednak zakres władzy państwa bandery zostaje w tym przypadku ograniczony na rzecz władzy państwa nadbrzeżnego.

Z chwilą, gdy statek zawinie do obcego portu, znajduje się na obszarze podległym władzy obcego państwa, a więc władzy tej podlega. Statek w obcym porcie nie korzysta z żadnego prawa eksterytorialności. Państwo nadbrzeżne nie powinno jednak wykonywać władzy terytorialnej w sposób utrudniający żeglugę.

W stosunku do obcych statków, znajdujących się w porcie lub na redzie, państwo nadbrzeżne wykonuje jurysdykcję karną i cywilną przede wszystkim z myślą o ochronie interesów władzy. Choć więc w zasadzie jurysdykcję tą może rozciągać na statek i osoby znajdujące się na nim w każdym przypadku, w praktyce rozciąga ją tylko do ochrony własnych interesów. Jeśli chodzi o jurysdykcję karną, to władze państwa nadbrzeżnego ingerują zazwyczaj, jeżeli skutki przestępstwa rozciągają się na obszar państwa nadbrzeżnego, jeżeli przestępstwo zakłóca spokój i porządek w porcie albo gdy władze te zostaną wezwane przez kapitana statku lub przedstawiciela państwa bandery (konsula).

W sprawy własne statku, do których zalicza się sprawy dyscyplinarna i stosunki między kapitanem, załogą i pasażerami, władze państwa nadbrzeżnego zazwyczaj nie ingerują.

124. POJĘCIE WÓD HISTORYCZNYCH-ZATOKI I WODY HISTORYCZNE:

Ograniczenie szerokości wejścia do zatoki nie obowiązuje, jeżeli mamy do czynienia z tzw. Zatokami historycznymi. -> Nawet bardzo rozległe zatoki czy obszary przybrzeżne, nieposiadające charakterystycznego ukształtowania zatok, mogą stanowić wody wewnętrzne, jeżeli państwo nabrzeżne ma do niech tytuł historyczny- tzn. jeżeli zostały one przez państwo nabrzeżne zawłaszczone, od dawna uważane są za wody wewnętrzne, państwo nabrzeżne wykonuje tam swoją władzę tak jak na wodach wewnętrznych i tak też traktowane są przez inne państwa. Zatoki i wody historyczne nie mogłyby być traktowane jako wody wewnętrzne na podstawie powszechnych norm prawa międzynarodowego bez tytułu historycznego.

*Zatoką historyczną jest np.: szwedzka Zatoka Laholmu lub Westfjord i Varanger Fjord w północno-wschodniej Norwegii. Rosyjskie wody historyczne : morza położone u północnych wybrzeży Syberii: Karskie, Czukockie i inne, część Morza Białego oraz Zatoka Piotra Wielkiego.

125.Morze terytorialne

To wody morskie położone u brzegów państwa, należące do terytorium państwowego. Zewnętrzna granica morza terytorialnego jest zarazem granicą terytorium państwowego.

Definicja: pas wód morskich stanowiących część terytorium państwa nadbrzeżnego, który jest położony między morzem pełnym lub strefą ekonomiczną z jednej strony a wybrzeżem lub wodami wewnętrznymi względnie archipelagowymi z drugiej strony.

Państwo nabrzeżne sprawuje na morzu terytorialnym pełną władzę suwerenną i jurysdykcję z zastrzeżeniem prawa nieszkodliwego przepływu. Może ono także zarezerwować eksploatację zasobów biologicznych i mineralnych morza terytorialnego dla własnych obywateli i z reguły tak czyni. Władza państwa rozciąga się nie tylko na wody morza terytorialnego, lecz także na przestrzeń powietrzną nad morzem terytorialnym oraz na jego dno i wnętrze ziemi pod nim.

SZEROKOŚĆ MORZA TERYTORIALNEGO:

Przez kilka wieków było to jedno z najbardziej spornych zagadnień międzynarodowych. Wielkie mocarstwa morskie starały się narzucić wszystkim państwom zasadę 3- milowej szerokości morza terytorialnego. Jednak niektóre państwa stosowały odmienną praktykę, np.: państwa skandynawskie ustaliły szerokość morza na 4 mile, Hiszpania na 6mil, a zasady 3 mil nigdy nie uznała Rosja.

Potęgi morskie wypowiadały się za mniejszą szerokością morza terytorialnego, co jest zrozumiałe , ponieważ poddać jak najwięcej obszarów zasadzie wolności mórz, bo miały dość środków by korzystać z tej zasady. Na haskiej konferencji kodyfikacyjnej w 1930 roku większość państw odrzuciła 3- milową szerokość morza terytorialnego (niektóre z tych państw godziły się na 3- milowe morze terytorialne z 3 milowym pasem przyległym). Po tej konwencji i IIWŚ wystąpiła tendencja do rozszerzania morza terytorialnego. Wiele państw zaczęło ustalać 6- milową i 12- milową (wiązało się to z faktem, że coraz większą rolę w rozwoju międzynarodowym prawa morskiego zaczęły odgrywać państwa rozwijające się, a więc państwa zainteresowane ochroną swoich interesów na obszarach przybrzeżnych).  Jednak na dwu konferencjach genewskich nie doszło do określenia maksymalnej szerokości morza terytorialnego, gdyż Stany Zjednoczone i inne państwa nie zgodziły się na proponowaną 12-milowa szerokość przez ówczesne państwa socjalistyczne i większość państw rozwijających się.

W latach osiemdziesiątych XX wieku wystąpiła nowa niepokojąca tendencja. Niektóre państwa Ameryki Łacińskiej wysunęły roszczenia do 200-milowego morza terytorialnego. Roszczenia te wywołały protesty wielu państw.

W konkluzji można stwierdzić, że obecnie żadne państwo nie kwestionuje możliwości rozciągnięcia moża terytorialnego do 12 mil, natomiast dalej idące rozszerzenia wywołują protesty. Państwa wysuwające roszczenia do morza terytorialnego szerszego od 12 mil, godzą się w zasadzie na odstąpienie od tych roszczeń pod warunkiem możliwości ustanowienia  200- milowej strefy ekonomicznej. Znalazło to wyraz w art. 3 Konwencji prawa morza z 1982r., który stwierdza, że szerokość morza terytorialnego nie może przekraczać 12 mil.

Delimitacja morza terytorialnego

Ustalenie granicy morza terytorialnego nie wystarcza jeszcze do wyznaczenia granicy morskiej państwa. Trzeba wiedzieć od jakiej linii należy tę szerokość mierzyć. Linia od której mierzy się szerokość morza terytorialnego  nazywana jest linią podstawową- jest nią linia wybrzeża lub granica zewnętrzna wód wewnętrznych (np. zatok, portów) a w państwach archipelagowych granica wód archipelagowych.   Państwa przeważnie mierzą szerokość morza terytorialnego od linii wybrzeża, która jest linią zetknięcia się morza z lądem przy odpływie, a więc  linią najdalszego odpływu.

Niektóre państwa stosują inną metodę wyznaczania linii podstawowych (np. Norwegia, Islandia, Irlandia, Finlandia, Jugosławia). Jest nią metoda prostych linii podstawowych . Polega na łączeniu za                                                                              pomocą odcinków linii prostych, najdalej w morze wysuniętych przylądków i wysp. Ta metoda zwiększa powierzchnię obszarów morskich poddanych władzy państwa nadbrzeżnego. Metoda ta jest dopuszczalna w przypadku, gdy rzeźba wybrzeża jest bardzo zróżnicowana : jest ono poszarpane, pocięte wgłębieniami i zatokami lub usiane wyspami, skałami i archipelagami wysp.

Stosowana jest obecnie przez coraz większą liczbę państw i zgodna jest z ogólną tendencją do rozszerzania zasięgu władzy państwa nadbrzeżnego. Została uznana przez Konwencje Genewska o morzu terytorialnym i pasie przyległym z 1958r. (art.4) oraz przez Konwencje prawa morza z 1982r. (art.7).

Prawo nieszkodliwego przepływu

Suwerenność państwa nadbrzeżnego na morzu terytorialnym ograniczona jest zwyczajowym prawem nieszkodliwego przepływu obcych statków. Prawo to jest konsekwencją obowiązującej zasady wolności żeglugi. Znalazło ono potwierdzenie w Konwencji Genewskiej i w Konwencji prawa morza z 1982r.

Wg. obu konwencji słowo „przepływ” nie powinni być interpretowane dosłownie, tzn. statek korzystający z przepływu nie musi zawsze być w ruchu. Jeżeli względy żeglugi tego wymagają, np. na skutek sztormulub awarii, statek może zatrzymać się i zakotwiczyć, a mimo to nadal  będzie uważany za bedący „w przepływie”

Przepływ przez obce morze terytorialne musi być nieszkodliwy, tzn. ten kto z niego korzysta, nie może zagrażać pokojowi, porządkowi lub bezpieczeństwu państwa nadbrzeżnego. Poza tym statek przepływający przez morze terytorialne musi przestrzegać praw i przepisów wydanych i ogłoszonych przez państwo nadbrzeżne.

 Prawo nieszkodliwego przepływu obcych statków jest powszechnie uznawane. Natomiast niektóre państwa nie uznają prawa nieszkodliwego przepływu okrętów wojennych, które przewidują obie konwencji. Państwa te uważają, że ze względów bezpieczeństwa państwo nadbrzeżne może uzależnic przepływ obcych okrętów wojennych od swojej zgody. Obowiązuje zasada, że okręty podwodne powinny przepływać wynurzone.

Wyróżnia się 3 rodzaje przepływu:

1.przepłynięcie przez morze terytorialne bez wpływania na wody wewnętrzne (tzw. Przepływ boczny),

2. przepływ w celu wpłynięcia na wody wewnętrzne ( a więc z morza pełnego na wody wewnętrzne)

3. przepływ w celu wypłynięcia z wód wewnętrznych na morze pełne (  a więc z wód wewnętrznych przez morze terytorialne na morze pełne)

W zależności od rodzaju przepływu zróżnicowany jest zakres jurysdykcji państwa nadbrzeżnego nad przepływającym statkiem.

Sytuacja prawna obcych statków

Okręty wojenne, korzystając z przepływu posiadają immunitet.(jak na wodach wewnętrznych)

Jeżeli okręt wojenny nie stosuje się do przepisów państwa nadbrzeżnego dotyczących przepływu i nie zwraca uwagi na wezwanie do zastosowania się do tych przepisów, państwo nadbrzeżne może zażądać, aby okręt wojenny opuścił Morze terytorialne

Statki handlowe podlegają władzy i jurysdykcji państwa nadbrzeżnego, które jednak nie powinny być wykonywane w sposób utrudniający żeglugę.

Obie konwencje dotyczące praw morza ustalają, że państwo nadbrzeżne nie będzie sprawować jurysdykcji karnej na pokładzie obcych statków przepływających przez morze terytorialne w ccelu aresztowania jakiejś osoby lub przeprowadzenia jakiegokolwiek dochodzenia w związku z przestępstwem popełnionym na pokładzie statku podczas jego przepływu, z wyjątkiem następujących przypadków:

  1. jeżeli skutki przestępstawa rozciągają się na obszar państwa nadbrzeżnego
  1. jeżeli przestępstwo jest tego rodzaju, że zakłóca spokój kraju lub porządek na morzu terytorialnym
  2. jeżeli kapitan statku lub konsul państwa, pod którego banderą statek płynie zwróci się do władz miejscowych o udzielenie pomocy
  3. jeżeli jest to konieczne dla zwalczania nielegalnego handlu narkotykami

Jeżeli chodzi o jurysdykcję cywilną, konwencje utrzymuja, że państwo nadbrzeżne nie może zatrzymać statku, przepływającego przez morze terytorialne w celu wykonania jurysdykcji cywilnej wobec znajdującej się na nim osoby.

126. Strefa przyległa w prawie Morza

Poza obszarem wód wewnętrznych państwo nadbrzeżne może również wykonywać pewne akty władcze w dodatkowej strefie morskiej zwanej strefą przyległą.

Definicja: Strefa przyległa nie stanowi terytorium państwa, lecz część morze pełnego, przyległa do morza terytorialnego, w której posiada ono specjalne uprawnienia, ściśle określone i służące mu do specjalnych celów.   Strefa ta może częściowo lub całkowicie pokrywać się ze strefą rybołówstwa lub strefą ekonomiczną.

Państwo nabrzeżne może w strefie przyległej sprawować kontrolę konieczną do:

  1. zapobiegania naruszeń jego przepisów celnych, skarbowych, imigracyjnych i sanitarnych na jego terytorium lub na morzu terytorialnym.
  1. Karania naruszeń tych przepisów popełnionych na jego terytorium lub na morzu terytorialnym.

