Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

ABC Bankowości (z uwzględnieniem banków spółdzielczych), książka


Kierunek