Wg. ustaleń Konwencji Genewskiej z 1958r. strefa przyległa nie może sięgać dalej niż 12 mil od linii podstawowej, od której mierzy się szerokość morza terytorialnego. Ponieważ obecnie większość państw posiada 12- milowe morze terytorialne, Konwencja prawa morza z 1982r. dopuszcza 24-milową strefę przyległą.

W Polsce rozporządzenie Prezydenta z 21 X 1932r. ustanowiono strefę przyległą, zwaną morskim pasem przyległym o szerokości 3 mil poza 3- milowym morzem terytorialnym. Od 1 I 1978r. po rozszerzeniu morza terytorialnego do 12 mil.

Jeżeli chodzi o sytuację prawną obcych statków w strefie przyległej, to w dziedzinach w których państwo nabrzeżne wykonuje władzę na tym obszarze, sprawuje ono jurysdykcję nad tymi statkami w takim zakresie i w taki sposób, jak na morzu terytorialnym. Oczywiście okręty wojenne korzystają z pełnego immunitetu.

127. Wyłączna strefa ekonomiczna w prawie morza.

Koncepcję do strefy ekonomicznej wysunęła po raz pierwszy na forum Komitetu Dna Morskiego ONZ Kenia ( w 1972r.) Propozycja ta została następnie podchwycona przez większość państw rozwijających się, a na III Konferencji Prawa Morza zaakceptowały ją praktycznie wszystkie państwa. Większość opowiadała się za ustaleniem maksymalnej szerokości morza terytorialnego na 12 mil, przy równoczesnym upoważnieniu państw do ustanawiania 200-milowej strefy ekonomicznej.

Znalazła to swój wyraz w konwencji prawa morza z 1982r. Strefa ekonomiczna w tej konwencji, nazwana wyłączną strefą ekonomiczną „jest obszarem rozciągającym się poza morzem terytorialnym, na którym państwo nadbrzeżne posiada suwerenne prawa do celu poszukiwania, eksploatacji, ochrony  i gospodarowania zasobami naturalnymi, zarówno żywymi, jak i mineralnymi, wód morskich, jak również dna morskiego i jego podziemia. Prawa państwa nadbrzeżnego w strefie ekonomicznej obejmują więc w zasadzie prawa wykonywane w strefie wyłącznego rybołówstwa oraz na szelfie kontynentalnym.  Ponadto państwo nadbrzeżne ma pewne dodatkowe uprawnienia ochrony środowiska i prowadzenia badań naukowych. Prawa państwa nadbrzeżnego w strefie ekonomicznej mają charakter funkcjonalny a nie terytorialny. Nie stanowi ona części terytorium, lecz jest obszarem szczególnego rodzaju, który nie jest ani morzem terytorialnym ani morzem pełnym.

Szerokość strefy ekonomicznej nie może przekraczać 200 mil, licząc od linii podstawowej. Od której jest mierzone morze terytorialne. Wiele państw ustanowiło 200-milowe strefy ekonomiczne (USA, ZSRR). Polska ustanowiła wyłączną strefę ekonomiczną na podstawie ustawy z 21 III 1991r. o obszarach morskich RP i administracji morskiej.

Prawa państwa nadbrzeżnego.

Prawa państwa nadbrzeżnego w wyłącznej strefie ekonomicznej mają przede wszystkim charakter gospodarczy(znalazła to swój wyraz w nazwie strefy). Konwencja prawa morza ustala jednak odmienne zasady eksploatacji zasobów mineralnych (nieodnawialnych) i zasobów żywych (odnawialnych).

Jeśli chodzi o eksploatację zasobów mineralnych dna i podziemia strefy ekonomicznej, to konwencja odsyła di postanowień odnoszących się do szelfu kontynentalnego. Prawa państwa nadbrzeżnego do tych zasobów mają więc charakter wyłączny. Jeśli państwo nadbrzeżne nie eksploatuje zasobów naturalnych szelfu, to nikt inny nie może podejmować takich działań bez jego wyraźnej zgody (art.77 ust.2) Państwo nadbrzeżne nie ma żadnego obowiązku udostępnienia tych zasobów innym państwom, nawet jeśli samo ich nie eksploatuje.

Co do zasobów żywych(odnawialnych) konwencja wprowadza zasadę ich optymalnego wykorzystania (art.67 ust.1), a prawa państwa nadbrzeżnego do żywych zasobów strefy nie zostały określone jako wyłączne. Jeśli państwo nadbrzeżne nie może pozyskać całego dopuszczalnego odłowu, to powinno dopuścić rybaków innych państw do nadwyżki połowowej. (art. 62 ust.2) Uzasadnieniem takiego rozwiązania jest odnawialność żywych zasobów morza. Jeżeli eksploatacja ławic ryb nie przekracza określonych granic, to produktywność łowiska nie zmniejsza się, natomiast nieprowadzenie odłowów powoduje tylko straty społeczne, gdyż ze wzg. na czynniki  ekologiczne liczebność ryb i tak nie zwiększa się ponad pewien określony stan.

Państwo nadbrzeżne ma prawo podejmowania wszelkich środków służących ochronie i zachowaniu żywych zasobów i może ustanawiać własne przepisy dotyczące wykorzystania żywych zasobów strefy, które obowiązują również obcych rybaków, jeśli zostaną dopuszczeni do połowów w strefie ekonomicznej.

Prawa innych państw.

Prawa przysługujące w strefie ekonomicznej innym państwom to przede wszystkim wolności komunikacyjne, obowiązujące na morzu pełnym. Zgodnie z art. 58 Konwencji Prawa Morza, z zastrzeżeniem odpowiednich postanowień, wszystkie państwa korzystają z wymienionych w art. 87 wolności: żeglugi i przelotu, układania kabli podmorskich i rurociągów i innych sposobów korzystania z morza wiążących z tymi wolnościami w zakresie używania statków morskich i powietrznych oraz kabli podmorskich i rurociągów.

Te prawa komunikacyjne, przysługujące wszystkim państwom nie mają jednak w strefie ekonomicznej tak bezwzględnego charakteru, jak na morzu pełnym i powinny być wykonywane „z zastrzeżeniem odpowiednich postanowień konwencji” Konwencja precyzuje, że w szczególności należy z nich korzystać, uwzględniając prawa państwa nadbrzeżnego (art. 58 ust.3)

128. Szelf kontynentalny w prawie morza.

Wraz z rozwojem techniki i odkryciem bogatych zasobów mineralnych (przede wszystkim ropy naftowej) pod dnem płytkich, przybrzeżnych obszarów morskich powstała możliwość ich eksploatacji. Spowodowało to rozciągnięcie władzy przez państwa nadbrzeżne na płytkie obszary dna morskiego i jego podziemie leżące poza granicami morza terytorialnego. Wysunięta równocześnie teoria szelfu kontynentalnego miała uzasadnić te nowe roszczenia.

Badając ukształtowanie dna morskiego, oceanografowie zauważyli pewną prawidłowość w jego rzeźbie. Zazwyczaj mniej więcej do głębokości 200 m dno morskie opada w sposób łagodny i tworzy oceaniczną platformę podmorską, biegnącą wzdłuż kontynentów, czyli tzw. Szelf. Natomiast od głębokości 200 m. dno morskie zaczyna opadać bardziej stromo, tworząc tzw. Zbocze kontynentalne.

Niektóre morze, jak Bałtyk czy Zatoka Perska , których głębokość nie przekracza 200 m, w całości leżą na szelfie. Są to morza szelfowe lub epikontynentalne. Dno i podziemie szelfu kontynentalnego zaczęto uważać za przedłużenie lądu i głosić, że państwo nadbrzeżne może rozciągnąć swoją władzę na szelf kontynentalny. Punktem przełomowym, od którego zaczęła się kształtować nowa praktyka odnośnie do przybrzeżnego dna morskiego i jego podziemia, była proklamacja Prezydenta Stanów Zjednoczonych z 29 IX 1945r., na mocy której państwo to rozciągnęło swoją władzę na przybrzeżne obszary podmorskie, czyli na szelf kontynentalny. Za stanami zjednoczonymi wiele inny państw rozciągnęło swoją władzę na szelf kontynentalny. (państwa Ameryki Łac., potem państwa Arabskie i inne). W związku z odkryciem na Morzu Północnym bogatych zasobów gazu ziemnego i ropy naftowej władzę na jego dno i podziemie rozciągnęły : Wielka Brytania, RFN, Dania, Norwegia. Podzielone zostały również dno i podziemie Bałtyku.

Rozszerzenia te jeżeli chodzi o prawa do dna morskiego i jego podziemia nie napotkały żadnych protestów. Prawa państw nadbrzeżnych do szelfu potwierdziła podpisana w Genewie 29 IV 1958r. Konwencja o szelfie kontynentalnym. Jednak niezależnie od tej konwencji powstała norma zwyczajowa, która rezerwuje dla każdego państwa nadbrzeżnego ipso iure, bez potrzeby jakiejkolwiek deklaracji z jego strony wyłączne prawo badania i eksploatacji dna morskiego i podziemia obszarów podmorskiech przyległych do jego morza terytorialnego.

Treść prawa do szelfu .

Konwencja Genewska stwierdza, że prawo nadbrzeżne sprawuje nad szelfem kontynentalnym prawa suwerenne w celu poszukiwania i eksploatacji jego zasobów naturalnych (art.2).  Konwencja prawa morza z 1982r. określa prawa państwa do szelfu w ten sam sposób.

Prawa państwa nadbrzeżnego mają charakter wyłączny, tzn. tylko ono samo względnie osoby przez nie upoważnione mogą prowadzić poszukiwania i eksploatację bogactw szelfu. Budowa platform na szelfie wymaga zgody władz państwa nadbrzeżnego, które rozciąga na tę instalację swoją jurysdykcję i prawo. Bezpieczeństwo owych urządzeń jest chronione przez protokół w sprawie przeciwdziałania bezprawnym czynom przeciwko bezpieczeństwu stałych platform na szelfie kontynentalnym z 10 III 1988r.

Konwencja Genewska o szelfie kontynentalnym stanowi, że prawa państwa nadbrzeżnego do szelfu nie wpływają na sytuację prawną wód pokrywających szelf, jako wód morza pełnego, ani na sytuację prawną przestrzeni powietrznej nad tymi wodami (art.3)

Granica zewnętrzna szelfu .

Konwencja Genewska określiła szelf kontynentalny jako dno morskie i podziemie obszarów podmorskich przyległych do wybrzeża, lecz położonych poza morzem terytorialnym, aż do głębokości 200 metrów, albo poza tę granicę aż do punktu, gdzie głębokość znajdujących się nad nim wód pozwala na eksploatację naturalnych zasobów wymienionych obszarów.

Jak widać w konwencji przyjęto dwa główne kryteria określenia zewnętrznej granicy szelfu- głębokość 200 m oraz możliwość eksploatacji zasobów naturalnych szelfu. Wraz z postępem techniki i powstaniem możliwości eksploatacji coraz głębszych obszarów podmorskich powstało niebezpieczeństwo nieograniczonego przesuwania granicy zewnętrznej szelfu.

W konwencji prawa morza z 1982r. przyjęto, że minimalna szerokość szelfu wynosi 200 mil mierzonych od linii podstawowej. Prawa państwa nadbrzeżnego mogą jednak sięgać poza 200 mil, „aż do zewnętrznej krawędzi Obrzeża kontynentu”  tam gdzie obrzeże kontynentu rozciąga się poza 200 mil (art. 76 ust.1) Innymi słowy, mogą obejmować nie tylko szelf w sensie geologicznym, ale także zbocze kontynentalne do głębokości kilku tys. Metrów.

Zagadnienie 129. Wolności morza pełnego

Podstawowa zasada obecnie obowiązująca: morze pełne jest wolne i dostępne dla wszystkich państw i ich obywateli.

Przechodziła w historii różne koleje i nie zawsze była uznawana. W okresie feudalizmu wiele państw morskich wysunęło pretensje do obszarów morskich (np. Hiszpania i Portugalia podzieliły między siebie cały Atlantyk, a później Pacyfik- wywołały one sprzeciw Anglii i innych państw)

Państwem, które występowało za wolnością mórz najbardziej konsekwentnie była Holandia. Hugo Grocjusz w pracy Mare liberum, opublikowanej w 1609r. wystąpił w obronie wolności mórz przeciwko roszczeniom Portugalczyków. Celem pracy było wskazanie, że Holendrzy mają „prawo żeglowania do Indii tak, jak żeglują obecnie, i uprawiania handlu z mieszkańcami tego kraju”. Grocjusz dowodził, że wolność mórz jest dana przez przyrodę, gdyż taki jest ogrom morza, iż wystarczy go do używania przez wszystkie narody do połowu ryb i żeglugi

Ostateczne zwycięstwo zasady wolności mórz w XVIII w. było nieodzowną konsekwencją dążenia burżuazji do wolności handlu. Rewolucja francuska wysunęła, jako jedno ze swych haseł „Wolność mórz, równość praw dla narodów”.

W świetle konwencji z 1982r., morze pełne to obszary morskie z wyjątkiem wyłącznej strefy ekonomicznej, morza terytorialnego, morskich wód wewnętrznych i wód archipelagowych państwa archipelagowego (art.86)

Sytuację prawną morza pełnego określa fakt, iż nie podlega ono suwerenności żadnego państwa, a korzystając z niego pozostaje wolne dla wszystkich państw i ich obywateli.

Ograniczenie: Jedynym ograniczenie tej wolności jest nieprzeszkadzanie innym w korzystaniu z tych samych praw

Zasada wolności mórz wg. Konwencji Genewskiej z 1958r.:   „Morze pełne jest otwarte dla wszystkich narodów, żadne Państwo nie może prawnie próbować poddania żadnej jego części swej suwerenności. Korzystanie z wolności morza pełnego odbywa się na warunkach określonych w niniejszych artykułach i innych normach prawa międzynarodowego. Obejmuje ona między innymi, zarówno dla państw posiadających jak i nie posiadających dostęp do morza:

  1. Wolność żeglugi
  1. Wolność rybołówstwa
  2. Wolność układania podmorskich kabli i rurociągów
  3. Wolność przelotu

Korzystanie przez każde państwo z tych swobód, jak i innych swobód uznanych przez podstawowe zasady prawa międzynarodowego, powinno odbywać się przy rozsądnym uwzględnieniu interesó, jakie mogą mieć inne Państwa przy korzystaniu z wolności morza pełnego”   (art.2)

Z art.2  wynika jasno, że wyliczenie czterech podstawowych wolności nie ma charakteru wyczerpującego. Inne sposoby korzystania z morza pełnego są więc tak samo wolne dla wszystkich, można np. wymienić wolność prowadzenia badań naukowych.

Konwencja prawa morza z 1982r. wymienia następujące wolności morza pełnego:

  1. Wolność żeglugi
  1. Wolność przelotu
  2. Wolność układania kabli podmorskich i rurociągów
  3. Wolność budowania sztucznych wysp i innych instalacji
  4.  Wolność rybołówstwa
  5. Wolność badań naukowych (art. 87 ust.1)

Zasada wolności mórz nie oznacza anarchii. Na obszarze morza pełnego kazde państwo morze wykonywać władzę z tytułu zwierzchnictwa okrętowego, w stosunku do statków własnych i z mocy prawa międzynarodowego, w odniesieniu do statków obcych.

W ostatnich latach powstały nowe sposoby korzystania z obszarów morskich i podmorskich, wcześniej nieznane. Należy do niech przede wszystkim eksploatacja dna morskiego i jego podziemia.

Równocześnie żegluga stała się tak intensywna, że dla zapobiegania zderzeniom powstała potrzeba jej regulowania, nawet na morzu pełnym, przez rozdzielenie różnych kierunków żeglugi i wytyczenie przymusowych tras.(np. kanał La Manche)

Ze względu na przewóz ropy naftowej i innych środków i możliwość zanieczyszczeń, powstała potrzeba (konieczność) regulacji wielu zagadnień związanych z korzystania morza pełnego. We wspólnym interesie państwa zmuszone były do przyjęcia pewnych ograniczeń nieskrepowanej dotychczas wolności korzystania z morza pełnego.

Równocześnie wystąpiła tendencja do roszczenia władzy państwa nadbrzeżnych, które zarezerwowały sobie wyłączność eksploatacji zasobów morskich żywych i mineralnych na obszarach przybrzeżnych oraz podejmowały we własne ręce ochronę tych zasobów i środowiska morskiego. Poprzez tworzenie 200-milowych stref przybrzeżnych doprowadziło to do zmniejszenia zakresu terytorialnego stosowania pełnej wolności mórz.

Wolność żeglugi : oznacza przede wszystkim, że statki wszystkich państw mogą pływać po morzu pełnym tam, gdzie chcą i jeżeli znajdują się na morzu pełnym, wówczas podlegają wyłącznej władzy i jurysdykcji państwa bandery, a kontrolę nad nimi mogą sprawować jedynie okręty wojenne i statki strażnicze tego państwa.

Od zasady wyłącznej kompetencji państwa bandery istnieją wyjątki wynikające z powszechnie obowiązujących norm prawa międzynarodowego. Są to prawo powszechnej represji piractwa i prawo pościgu. Państwa mogą również w imię wyższych interesów, poddać swoją żeglugę specjalnym przepisom umownym. Wszelkie umowne ograniczenia zasady wolności mórz nie mogą być interpretowane rozszerzająco i są skuteczne tylko między kontrahentami danej umowy. (np. umowy zawierane w celu zwalczania przemytu wyrobów alkoholowych czy narkotyków.) Wymienione wyżej wyjątki od wyłączności władzy i jurysdykcji państwa bandery nie mają zastosowania do okrętów wojennych. Wg. art. 8 par.1 Konwencji Genewskiej o morzu pełnym: „Okręty wojenne korzystają na pełnym morzu z pełnego immunitetu jurysdykcyjnego wobec państw innych niż państwo bandery” To samo znalazło się w art.95 Konwencji Prawa Morza z 1982r.

130. Status prawny kanałów morskich.

Kanały morskie są sztucznymi połączeniami dwóch otwartych dla żeglugi obszarów morskich.  Są one otwartą, dla wszystkich statków, drogą wodną, jeżeli tak stanowi umowa międzynarodowa lub prawo krajowe. Nie ma natomiast żadnej normy zwyczajowej, która wprowadzałaby powszechną wolność żeglugi po kanałach morskich.

Kanał Sueski

Jego sytuacja prawna została uregulowana w traktacie podpisanym w Konstantynopolu 19 X 1888r. Zgodnie z jego postanowieniami kanał jest zawsze wolny i otwarty, zarówno w czasie wojny jak i pokoju, dla statków handlowych i okrętów wojennych, niezależnie od ich bandery. Tej wolności odpowiada, przyjęty przez strony traktatu obowiązek nienaruszania jej tak w czasie wojny, jak i w czasie pokoju. Kanału nie wolno nigdy poddawać blokadzie. Na obszarze Kanału nie wolno podejmować żadnych działań szkodzących żegludze. Ponieważ kanał stanowi także w czasie wojny wolne przejście, nawet dla okrętów państw wojujących, żadne prawa wojenne, kroki nieprzyjacielskie lub zarządzenia utrudniające wolność żeglugi nie mogą być w nim wykonywane. Dotyczy to także portów dających dostęp do niego i wód w promieniu 3 mil morskich od tych portów.

Kanał Panamski

Łączy Atlantyk z Oceanem Spokojnym. Został otwarty dla żeglugi w czasie IWŚ. Jego sytuację prawną uregulowano w dwu umowach- z 1901 i z 1903 roku. Traktat z 18 XI 1901r. przez Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię, powierzał Stanom Zjednoczonym zarząd i ochronę kanału. Równocześnie rząd amerykański zobowiązał się zastosować do przyszłej żeglugi po kanale zasady umowy 1888r. o Kanale Sueskim. 18 XI 1903r. Satny Zjednoczone i Panama zawarły umowę o budowie kanału morskiego na mocy której Stany Zjednoczone uzyskały prawo użytkowania, okupacji i panowania nad pasem ziemi o szerokości 10 mil w celu budowy, eksploatacji i ochrony kanału, w zamian za określoną rekompensatę pieniężną. Po IIWŚ Panama dążyła do podwyższenia sumy i odzyskania swych praw suwerennych w strefie kanału. Na mocy traktatu z 7 IX 1977r. Panama odzyskała suwerenność nad kanałem, ale uznała prawa Stanów Zjednoczonych w zakresie zarządzania i obrony kanału. Udział Panamy w zarządzaniu i obronie kanału zwiększył się, a wszelkie prawa Stanów Zjednoczonych wygasły 31 XII 1999r.

Kanał Kiloński

Zbudowany na terytorium Niemiec. Łączy wody Morza Bałtyckiego z Morzem Północnym. Został w okresie międzywojennym otwarty dla żeglugi statków wszystkich państw na mocy Traktatu Wersalskiego z 1919r. Niemcy hitlerowskie 14 XI 1936r. aktem jednostronnym  bezprawnie wypowiedziały postanowienia Traktatu Wersalskiego, dotyczące Kanału Kilońskiego, udostępniając jednak kanał statkom handlowym państw obcych i obcym okrętom wojennym pod warunkiem uzyskania przez nie specjalnego zezwolenia na przepływ.

Po IIWŚ kanał Kiloński otwarto dla statków wszystkich państw na mocy Traktatu Wersalskiego z 1919r.

131. Status prawny cieśnin morskich.

Cieśniny morskie są naturalnymi wąskimi połączeniami dwóch rozleglejszych obszarów morskich.

Cieśniny mogą łączyć obszary morskie mające różna sytuację prawne, a więc np. obszary morza pełnego, wyłącznej strefy ekonomicznej, względnie obszary morza terytorialnego z morzem pełnym lub wyłączną strefą ekonomiczną.

Zasada wolności żeglugi, która obowiązuje na morzu pełnym i strefie ekonomicznej, miała i ma wpływ na sytuację prawną cieśnin, zwłaszcza cieśnin łączących ze sobą obszary morza pełnego lub wyłącznych stref ekonomicznych i wykorzystywanych do żeglugi międzynarodowej.

 Jeżeli szerokość cieśniny przekracza podwójną szerokość morza terytorialnego państwa nadbrzeżnego lub państw nadbrzeżnych, wówczas na części cieśniny, znajdującej się poza granicami morza terytorialnego obowiązuje pełna wolność żeglugi. Cieśniny tego rodzaju nie rodzą więc szczególnych problemów prawno międzynarodowych.

Jeżeli natomiast cieśnina jest węższa (choćby na pewnym odcinku) od podwójnej szerokości morza terytorialnego państwa lub państw nadbrzeżnych wówczas już rodzi pewne problemy. Z jednej strony bowiem, jeśli chodzi o cieśniny wykorzystywane do żeglugi międzynarodowej, a zwłaszcza takie, które są dla określonych państw jedynym połączeniem z wodami oceanów, oznaczają one niezbędne utrzymanie wolności przepływu, z drugiej strony państwo lub państwa, leżące nad cieśniną wykonują władzę suwerenną na swym morzu terytorialnym i mogą tę wolność przepływu ograniczać

Konwencja Genewska o morzu terytorialnym i pasie przyległym z 1958 r. przyjęła, że w takich cieśninach obowiązuje prawo nieszkodliwego przepływu, którego nie można zawieszać (art.16 par.4). Dotyczy to wszystkich statków.

Jeśli chodzi o przepływ okrętów wojennych przez cieśniny, to Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w sporze między Wielka Brytanią a Albania o wypadki w cieśninie Korfu stwierdziła, że państwa w czasie pokoju mają prawo do wysyłania swoich okrętów wojennych przez cieśniny, używane do żeglugi międzynarodowej, między dwiema częściami morza pełnego bez uprzedniego upoważnienia państwa nadbrzeżnego, pod warunkiem, że przepływ jest nieszkodliwy. Z zastrzeżeniem innego uregulowania w konwencji międzynarodowej państwo nadbrzeżne nie ma w czasie pokoju prawa zabronić przepływu przez cieśniny.

Sytuacja prawna niektórych cieśnin regulowana jest szczególnymi postanowieniami umownymi, które jako lex specialis mają pierwszeństwo przed normami zwyczajowymi i postanowieniami Konwencji Genewskiej.

Prawo przejścia tranzytowego przez cieśniny.

 W ostatnich czasach wiele państw rozszerzyło swoje przejście tranzytowe do 12 mil i tym samym wiele cieśnin wykorzystywanych do żeglugi międzynarodowej stało się cieśninami terytorialnymi. W związku z tym na III Konwencji Prawa Morza główne mocarstwa morskie podjęły wysiłki w celu umocnienia swobody przepływu przez cieśniny. W Konwencji z 1982r. przyjęto zasadę tzw. Przejścia tranzytowego przez cieśniny wykorzystywane do żeglugi międzynarodowej. Zgodnie z art. 38 Konwencji przejście tranzytowe oznacza wolność żeglugi i przelotu przez cieśninę, musi być ono wykonywane w sposób:

1) ciągły

2) bez zwłoki

3) jednostki korzystające z przejścia tranzytowego nie mogą prowadzić w cieśninie żadnej innej działalności poza wykonywaniem przepływu lub przelotu.

Prawo przejścia tranzytowego tym się różni od prawa nieszkodliwego przepływu, że rozciąga się również na samoloty oraz że sytuacja prawna statków i samolotów korzystających z niego jest taka, jak na morzu pełnym. Konwencja zawiera również postanowienia, które chronią interesy państw nadbrzeżnych położonych nad cieśninami. Przejście tranzytowe nie może zagrażać bezpieczeństwu lub suwerenności tych państw; mogą one wydać przepisy regulujące korzystanie z tranzytu przez cieśniny, z tym, że przepisy te nie mogą naruszać zasady swobody przejścia tranzytowego.

Cieśniny Duńskie

To: Mały Bełt, Wielki Bełt i Sund, które stanowią jedyne naturalne połączenie Morza Bałtyckiego z Morzem Północnym.

Dania regulowała dawnie prawo regulowania żeglugi  i pobierania opłat za przepływ przez cieśniny. W mirę wzrostu morskiej wymiany handlowej, państwa, korzystające z cieśnin zaczęły się sprzeciwiać pobieraniu przez Danię opłat, uważając, że utrudniają one żeglugę, a więc są sprzeczne z zasadą wolności mórz. Pierwsze przeciwko pobieraniu opłat protestowały Stany Zjednoczone.

14 II 1857r. podpisano w Kopenhadze traktat, w myśl którego Dania zrzekła się na przyszłość pobierania opłat od żeglugi przez cieśniny duńskie w zamian za jednorazowe odszkodowanie, wypłacone Danii przez państwa morskie. Traktat dotyczył zniesienia opłat lecz nie rgulował dokładnie samej żeglugi. Nie zawierał on wyraźnego postanowienia dotyczącego prawa przepływu okrętów wojennych, jednakże prawo to ustaliło się na podstawie późniejszej praktyki i zostało uznane przez Danię.

Obecnie dopuszczanie obcych okrętów wojennych i samolotów wojskowych na wody duńskie w czasie pokoju reguluje rozporządzenie z 27 II 1976r.. Zgodnie z nim obce okręty wojenne, mogą bez uprzedniej notyfikacji przepływać Wielki Bełt, Mały Bełt i Sund, pod warunkiem, że równocześnie  nie będą przepływać więcej niż 3 okręty należące do jednego państwa, równoczesny przepływ większej liczby okrętów wojennych wymaga uprzedniej notyfikacji drogą dyplomatyczną. Przepływ okrętów wojennych przez Mały Bełt zawsze wymaga uprzedniej notyfikacji.

Cieśniny Czarnomorskie

Cieśniny czarnomorskie lub tureckie stanowią naturalną drogę wodną łączącą Morze Czarne z Morzem Marmara(Bosfor) i Morze Marmara z Morzem Egejskim (Dardanele). Nad cieśninami panuje jedno państwo- Turcja. Położenie prawne cieśnin czarnomorskich zmieniało się. Uznana była swoboda żeglugi handlowej, natomiast zakazom i ograniczeniom poddawano przepływ okrętów wojennych. Obecnie sytuację prawną cieśnin określa Konwencja podpisana 20 VII 1936r. w Montreux. Statki handlowe korzystają z pełnej wolności przepływu i żeglugi. Natomiast przepływ okrętów wojennych może się odbywać  tylko po uprzednim zawiadomieniu rządu tureckiego. Przepływ okrętów państw nieczarnomorskich został poważnie ograniczony.

132. Definicja obszaru morskiego

Obszary morskie tworzą fizycznie jedną całość, jednak z punktu widzenia prawa dzielą się na kilka stref, mających odmienną sytuację prawną. Morze terytorialne i wody wewnętrzne stanowią terytorium państwa nadbrzeżnego. Poza nimi rozciągają się obszary nie podlegające suwerenności terytorialnej żadnego państwa. Podział obszarów morskich na morze pełne i strefy przybrzeżne jest wynikiem konieczności uzgodnienia interesów społeczności międzynarodowej, streszczających się w zasadzie wolności mórz, a więc swobody korzystania z obszarów morza pełnego, oraz szczególnych interesów, jakie każde państwo nadmorskie posiada na swoich obszarach przybrzeżnych.

Władza państwa nadbrzeżnego znajduje swoje uzasadnienie w konieczności bezpieczeństwa i ochrony granic państwowych oraz zapewnienia własnym obywatelom wyłączności eksploatacji bogactw naturalnych morza przybrzeżnego.

Nie wszystkie interesy państwa państwa wymagają dla swoej ochrony pełnej władzy, a więc zwierzchnictwa terytorialnego. Dlatego też państwa tworzą różne strefy przybrzeżne, w których zastrzegają sobie tylko określone uprawnienia i kompetencje. Władza państwa nadbrzeżnego nie może jednak sięgać zbyt daleko i nie powinna przekreślać zasady wolności korzystania z obszarów morza pełnego. Potrzebne jest tu rozsądne uzgodnienie interesów wszystkich państw.

Klasyfikację obszarów morskich można przeprowadzić wg. zmniejszających się kompetencji państwa nadbrzeżnego:

  1. Wody wewnętrzne ( chodzi tu o morskie wody wewnętrzne- np. porty, większość zatok)- to część terytorium państwa nadbrzeżnego, sprawuje ono na nich pełną władzę
  1. Wody archipelagowi (państwa położone na archipelagach wyspach mogą rozciągać władzę na wewnętrzne wody archipelagu) na nich suwerenność państwa nadbrzeżnego ulega ograniczeniom w interesie żeglugi morskiej i powietrznej.
  2. Morze terytorialne- zagadnienie 125
  3. Strefa przyległa- zagadnienie 126
  4. Strefa wyłącznego rybołówstwa- pas morski lezący poza morzem terytorialnym, na którym państwo nabrzeżne zastrzega sobie wyłączność rybołówstwa.
  5. Strefa ekonomiczna- zagadnienie 127
  6. Morze pełne- zagadnienie 129, obszary te nie podlagają żadnej władzy, żadnego państwa; wszyscy mogą z nich korzystać na zasadzie pełnej równości
  7. *** w ostatnich latach wystąpiła tendencja do tworzenia odrębnego statusu dna mórz i oceanów poza granicami jurysdykcji państwowej oraz uznania go za tzw. Wspólne dziedzictwo ludzkości.

133. Podstawowe cele Organizacji Dna Morskiego

Granicą władzy i jurysdykcji państw nadbrzeżnych na dnie mórz i oceanów jest zewnętrzna granica szelfu kontynentalnego. Dno morskie poza tą granicą nie podlega jurysdykcji ani władzy żadnego państwa i przez nikogo nie może być zawłaszczone.

Zgodnie z Konwencją prawa morza z 1982r. obszar ten wraz z jego zasobami naturalnymi stanowi „wspólne dziedzictwo ludzkości”. Status jego reguluje IX część konwencji. Obszary te do niedawna nie przyciągały  specjalnej uwagi,  jednak niedawno odkryto na nich konkrecje żelazowo- manganowe. W ostatnich latach powstała możliwość eksploatacji tych zasobów na skalę światową..  W 1970 Zgromadzenie Ogólne NZ uchwaliło rezolucję w której uznało zasoby mórz i oceanów, poza granicami jurysdykcji państwowej powinny stanowić  „wspólne dziedzictwo ludzkości”. Koncepcja ta znalazła swoje rozwinięcie w Konwencji prawa morza z 1982r.

Organizacja Dna Morskiego ( Sea-Bed Authority) jest organem nadzorującym eksploatacje dna morskiego, a równocześnie upoważniającym do prowadzenia jej na własną rękę. Organizacja ma również dzielić korzyści pochodzące z tej eksploatacji między wszystkie państwa, ze szczególnym uwzględnieniem interesów i potrzeb państw rozwijających się.

Na III Konwencji  Prawa Morza, przyjęto tzw. Równoległy system eksploatacji jako rozwiązanie kompromisowe. Uznano, że jest ona prowadzone przez:

  1. Organizację Dna Morskiego, działającą za pośrednictwem międzynarodowego przedsiębiorstwa oraz
  1. W stowarzyszeniu z Organizacją i na podstawie kontraktów, przez państwa i upoważnione przez nie przedsiębiorstwa i osoby. ( art. 153, ust.2)

Konwencje prawa morza weszły w życie w 1994r. Jednak już na III Konferencji prwa morza stworzono już przejściowy ustrój  dna mórz i oceanów poza granicami jurysdykcji państwowej.

Funkcje organizacyjne, odnoszące się do tego obszaru międzynarodowego pełni Organizacja Dna Morskiego.

134. POJĘCIE ORGANIZACJI MIĘDZYNARODOWEJ.

ORGANIZACJA MIĘDZYNARODOWA=> forma współpracy  państw,

-ustalona w wielostronnej umowie międzynarodowej

  1. obejmująca względnie stały zakres uczestników,
  1. której podstawową cechą jest istnienie stałych organów o określonych kompetencjach i uprawnieniach działających dla realizacji wspólnych celów

WYRÓŻNIAMY:

1.organizacje międzyrządowe (międzynarodowe)

  1. tworzone przez państwa i działające na podstawie umowy międzynarodowej
  2. ich członkami są w zasadzie państwa, wyjątkowo obszary nie rządzące się samodzielnie
  3. forma współpracy stałej, zinstytucjonalizowanej
  4. podstawa powstania i statutem jest umowa międzynarodowa
  5. każda organizacja ma swoje stałe organy gdyż ich istnienie zapewnia ciągłość i trwałości współpracy
  6. przyczyna powołania, musi być zakres wspólnych celów, dla których realizacji państwa gotowe są współpracować

Działa co najmniej 350 organizacji różnią się struktura i zakresem działania, funkcjami

135. RODZAJE ORGANIZACJI MIĘDZYNARODOWYCH

1. rządowe i pozarządowe

2. KRYTERIUM CZŁONKOSTWA

A- UNIWERSALNE

Upowszechnienie członkostwa jest idące tak daleko jak to tylko możliwe

B- ZAMKNIĘTE

Grupują tylko pewną ograniczoną liczbę członków państw

  1. Organizacje regionalne ( członkami mogą być państwa leżące na określonym obszarze geograficznym
  1. Kryterium może być interpretowane z punktu widzenia geopolitycznego np. Grecja, Turcja _> NATO
  2. Jednorodność organizacji

3. Kryterium ZAKRES KOMPETENCJI

a – OGÓLNE

  1. zajmują się każdą kwestia podniesiona na ich forum, jeżeli nie została wyraźnie wyłączona przez statut

b – WYSPECJALIZOWANE

  1. kompetencje ograniczone do szczególnej wąskiej dziedziny

3. Kryterium: stopień władzy w stosunku do państw członkowskich

A - ORGANIZACJE PONADNARODOWE

  1. kompetencje ograniczające suwerenność państw

- np. Wspólnota Europejska – możliwość stanowienia prawa kierowanego zarówno do państw członkowskich jak i do poszczególnych jednostek

  1. normy mogą być bezpośrednio skuteczne i zachowują pierwszeństwo w stosunku do norm prawa krajowego
  2. decyzje podejmowane większością głosów wiążą także państwa głosujące przeciw
  3. autonomia sądowa, wszelkie spory dotyczące wykładni czy stosowania prawa wspólnotowego rozpatrywane przez specjalnie powołany organ sądowy (judykatura obowiązkowa nie może być wyłączona)
  4. autonomia finansowa – wspólnota nie utrzymuje się ze składek państw członkowskich  lecz posiada własne źródła dochodów

B- Charakter koordynacyjny

  1. koordynują i uzgadniają działalność państw członkowskich zmierzając do realizacji celów organizacji
  2. oparte na zasadzie suwerenności państw członkowskich, zakaz narzucania zobowiązań wbrew ich woli.

136. POJĘCIE ORGANIZACJI WYSPECJALIZOWANYCH ONZ

- 16 organizacji wyspecjalizowanych wg KNZ muszą to być:

  1. organizacje międzynarodowe działające w skali światowej
  2. organizacje prowadzące działalność w dziedzinie ekonomii, kultur, edukacji, zdrowia

1. tzw. „Wielka czwórka” – najlepiej znana na arenie działalności międzynarodowej

(ILO,WHO,FAO,UNESCO)

2. światowe organizacje finansowe MFW, Bank Światowy

  1. niektóre kontynuacja Ligii narodów
  2. skład i kompetencje są zróżnicowane
  3. nie mają możliwości stanowienia norm kierowanych na zewnątrz, które były by wiążące dla państw i jednostek
  4. stosunki między organizacjomi wyspecjalizowanymi 16 ONZ zawierane są w formie umowy międzynarodowej
  1. uznanie statusu organizacji wyspecjalizowanej (MFW i MBOR – autonomia)
  1. połączenie członkostwa w org, wyspecjalizowanej z członkostwem w ONZ
  1. uprawnienie ZO (Zgromadzenie Ogólne) i RB ( Rady Bezpieczeństwa) do udzielania zaleceń organizacjom wyspecjalizowanym
  2. zachowana jest odrębność finansowo budżetowa

warunki, które musi spełniać org. wyspecjalizowana, żeby się nią stać

  1. musi być to org., międzynarodowa
  1. powszechne ( rozległe) kompetencje międzynarodowe
  2. szerokie kompetencje choć w jednej z dziedzin art. 57 KNZ ( gospodarczej, społecznej, kulturalnej, oświatowej, zdrowotnej)
  3. związanie z ONZ formalną umową ART. 63 KNZ ( RG-S ( Rada Gospodarcza i społeczna) i ZO

ORGANIZACJE WYSPECJALIZOWANE:

  1. ILO – Organizacja Pracy
  1. FAO – Organizacja ONZ do spraw wyżywienia i rolnictwa
  2. UNESCO – ORG. ONZ do spraw oświaty nauki i kultury
  3. WHO – światowa organizacja zdrowia
  4. IFM – Międzynarodowy Fundusz Walutowy
  5. IBRD - Międzynarodowy Bank rozbudowy i rozwoju
  6. IDA - Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju
  7. UNIDO -  org. ONZ do spraw rozowju przemysłowego
  8. ICAO – Org. Międzynarodowa do spraw lotnictwa cywilnego
  9. UPU – powszechny związek pocztowy
  10. ITU – Międzynarodowy Związek telekomunikacyjny
  11. WMO – Światowa Org. Meteorologiczna
  12. IMO – Międzynarodowa Organizacja Morska
  13. WIPO – Międzynarodowa Organizacja Własności Intelektualnej
  14. IAEA – Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej

- Organizacje wyspecjalizowane powstały i ukształtowały się w różnych okresach, niektóre jeszcze przed wojną inne w czasie jej trwania a inne po powstaniu ONZ

137. GENEZA ONZ

Utworzenie ONZ było wynikiem dążenia do zapewnienia pokoju na świecie.

  1. II wojna światowa wykazała nieefektywność zaproponowanych w pakcie LIGII NARODÓW
  1. Powstało z inicjatywy  Roosevelta, Churchil – podpisanie Karty Atlantyckiej na pancerniku prince of wales 14. 08.1941
  1. zamiar przywrócenia przedwojennego terytorialnego statusu quo i prawa narodów do samostanowienia, zasady wolnego handlu, swobodnego dostępu do surowców, rozbrojenie państw agresorów
  1. Zaatakowanie przez Niemcy ZSRR i przystąpienie do wojny USA w wyniku agresji Japońskiej, diametralnie zmieniło sytuacje polityczną
  1. Koalicja z 26 państw podpisała 1.01.1942 Deklarację Narodów Zjednoczonych akceptując zasady Karty Atlantyckiej
  2. Mimo kontrowersji zakładano stworzenie współpracy między: ZSRR, USA, Chinami i Wielka Brytanią – jako państw szczególnie odpowiedzialnych za pokój i bezpieczeństwo międzynarodowe
  1. państwa te zobowiązały się do nie prowadzenia wojny w stosunkach wzajemnych a także do utrzymywania sił zbrojnych na takim poziomie który pozwalałby im zawsze na przeciwdziałanie agresji
  1. do wymienionych państw dołączyła Francja

** DUMBARTON OAKS 21.08-9.10. 1944

na tym spotkaniu ustalono większość postanowień przyszłego traktatu konstytuującego ONZ

  1. 02. 1945 – Jałta – uzgodniono tryb podejmowania decyzji
  1. 24.4- 26.6.1945 – SAN FRANCISCO – konferencja powołująca ONZ
  1. uczestniczyło w niej 46 państw następnie dołączyło 4
  1. Polska nie brała udziału w konferencji ze względu na nieuznawanie przez państwa zachodnie rządu komunistycznego
  2. Dopiero po ukonstytuowieniu się tymczasowego rządu jedności narodowej Polska została zaproszona do udziału w ONZ, w jego pracach jako członek
  1. Karta weszła w życie 24.10.1945
  1. ZO poraz pierwszy zebrało się w Londynie 10.01.1946

138. Podmiotowość ONZ

powszechna organizacja międzynarodowa 8-9.10. 1944 4 o bardzo szerokich celach i zadaniach co stawia ją na szczególnym miejscu wśród organizacji międzynarodowy

- podmiot prawa międzynarodowego korzystający z ius contrahendi, przywilejów, immunitetów oraz biernego prawa legacji

139. CELE ONZ

ART1 KN

CELE

1.      zapewnienie trwałego pokoju i bezpieczeństwa przy zastosowaniu skutecznych środków zbiorowych  dla  zapobiegania  zagrożeniom pokoju i ich usuwania(art. 1)

 

         utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa

         tłumienie aktów agresji i innych naruszeń pokoju

         załatwianie sporów  w drodze pokojowej wg, zasad sprawiedliwości prawa międzynarodowego sporów lub sytuacji mogących prowadzić do naruszenia pokoju

 

2.      rozwijanie przyjaznych stosunków  między państwami

 

         oparte na poszanowaniu zasady równouprawnienia  i samostanowienia  narodów

         chodzi tu o rozwijanie współpracy politycznej  dla umacniania pokoju powszechnego („konsolidacja pokoju powszechnego”)

 

3.      popieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie: gospodarczej, społecznej, kulturalnej, humanitarnej oraz poszanowania człowieka i podstawowych wolności  dla wszystkich bez względu na rasę płeć , język, wyznanie

 

  1. Utworzenie ośrodka koordynującego działalność międzynarodową, zmierzającą do osiągnięcia tych właśnie celów

140. Zadania ONZ

zawarte w preambule

  1. uchronić przyszłe pokolenia od klęsk wojny
  1. przywrócić wiarę w podstawowe prawa człowieka , w godności i wartości człowieka, w równouprawnienie mężczyzn i kobiet, w równość narodów małych i dużych
  2. stworzyć warunki umożliwiające  utrzymanie sprawiedliwości i poszanowanie zobowiązań, wynikających z traktatów  innych źródeł prawa międzynarodowego , popierać postęp społeczny i poprawę warunków życia w większej wolności
  3. postępować tolerancyjnie i współżyć w pokoju jak dobrzy sąsiedzi
  4. zapewnić – przez przyjęcie zasad i ustanowienie metod – aby siły zbrojne były używane tylko we wspólnym interesie
  5. korzystać z urządzeń międzynarodowych w celu popierania gospodarczego i społecznego postępu  wszystkich narodów

141.  STRUKTURA ONZ

Dzieli się na organy główne.

  1. Zgromadzenia Ogólne
  1. Rada Bezpieczeństwa
  2. Rada Gospodarczo – Społeczna
  3. Rada Powiernicza
  4. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości
  5. Sekretariat

Organy pomocnicze

- podporządkowane organom głównym, które je powołały,

- zobowiązane do składania im sprawozdań

- mogą mieć charakter stały lub czasowy

- zakaz nakładania organom pomocniczym takich obowiązków ani przyznawać im takich uprawnień, które nie należą do zakresu działania  organu głównego

Generalnie organizacje międzynarodowe  za pomocą organów

A – organy typu Zgromadzenia Ogólnego

  1. reprezentowani są w nich wszyscy członkowie
  1. wyposażony w najogólniejsze kompetencje, zbiera się stosunkowo rzadko, chyba że zachodzi taka potrzeba

B – organy typu Rady

  1. węższy skład , który poosiada kompetencje wykonawcze
  2. zbiera się częściej między sesjami zgromadzenia

C – organy w postaci sekretariatu czy biura

  1. składający się z funkcjonariuszy międzynarodowych

  1. FUNKCJE ZGROMADZENIA OGÓLNEGO

  1. Organ o charakterze plenarnym w którym reprezentowane są wszystkie państwa członkowskie .

Funkcje:

  1. współdziałanie z Radą Bezpieczeństwa w sprawach przyjęcia, wykluczenia, zawieszenia członków
  1.  określa budżet organizacji, wyznacza składki członkowskie
  2. tworzy i likwiduje organy pomocnicze
  3. zatwierdza umowy międzynarodowe zawierane przez Radę Społeczno Gospodarczą oraz organizacje wyspecjalizowane

- oprócz kwestii szczegółowych bardziej ogólne funkcję określa artykuł 10 KNZ

  1. podejmowanie debaty i wydawanie zaleceń w sprawie wszystkich problemów i kwestii leżących w sferze zainteresowań organizacji, także w sprawach dotyczących
  1. bezpieczeństwa i pokoju międzynarodowego
  1. rozwoju i kodyfikacji prawa międzynarodowego
  2. praw człowieka oraz rozstrzygania sporów międzynarodowych

WYJĄTEK!

Gdy jakaś kwestia wymaga podjęcia działania przez RB w ramach jej kompetencji , ZO może tylko debatować nie może podejmować zaleceń  bez uzgodnienia z RB ( bez otrzymania upoważnienia)

  1. Głosowanie w ZO ONZ

Art. 18 KNZ

  1. Zasada równości – każde państwo ma jeden głos ( nawet gdy jest reprezentowane przez kilku przedstawicieli)
  1. decyzje podejmowane większością zwykłą, z wyjątkiem spraw ważnych , w których  wymagana jest większość kwalifikowane 2/3 głosów członków obecnych i głosujących
  1. Do spraw ważnych należą:
  1. zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego
  1. wybory do RADY Gospodarczo Społecznej i Rady Bezpieczeństwa
  2. przyjęcie nowych członków
  3. zawieszenie w prawach członka
  4. kwestie związane z funkcjonowaniem systemu powierniczego oraz sprawy budżetowe
  1. Samo ZO może podjąć w zwykłym trybie decyzję o zakwalifikowaniu danej sprawy  jako ważnej i wprowadzeniu głosowania większością głosów
  1. Wielokrotnie odchodzi się od procedur formalnego głosowania na rzecz konsensusu  pozwala to na przyjęcie wielu dokumentów w formie kompromisu

  1. Zadania Rady Bezpieczeństwa
  1. drugi organ podstawowy posiada własne kompetencje
  1. największe znaczenie polityczne , na niej spoczywa odpowiedzialność za pokój i bezpieczeństwo na świecie

A – przyjmowanie zaleceń w celu pokojowego rozstrzygania sporów

Art. 33

  1. RB wzywa strony w sporze, którego dalsze trwanie może zagrażać utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa
  2. szuka rozwiązań w drodze – rokowań
  1. badań pośrednictwa
  1. pojednania
  2. arbitrażu
  3. rozstrzygnięcia sądowego
  4. odwołania się do org. lub układów regionalnych albo w drodze innych środków pokojowych wg własnego wyboru

Art. 34

  1. RB może badać każdy spór i sytuację mogącą doprowadzić do  porozumień międzynarodowych lub wywołać spór w celu ustalenia czy dalsze trwanie sporu lub sytuacji może zagrażać  utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa

Art. 36

  1. W każdym stopniu sporu RB może zalecić odpowiednią procedurę lub sposób załagodzenia sporu
  2. Bierze pod uwagę procedurę już przyjętą przez strony dla złagodzenia tego sporu
  3. Uwzględnia , że spory o charakterze prawnym strony powinny w zasadzie wnosić do MTS

Art. 38 . może czynić zalecenia  w celu pokojowego załatwiania sporów

B -  podejmowanie decyzji i działań w przypadkach  zagrożenia lub naruszenia pokoju i bezpieczeństwa bądź aktów agresji

  1. Art. 39. stwierdza istnienie zagrożenia  lub naruszenia pokoju bądź aktu agresji  oraz udziela zaleceń lub decyduje jakie środki należy zastosować
  2. Art. 40. Aby zapobiec zaostrzeniu sytuacji, przed udzieleniem zaleceń lub wydaniem decyzji RB może wezwać  strony zainteresowane do zastosowania się do zarządzeń tymczasowych
  3. Art. 41. RB może zdecydować jakie środki nie wymagające użycia siły zbrojnej należy zastosować do skutecznego  przeprowadzenia decyzji, może wezwać członków ONZ do zastosowania takich środków, mogą one obejmować zupełne lub częściowe przerwanie  stosunków gospodarczych oraz komunikacji
  4. Art. 46  układa plan użycia sił zbrojnych  przy pomocy Komitetu sztabu wyborczego
  1. Głosowanie w RB
  1. Każdy członek RB ma 1 głos

Uzależnione od kwestii będących przedmiotem rozstrzygnięć :

  1. sprawy proceduralne ( sprawy formalne)

- większość głosów co najmniej 9 bez konieczności jednomyślności stałych członków

 

  1. inne sprawy ( sprawy merytoryczne)
  1. większość  9 głosów wymaga jednocześnie by wśród tych głosów były pozytywne  głosy wszystkich stałych członków rady  - prawo weta (Art. 27 ust. 3. KNZ)
  1. głosy wstrzymujące się nie są uznane za głosy przeciw

AD1. Sprawy proceduralne zgodnie z art. 28 – 32KNZ :

  1. decydowanie o posiedzeniach Rady poza siedzibą ONZ
  1. powołanie organów pomocniczych
  2. uchwalanie regulaminu
  3. porządek posiedzeń
  4. zaproszenie do udziału w posiedzeniach
  5. zwoływanie posiedzeń nadzwyczajnych i kryzysowych

AD2. Sprawy merytoryczne, inne inż. Proceduralne wg artr 27 ust 3

  1. zasada jednomyślności 5 wielkich mocarstw
  1. w odniesieniu do spraw spornych  decyzja o ich charakterze musi zapaść w trybie art. 27 KNZ ust. 2. – podwójne prawo weta, ponieważ każdy z stałych członków RB może doprowadzić do zablokowania  traktowania danej sprawy jako proceduralnej a następnie blokować przyjęcie decyzji  w sprawie nieproceduralnej poprzez stosowanie weta.

- Aby uniemożliwić taka praktykę używano autorytetu przewodniczącego Rady  - każde z państw członkowskich przewodniczyło kolejno radzie przez okres 1 miesiąca , jeżeli przewodniczący rady ogłosił, że dana sprawa ma charakter proceduralny , to decyzja ta mogła być powarzona wyłącznie w trybie  proceduralnym głosowania Rady – obecnie nie dochodzi już do użycia podwójnego weta.

  1. Np.. określenie sankcji nakładanych na państwo członkowskie, lub nie członkowskie, decyzja użycia siły ze strony organizacji

WYŁĄCZENIE PRAWA WETA

  1. wybór sędziów MTS  - 8/15
  2. zwołanie konferencji w sprawie rewizji karty
  3. w sprawach zaleceń RB w sprawach sporów , w których stały członek R jest stroną –nie wymaga jednomyślność wielkich mocarstw

146. SKUTECZNOŚĆ DECYZJI RADY BEZPIECZEŃSTWA ONZ

  1. w odróżnieniu od uchwał ZO, niektóre uchwały RB adresowane do państw są prawnie wiążące
  2. rozwiązanie takie niezbędne do zapewnienia skuteczności działania RB w dziedzinie utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa w tym zakresie działa w imieniu członków ONZ
  3. moc wiążących uchwał wynika z art. 25 – członkowie zgadzają się przyjmować i wykonywać decyzję rady  z odnie z karta.
  1. moc wiążącą mają decyzje RB a  nie zalecenia

RB może podejmować decyzję:

  1. w razie zagrożenia pokoju i aktów agresji dotyczącą
  2. może jednak ograniczyć się do udzielenia niewiążącego zalecenia – 39
  3. uchwały RB dotyczące pokojowego załatwiania sporów  maja zawsze charakter zaleceń

Ogólnie uchwały organizacji międzynarodowych można podzielić na:

1. uchwały odnoszące się do postanowienia państw poza organizacją międzynarodową a więc przeznaczone  pro foro externo – adresatami państwa członkowskie

2.uchwały odnoszące się do zagadnień związanych z wewnętrzną struktura i funkcjonowaniem organizacji pro foro interno – adresatami organy organizacji międzynarodowych  a państwa w zakresie działalności

z punktu widzenia znaczenia prawnego

  1. uchwały prawnie wiążące , mogące mieć formę decyzji odnoszących się do konkretnej sytuacji lub tez ustalać reguły postępowania na przyszłość , uchwały o charakterze normatywnym
  1. uchwały o charakterze zaleceń, życzeń , propozycji, sugestii, które nie maja mocy wiążącej , choć w pewnych sytuacjach mogą mieć duże znaczenie polityczne  i praktyczne

  1. Rada Gospodarczo – Społeczna
  1. Skład – 54 państwa ( początkowo rada 18 + 27 członków)
  1. Członkami państwa wysoko uprzemysłowione
  2. Członkowie wybierani przez ZO na 3 lata
  3. Obecnie co roku 1/3 składu Rady ( 18 członków)
  4. Brak zastrzeżeń  dotyczących ponownej wybieralność, w praktyce wielkie mocarstwa stale zasiadają w Radzie

  1. zagadnienia gospodarcze, kulturalne, wychowawcze, zdrowia publicznego, przestrzegania i poszanowania praw człowieka
  2. Uprawnienia:
  1. badanie
  1. zalecanie
  2. inicjatywa prawotwórcza ( polega na opracowaniu projektów umów i przedstawianiu ich  ZO)
  3. może również zwoływać konferencje międzynarodowe
  1. może kierować zalecenia do ZO, członków ONZ,  organizacji wyspecjalizowanych
  1. organ zajmujący się koordynacją  działalności ONZ i innych org. międzynarodowych systemu ONZ
  2. może zawierać umowy z organizacjami wyspecjalizowanymi dot. warunków działania organizacji wyspecjalizowanej z ONZ( umowy te podlegają zatwierdzeniu przez  ZO)
  3. koordynuję działalność organizacji wyspecjalizowanych , odbywając z nimi konsultacje i udzielając im zaleceń ( ART.63)
  4. może poczynić odpowiednie kroki w celu stałego otrzymywania sprawozdań od organizacji wyspecjalizowanych  (art. 64)
  5. może dopuścić przedstawicieli organizacji wyspecjalizowanych do udziału w obradach Rady i jej komisjach bez prawa głosowania ( ART. 70)
  6. organ mogący zawierać porozumienia w sprawie zasięgania opinii organizacji pozarządowych , zajmującymi się zadaniami wchodzącymi w zakres jej kompetencji (art.71)
  7. każdy członek rady ma 1 głos
  8. uchwały zapadają większością głosów członków obecnych i głosujących
  9. uchwały dot. spraw organizacyjnych  i proceduralnych mogą być prawnie wiążące
  10. uchwały adresowane do państw maja charakter zaleceń
  11. może wspierać onz  przy realizacji projektów i współdziałać
  12. onz może dofinansowywać projekty , których jest realizatorem
  1.  Sekretarz Generalny ONZ
  1. najważniejszy urzędnik ONZ
  1. stoi na czele Sekretariatu
  2. mianuje pracowników
  3. odpowiada za całokształt ich działalności ( pracowników)
  4. Art. 99 może on zwrócić uwagę RB na każdą sprawę  która jego zdaniem, może zagrażać utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa
  5. Powołuje go ZO na zlecenie RB ( zgodne uchwały tych organów)
  6. Nikt nie może być powołany na to stanowisko wbrew woli któregokolwiek z wielkich mocarstw
  7. 5 – letnie kadencja  określona przez ZO w 1946 roku z możliwością ponownego wyboru
  8. wykonuje swoje funkcje w sposób niezależny  w interesie całej organizacji
  9. 100 – przy wykonywaniu obowiązków Sekretarz Generalny i jego personel nie powinni żądać ani przyjmować instrukcji od jakiegokolwiek rzadu albo od jakiejkolwiek innej władzy nie należącej do organizacji
  10. korzysta z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych
  11. może brać udział w posiedzeniach Rady Bezpieczeństwa i ZO
  12. zabierać głos, ale nie ma prawa głosu  
  13. reprezentuje organizacje w państwach członkowskich i w relacjach z innymi państwami
  14. pełni dobre usługi w celu załatwiania istniejących sporów międzynarodowych
  15. wykonuje zdania przekazane mu na mocy decyzji RB
  16. w razie potrzeby i w ramach mandatu
  1. nadzorowanie  powołanie, rozlokowanie, dowodzenie siłami pokojowymi OnZ
  1. kompetencje nadzorowania i przestrzegania praw człowieka

149. Rewizja Karty NZ

  1. dokonywana przez ogólna konferencję członków Organizacji,
  1. uchwala zmiany  Karty większością 2/3 głosów,
  2. zmiana wchodzi w życie po jej ratyfikacji,
  3. dotychczas żadna konferencja rewizyjna się nie odbyła,
  4. dla wejścia w życie  zmian stanowiących rewizję Karty, wymagana jest ich ratyfikacja  przez wszystkich stałych członków Rady Bezpieczeństwa,
  5. państwo nie będące stałym członkiem RB może być związane poprawką, przeciwko której głosowało i której nie ratyfikowało,
  1.  Zwykła zmiana KNZ – poprawki do KNZ
  1. uchwala ZO większością 2/3 głosów wszystkich członków ( !! nie wszystkich obecnych i głosujących)
  1. aby weszła w życie musi zostać ratyfikowana przez 2/3 członków Organizacji  + stali członkowie RB
  2. 1963 – poprawki zwiększające  skład niektórych organów
  3. 1965 zmiana dotychczasowej liczby głosów w RB

151.  ROLA ONZ W UTRZYMANIU MIĘDZYNARODOWEGO POKOJU I BEZPIECZEŃSTWA

- ONZ  powołana została  w celu zapewnienia pokoju i rozwoju współpracy międzynarodowej, ale pomimo, że Karta przewiduje skuteczne  i realne sposoby zapobiegania konfliktom, nie udało się ONZ wszystkim tego typu zdarzeniom – przyczyną  jest naruszenie jedności „państw miłujących pokój”, zasady, która jest niezbędna do osiągania wspólnych, zamierzonych celów organizacji, zasada, która nie jednokrotnie była jednak łamana ( głownie podczas zimnej wojny)

- w ostatnich latach staje się rzeczywistym instrumentem współpracy międzynarodowej – osiągnięcia w dziedzinie politycznej , operacje zmierzające do utrzymania pokoju. Osiągnięcia w dziedzinie realizowania prawa do samostanowienia ludów kolonialnych oraz poszanowania i ochrony praw człowieka, także wkład w rozwój prawa międzynarodowego.

- działalność ONZ  jest odbiciem istniejącego układu sił na arenie międzynarodowej  - układ ten zmienił się wraz z rozbiciem systemu kolonialnego – lata 60 – te  i przyjęciem wielu nowych państw  do ONZ. Które prowadzą politykę zmierzającą do realizacji prawa samostanowienia

- rola organizacji na arenie międzynarodowej, jest niewątpliwie bardzo ważna, a także potrzebna do zabezpieczania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, łagodzenia powstałych konfliktów, sankcjonowania zachowań niezgodnych z postanowieniami KNZ co w rezultacie daje rezultat, zapewnia chociażby w części pokój i bezpieczeństwo na świecie

                                        

162) PODSTAWY PRAWNE DZIAŁANIA MIĘDZYNARODOWEGO TRYBUNAŁU SPRAWIEDLIWOŚCI

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS) rozpoczął działalność w 1946 r. jako jeden z głównych organów ONZ (art. 7 ust. 1 Karty) albo, jak to Karta bliżej określa, główny organ sądowy Narodów Zjednoczonych (art. 92).

Podstawami jego ustroju i działalności są: Statut, oparty ściśle na statucie Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej i stanowiący integralną część Karty, oraz Regulamin przyjęty w 1946 r. i zmieniony w latach 1972, 1978 i 2000. Stronami Statutu są ispo facto  wszyscy członkowie ONZ. Mogą być nimi także państwa, które nie należą do ONZ.

163) SKŁAD MTS

MTS składa się z sędziów niezależnych, wybranych bez względu na ich przynależność państwową spośród osób o wysokim poziomie moralnym, które mają, zgodnie z prawem swych państw, kwalifikacje do objęcia najwyższych stanowisk sędziowskich lub są prawnikami o uznanej kompetencji w prawie międzynarodowym (art. 2 Statutu). Trybunał składa się z 15 sędziów o różnej przynależności państwowej (art. 3 Statutu). Z obywateli polskich sędziami Trybunału byli prof. B. Winiarski w latach 1946 – 1967 i prof. M. Lachs w latach 1967 – 1993.

164) WYBÓR SĘDZIÓW DO MTS

Sędziowie są wybierani na 9 lat, z prawem ponownej wybieralności. Co 3 lata następuje częściowe odnowienie składu Sądu (5 sędziów). Sędziów wybierają Zgromadzenie Ogólne i Rada Bezpieczeństwa ONZ spośród kandydatów wyznaczonych przez tzw. grupy narodowe w Stałym Trybunale Arbitrażowym. Jeśli idzie o członków ONZ, którzy nie są stronami I Konwencji Haskiej z 1907 r., kandydatów wyznaczają grupy narodowe ad hoc,  powołane w tym samym trybie, jak to przewidziano w Konwencji Haskiej (art. 4 Statutu).

Oba organy mają jednakowe uprawnienia. Statut stwierdza to wyraźnie, stanowiąc, że Zgromadzenie Ogólne i Rada Bezpieczeństwa dokonują wyboru członków Trybunału niezależnie od siebie (art. 8). Na sędziego wybrany zostaje kandydat, który otrzymał bezwzględną większość głosów w Zgromadzeniu Ogólnym i Radzie Bezpieczeństwa, przy czym większość tę w Radzie Bezpieczeństwa ustala się bez rozróżnienia pomiędzy członkami stałymi i niestałymi Rady.

Przy wyborze sędziów członkowie Zgromadzenia Ogólnego i Rady Bezpieczeństwa muszą uwzględniać wymagane do kandydatów kwalifikacje oraz muszą mieć na uwadze, by w składzie Sądu zapewnić reprezentację głównych form cywilizacyjnych i zasadniczych systemów prawnych świata (art. 9).

Sąd wybiera przewodniczącego i wiceprzewodniczącego na 3 lata oraz powołuje sekretarza Sądu na 7 lat.

165) PODSTAWY ORZEKANIA MTS

Podstawą kompetencji Trybunału jest zgoda państw, tzn. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości nie może bez zgody państw orzekać w sporach międzynarodowych. Zgodę tę państwa muszą wyrazić w sposób oczywisty i niezaprzeczalny.

Państwa mogą zgodzić się na właściwość (kompetencję) Trybunału do orzekania w istniejącym sporze lub mogą zgodzić się na poddanie mu przyszłych sporów. W pierwszym przypadku – właściwość ta powstaje dopiero z chwilą, gdy strony sporu zgodzą się na ten sposób jego rozstrzygnięcia. Mówimy wówczas o kompetencji nieobowiązkowej, ponieważ nie ma w tym przypadku przepisu prawnego, który przewidywałby na przyszłość kierowanie sporów na drogę sądową. W drugim przypadku – właściwość Sądu jest przez państwa uznana, zanim powstanie spór wymagający rozstrzygnięcia sądowego; w tym przypadku mówimy o kompetencji obowiązkowej. Kompetencja Trybunału zawsze więc musi się opierać na zgodzie stron, chociaż zgoda ta może być wyrażona w różnych formach i w różnym czasie – albo po powstaniu konkretnego sporu, albo zanim spór taki powstał.

Istnieją trzy sposoby (formy) wyrażenia zgody na kompetencję Trybunału:
1) wyrażenie zgody na osądzenie jednego, ściśle określonego sporu; zgoda wyrażana jest w tym przypadku
ex post , po zaistnieniu sporu;

2) wyrażenie zgody na kompetencję Trybunału we wszystkich sporach, jakie mogą powstać w przyszłości w związku z interpretacją konkretnej umowy międzynarodowej; postanowienie umowy przewidujące kompetencję Trybunału nazywamy klauzulą sądową;

3) generalne wyrażenie zgody na kompetencję Trybunału we wszystkich sporach o charakterze prawnym. Zgoda na kompetencję Trybunału jest w tym przypadku wyrażana przez złożenie jednostronnej deklaracji przez państwo. Postanowienie Statutu Trybunału przewidujące tego rodzaju uznanie jego kompetencji nazywamy klauzulą fakultatywną.

166)WYROK MTS

Wyrok odczytuje się na posiedzeniu publicznym. Musi on zawierać uzasadnienie (motywy), a nadto m.in.: datę, nazwiska sędziów, streszczenie postępowania, ustalenie faktów, postanowienia operatywne, liczbę sędziów, którzy tworzą większość, i ewentualną decyzję co do kosztów.

Jeżeli wyrok w całości lub w części nie jest wyrokiem jednomyślnym, każdy sędzia, który nie zgadza się z sentencją wyroku Lu z jej częścią, może dołączyć swą opinię odrębną. Zamiast zgłaszać swą opinię odrębną, sędzia może dołączyć do wyroku krótkie stwierdzenie swego zapatrywania. Natomiast sędzia, który zgadza się wprawdzie z sentencją wyroku, lecz nie zgadza się z całością lub z częścią uzasadnienia, może dołączyć swą opinię indywidualną. W praktyce Trybunału zgłaszanie opinii indywidualnych jest bardzo częste.

Wyrok Sądu wiąże strony, lecz tylko w danej sprawie.

Specjalne potwierdzenie obowiązku członków ONZ wykonywania orzeczeń Międzynarodowego Trybuła Sprawiedliwości zwiera Karta NZ. Przewiduje ona, że każdy z członków zobowiązuje się zastosować do postanowienia Trybunału w każdej sprawie, w której jest stroną. Odpowiednikiem tego przepisu jest postanowienie Statutu Trybunału, które stwierdza, że orzeczenie Sądu jest ostatecznie i nie podlega apelacji.

Dodatkowym środkiem gwarantującym wykonalność wyroków MTS jest odwołanie do Rady Bezpieczeństwa. Państwo może zawsze odwołać się do Rady Bezpieczeństwa, jeżeli druga strona nie wykonuje zobowiązań ciążących na niej z mocy wyroku wydanego przez Trybunał.

Wyrok Sądu jest ostateczny i strony nie mają prawa apelacji. Jednakże w pewnych wyjątkowych okolicznościach Sąd może dokonać rewizji wyroku.

167) REWIZJA WYROKU MTS

W wyjątkowych okolicznościach Sąd może dokonać rewizji wyroku. Strona w sporze może zgłosić wniosek o rewizję tylko wówczas, jeżeli:

1) wniosek opiera się na wykryciu faktu, który ma dla sprawy decydujące znaczenie;

2) w chwili wydania wyroku fakt ten nie był znany Sądowi i stronie, która występuje o rewizję wyroku, a nieświadomość co do tego faktu nie wynikła z niedbalstwa;

3) wniosek o rewizję został złożony najpóźniej w ciągu 6 miesięcy od wykrycia nowego faktu;

4) wniosek o rewizję został złożony przed upływem 10 lat od dnia wydania wyroku.

Postępowanie rewizyjne otwiera orzeczenie Trybunału stwierdzające, że istnieją dostateczne podstawy do rewizji wyroku.

168) KONWENCJE GENEWSKIE Z ROKU 1949

I Konwencja genewska, dotyczyła polepszenia losu rannych i chorych w armiach czynnych na lądzie;

II Konwencja genewska, dotyczyła polepszenia losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu;

III Konwencja genewska, dotyczyła traktowania jeńców;

IV Konwencja genewska, dotyczyła ochrony osób cywilnych podczas wojny.

169) STATUS JEŃCA WOJENNEGO W OPARCIU O KONWENCJĘ GENEWSKĄ Z 1949 R.

Jeńcem wojennym jest członek sił zbrojnych państwa wojującego, który znalazł się we władzy nieprzyjaciela. Prawo dotyczące traktowania jeńców wojennych mieści się w Regulaminie Haskim z 1907 r. i w uzupełniającej ten regulamin III Konwencji Genewskiej z 1949 r., dotyczącej traktowania jeńców wojennych (w czasie drugiej wojny światowej obowiązywała Konwencja Genewska z 1929 roku).

Jeńcy wojenni powinni być traktowani w sposób humanitarny. Ten, kto dostaje się do niewoli, znajduje się we władzy obcego państwa, nie zaś jednostki lub oddziały biorącego go do niewoli. Osoby te pozostają pod ochroną prawa międzynarodowego od chwili dostania się pod władzę nieprzyjacielską do czasu ich uwolnienia i ostatecznej repatriacji, która powinna nastąpić niezwłocznie po zakończeniu działań wojennych. Za zgodne z prawem traktowanie jeńców wojennych odpowiada zarówno jednostka wykonująca nad nimi władzę, jak i państwo zatrzymujące.

Państwo zatrzymujące może jeńca wojennego internować w obozach, miastach lub innych miejscowościach. W żadnym wypadku nie można umieszczać jeńców wojennych w pobliżu działań wojennych lub chronić pewne obiekty albo okręgi przez wysłanie tam jeńców wojennych. Państwo zatrzymujące obowiązane jest zapewnić jeńcom wojennym odpowiednie pomieszczenia, wyżywienie i umundurowanie.

W niewoli jeńcy wojenni podlegają prawu, regulaminom i rozkazom obowiązującym w państwie zatrzymującym. Za niezachowanie tych przepisów można jeńca pociągnąć do odpowiedzialności (również do odpowiedzialności karnej), ale trzeba szanować obowiązujące w tym zakresie normy prawa międzynarodowego.

Jeńcy wojenni mogą być zatrudnieni jako robotnicy, z tym że praca ta nie może być niebezpieczna ani szkodliwa dla ich zdrowia. Podoficerowie mogą być zatrudnieni przy pracach nadzorczych, a oficerowie tylko wtedy, jeśli sami zwrócą się o prace. W żadnym wypadku nie wolno ich do pracy zmuszać.

Jeńcy wojenni mają prawo – we wszystkich okolicznościach – do poszanowania swego honoru i czci. Państwo zatrzymujące obowiązane jest traktować wszystkich jeńców wojennych na zasadzie równości, niezależnie od rasy, narodowości, religii, poglądów politycznych lub innych czynników odróżniających.

170) Zasady traktowania rannych podczas wojny lądowej w oparciu o Konwencję Genewską z 1949 roku

Chorzy i ranni powinni być traktowani w sposób humanitarny oraz leczeni przez tę stronę konfliktu, we władzy której się znajdują. Zabronione są wszelkie zamachy na ich życie, a w szczególności ich dobijanie lub świadome pozostawienie bez opieki lekarskiej. Po bitwie strony konfliktu powinny niezwłocznie wydać wszelkie możliwe zarządzenia w celu wyszukania i zebrania rannych i chorych. Ochronie podlegają również stale zakłady służby zdrowia, szpitale i ruchome formacje sanitarne. Nie mogą być one w żadnych okolicznościach przedmiotem ataku, przy czym obowiązkiem państw walczących jest, w miarę możliwości, takie umieszczanie tych zakładów lub formacji, żeby atakowanie obiektów wojskowych nie narażało ich na niebezpieczeństwo. Prawo do ochrony upada, jeżeli wbrew zadaniom humanitarnym zakładów lub formacji takich używa się do działań na szkodę nieprzyjaciela. Z ochrony korzystają także transporty chorych i rannych oraz sprzętu sanitarnego. Personel sanitarny tron walczących, który dostał się we władzę nieprzyjaciela, może być zatrzymany tylko wówczas, gdy tego wymaga potrzeba opieki lekarskiej nad jeńcami wojennymi.

171) ZASADY TRAKTOWANIA RANNYCH ROZBITKÓW PODCZAS WOJNY MORSKIEJ W OPARCIU O KONWENCJĘ GENEWSKĄ Z 1949 ROKU

W czasie działań wojennych na morzu należy, podobnie jak w wojnie lądowej, zapewnić ochronę chorych i rannych oraz dodatkowo jeszcze rozbitków. Zagadnieniami tymi zajmuje się II Konwencja Genewska z 1949 r. Jeśli idzie o rozbitków, to istnieje obowiązek ich wyławiania; nie powinni być oni nigdy przedmiotem ataku. Po każdej bitwie morskiej państwa wojujące zobowiązane są wydać niezwłocznie wszelkie możliwe zarządzenia w celu wyszukania i zabrania rozbitków, rannych i chorych.

Wojskowe statki szpitalne nie podlegają atakowi lub zajęciu. Statki te powinny być odpowiednio oznakowane (znakiem czerwonego krzyża lub innymi uznanymi znakami rozpoznawczymi). Statki szpitalne nie mogą być używane do działań wyrządzających szkodę nieprzyjacielowi, gdyż wówczas mogą być pozbawione ochrony przyznanej im przez prawo.

172) OCHRONA LUDNOŚCI CYWILNEJ PODCZAS KONFLIKTÓW ZBROJNYCH

Ludność cywilna, nie biorąca udziału w wojnie, musi być zabezpieczona przed skutkami działań wojennych. Ochronę taką przewidują normy zwyczajowe oraz umowy międzynarodowe, w tym IV Konwencja Genewska z 1949 r., dotycząca ochrony osób cywilnych w czasie wojny.

Ochronie ogólnej przed niektórymi skutkami wojny podlega cała ludność cywilna państw walczących na zasadzie równości, bez względu na rasę, narodowość, religię lub przekonanie polityczne. Szczególną ochronę konwencja przewiduje dla rannych, chorych, kobiet ciężarnych i dzieci. Osoba chroniona nie może działać na szkodę interesów państwa, pod którego władzą się znajduje. Innymi słowy, ochrona udzielana jednostce nie może szkodzić bezpieczeństwu państwa. Stosowanie konwencji może odbywać się przy pomocy i pod kontrolą mocarstw opiekuńczych, strzegących interesów państw walczących.

Zadania mocarstw opiekuńczych mogą spełniać także instytucje międzynarodowe (np. Czerwony Krzyż), jeżeli strony walczące zgodnie taką instytucję wyznaczą.

Spośród sposobów ochrony ludności stron walczących IV Konwencja Genewska wymienia: strefy bezpieczeństwa, strefy zneutralizowane, ewakuację stref oblężonych lub otoczonych, ochronę szpitali cywilnych i wolność przewozu pomocy dla ludności.

Osoby chronione mają prawo, we wszystkich okolicznościach, do poszanowania ich godności, honoru, praw rodziny, przekonań i praktyk religijnych, zwyczajów i obyczajów. Kobiety są chronione przed wszelkim uwłaczaniem ich czci, zwłaszcza przed gwałtem i zmuszaniem do nierządu.

IV Konwencja Genewska zabrania stosowania wobec osób chronionych jakiegokolwiek przymusu (zwłaszcza w celu uzyskania informacji), środków mogących wywołać cierpienia fizyczne lub wyniszczenie osób chronionych, nadmiernych kar oraz wszelkich środków zastraszenia i terroru. Także rabunek i branie zakładników są zabronione.

173) Pojęcie szpiega

Za szpiega Regulamin Haski uważa osobę, która, działając potajemnie lub fałszywymi pozorami, zbiera lub stara się zbierać wiadomości w obrębie działań wojennych jednej ze stron z zamiarem przekazania tych wiadomości stronie przeciwnej. Szpiedzy nie są chronieni przez prawo międzynarodowe i mogą podlegać najwyższemu wymiarowi kary. Jednakże, zgodni z Regulaminem Haskim, nawet szpieg złapany na gorącym uczynku nie może być ukarany bez sądu, którym z reguły jest sąd polowy. Inna natomiast jest sytuacja szpiega, któremu udało powrócić się do swojej armii. Jeżeli taki szpieg dostanie się później do niewoli, nie ponosi odpowiedzialności za swoją poprzednią działalność szpiegowską i powinien być traktowany jako jeniec wojenny. Nie jest natomiast szpiegiem zwiadowca, który w mundurze wojskowym przedostaje się w strefę działań armii nieprzyjacielskiej w celu zbierania informacji potrzebnych własnej armii. Zwiadowcy mogą zamaskowywać swój ubiór i broń. W razie wzięcia do niewoli zwiadowca musi być traktowany jako jeniec wojenny.

174) Pojęcie agresji w prawie międzynarodowym

W świetle Konwencji Londyńskich o określeniu napaści; agresorem jest państwo, które pierwsze popełni jeden z następujących czynów:

1) wypowie wojnę innemu państwu

2) dokona najazdu za pomocą sił zbrojnych na terytorium innego państwa, nawet bez wypowiedzenia wojny

3) zaatakuje za pomocą sił lądowych, morskich lub powietrznych terytorium, okręty lub samoloty innego państwa, nawet bez wypowiedzenia wojny

4) zastosuje blokadę morską wybrzeża lub portów innego państwa

5) udzieli pomocy zbrojnym bandom, które zorganizowały się na jego terytorium i dokonują napadu na terytorium innego państwa, lub odmówi, pomimo żądania państwa napadniętego, wydania na swym własnym terytorium wszelkich będących w jego mocy zarządzeń w celu pozbawienia tych band pomocy lub opieki

Należy zwrócić uwagę na dwa istotne elementy tej definicji. Jeden z nich to element pierwszeństwa. Agresorem jest państwo, które pierwsze popełni jeden z określonych czynów. Element pierwszeństwa jest niezbędny w każdej definicji agresji; w wypadku jej braku nie byłoby żadnego obiektywnego kryterium określenia napastnika. Wszelka więc tzw. wojna prewencyjna jest wojną agresywną i zakazaną.

Drugim ważnym elementem definicji jest stwierdzenie, że agresji może dokonać tylko państwo przeciwko państwu. Pojęcie agresji nie ma więc zastosowania do wojny domowej (tzw. wojny cywilnej), wojny narodowowyzwoleńczej czy antykolonialnej.

175) Definicja wojny w prawie międzynarodowym

Wojna w sensie prawnym oznacza zerwanie między państwami stosunków pokojowych i przejście do stosunków wojennych, które charakteryzują się walką zbrojną i atakami wrogimi skierowanymi przeciwko drugiemu państwu. Dawniej stan wojny uważany był za dopuszczalny przez prawo, a tzw. ius ad bellum  za atrybut suwerenności państwowej.

Często wojnę identyfikuje się ze stanem walki zbrojnej między państwami. Identyfikacja taka nie jest zupełnie ścisła. Należy bowiem odróżnić stan wojny od walki zbrojnej, czyli działań wojennych. Zwykle walka zbrojna kończy się, zanim państwa wojujące zamienią stan wojny na stan pokoju na mocy traktatu pokojowego czy na podstawie aktu jednostronnego uznającego zakończenie stanu wojny. Niekiedy toczą się między państwami działania wojenne (istnieje walka zbrojna) bez wypowiedzenia wojny i wprowadzenia między nimi stanu wojny. Stan wojny jest więc równoznaczny z walką zbrojną i odwrotnie.

Prawo międzynarodowe reguluje przede wszystkim stosunki między państwami, a więc i walę zbrojną między nimi. Jednakże ma ona również zastosowanie do konfliktów zbrojnych, których podmiotami lub jednym z podmiotów nie jest państwo. Chodzi tu np. o wojnę domową, wojnę narodowowyzwoleńczą itp., jeżeli druga strona zostanie uznana za stronę wojującą.

176) Rodzaje konfliktów zbrojnych

Wśród konfliktów najczęściej wyróżnia się:

- werbalne (protest, sprzeciw, ostrzeżenie, groźba),

- akcje konfliktowe (zerwanie stosunków dyplomatycznych, konfiskata, demonstracja siły lub jej użycie),

- międzynarodowe – oznaczają walkę dwóch lub więcej państw rozciągniętą w czasie i przestrzeni,

- bez znaczenia międzynarodowego - w tym wypadku tylko jedna strona ma moc prawno-międzynarodową.

- narodowowyzwoleńcze,

- obronne,

- antykolonialne,

- narodowowyzwoleńcze

- lądowe

- morskie

- powietrzne

- z użyciem środków chemicznych,

- z użyciem środków biologicznych,

- z użyciem środków nuklearnych.

Rodzaje konfliktów:
Wewnętrzny –zachodzi wewnątrz państwa , może występować na tle problemów etnicznych, mniejszości interesów bądź różnych stanowisk grup interesów, mogą być to konflikty polityczne bądź społeczne czy ekonomiczne.
Konflikt umiędzynarodowiony polega na tym iż jest to konflikt który dotyczy większej liczby państw, nie odbywa się wewnątrz państwa lecz ma wpływ na arenę polityczna, na przykład terroryzm - takim konfliktem może być konflikt zbrojny.
Konflikt zbrojny może zostać zainicjowany w formie incydentu zbrojnego, akcji zbrojnej i innych starć zbrojnych o ograniczonym zakresie i stanowić próbę rozstrzygania.

177) Legalność wojny jako środka rozwiązywania konfliktów międzynarodowych

Na zasadzie bezwzględnego zakazu agresji zbudowany jest system Organizacji Narodów Zjednoczonych. Już wstęp do Karty głosi,  że celem członków ONZ jest „uchronić przyszłe pokolenia od klęski wojny”. Artykuł 1 uznaje za główny cel ONZ utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, a art. 2 ust. 4 stwierdza, że: „Wszyscy członkowie powinni w swych stosunkach międzynarodowych powstrzymywać się od stosowania groźby lub użycia siły przeciwko nietykalności terytorium albo niepodległości politycznej któregokolwiek państwa, lub wszelkiego innego sposobu, niezgodnego z zasadami Narodów Zjednoczonych.”

Karta dopuszcza jednak samoobronę i zbiorową akcję przeciw agresorowi. Artykuł 51 stwierdza: „Nic w niniejszej Karcie nie może uchybiać niepozbywalnemu prawu do samoobrony indywidualnej lub zbiorowej w przypadku napaści zbrojnej na któregokolwiek członka Narodów Zjednoczonych, zanim Rada Bezpieczeństwa nie podejmie niezbędnych zarządzeń w celu utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”.

Zakaz agresji, potwierdzony w Karcie NZ, jest jedną z podstawowych i powszechnie obowiązujących zasad współczesnego prawa międzynarodowego, a jego naruszenie jest zbrodnią przeciwko pokojowi. Norma ta ma charakter ius cogens. Zakaz wojny agresywnej uznawany jest przez wszystkie państwa. Nawet te państwa, które dopuszczały się aktów agresji, nigdy otwarcie nie występowały przeciwko samej zasadzie zakazu wojny agresywnej, ale w rozmaity sposób starały się usprawiedliwiać, np. dowodząc, że aktu agresji dopuściła się strona przeciwna, że musiały się bronić przed agresywną polityką drugiego państwa lub że akcja ich nie ma charakteru wojny agresywnej, ale ma charakter porządkowy lub policyjny/

178) Pakt Brandta – Kelloga

Pierwszą umową wielostronną, która zawierała bezwzględny zakaz wojny agresywnej między kontrahentami, był podpisany w 1928 r. w Paryżu pakt przeciwwojenny (zwany również paktem paryskim, paktem F. Kellogga lub Brianda – Kelloga). Był on umową, obowiązującą w 1939 r. około 60 państw, a więc prawie wszystkie istniejące wówczas państwa, w tym wszystkich późniejszych agresorów (Niemcy, Włochy, Japonia).

Pakty paryski w art. 1 zawiera uroczyste potępienie uciekania się do wojny w celu załatwiania sporów międzynarodowych oraz wyrzeczenie się wojny jako narzędzia polityki narodowej we wzajemnych stosunkach. Dopełnieniem postanowienia o wyrzeczeniu się wojny jest art. 2 paktu, który uznaje, że sposoby załatwiania lub rozstrzygania wszelkich sporów lub zatargów, niezależnie od ich istoty lub pochodzenia, będą poszukiwane wyłącznie za pomocą środków pokojowych.

Pakt paryski, zakazujący wojny agresywnej, nie wykluczał jednak możliwości wojny obronnej. We wstępie do paktu stwierdzono, że państwo łamiące pakt nie korzysta z jego ochrony, a więc dopuszczalna jest pomoc dla ofiar napaści, a zatem nie tylko obrona indywidualna, lecz również zbiorowa. Przewidując wyrzeczenie się wojny „jako narzędzia polityki państwowej” – pakt dopuszczał akcję zbiorową Ligi Narodów (wojnę sankcyjną).

Data wejścia w życie paktu paryskiego jest datą przełomową w rozwoju prawa międzynarodowego. Od tego czasu wojna agresywna została usunięta poza prawo. Prawo międzynarodowe przestało być prawem „wojny i pokoju”, a stało się prawem pokoju i pokojowego współistnienia.

179) Reguły wypowiedzenia wojny w oparciu o konwencję haską z 1907 roku

Od dawna utarły się zwyczajowo pewne formy wypowiadania wojny. Nie zawsze jednak były one przestrzegane, a w historii pełno jest przypadków podstępu, wiarołomstwa i ataków bez uprzedzenia.

Na przykład w 1904 roku Japonia zaatakowała bez uprzedzenia okręty rosyjskie w Port Artur, co dało początek wojnie japońsko – rosyjskiej. Aby uniknąć tego rodzaju wypadków zaskoczenia, na II konferencji haskiej w 1907 r. podpisano III Konwencję o rozpoczynaniu kroków nieprzyjacielskich. Konwencja wymaga, by kroki nieprzyjacielskie nie były rozpoczynane bez uprzedniego niedwuznacznego ostrzeżenia, które może mieć formę umotywowanego wypowiedzenia wojny bądź ultimatum z warunkowym wypowiedzeniem wojny. Ultimatum takie jest oświadczeniem jednego państwa skierowanym do drugiego państwa, w którym pod groźbą wojny żąda ono spełnienia ściśle określonych warunków w ustalonym i nieprzekraczalnym terminie, z reguły bardzo krótkim (12, 24, 48 godzin).,

180) Ograniczenie zbrojeń – traktat o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej z 1968 roku

Użycie i rozprzestrzenianie broni jądrowej sprzeczne jest:

1) z zasadą humanitaryzmu, która wyraźnie uznana została we wstępie do IV Konwencji Haskiej i która musi być respektowana przez strony wojujące również w przypadkach, gdy jakieś zagadnienie nie jest uregulowane przez prawo umowne;

2) z zasadą, że walka zbrojna prowadzona jest przeciwko siłom zbrojnym przeciwnika, a nie przeciwko ludności cywilnej. Z charakteru broni atomowej wynika bowiem, że skutki jej działania dotknęłyby przede wszystkim lub co najmniej w równej mierze ludność cywilną;

3) z przepisami dotyczącymi bombardowania, które zakazują bombardowania obiektów niebronionych lub dopuszczają tylko bombardowanie obiektów wojskowych. Przy bombardowaniu atomowym zniszczeniu ulegają wszelkie obiekty, niezależnie od charakteru i przeznaczenia. Nie jest też możliwe przestrzeganie art. 27 Regulaminu Haskiego dotyczącego oszczędzania, w miarę możności, świątyń, gmachów służących celom nauki, sztuki i dobroczynności, pomników historycznych, szpitali oraz miejsc, gdzie zgromadzili się chorzy i ranni. Państwo, używając broni atomowej, z góry „godzi się” na zniszczenie tych obiektów;

4)z zasadą, że nie wolno używać środków walki powodujących nadmierne cierpienie. Wiadomo, że porażenie radioaktywne może prowadzić do takich cierpień i śmierci po upływie długiego czasu bombardowania;

5) z zasadą, że w wyniku kroków nieprzyjacielskich nie mogą być poszkodowane państwa neutralne. Skutki działania broni jądrowej prawdopodobnie dotknęłyby również terytoria państw neutralnych.

 

 

Współpraca

Wczytywanie...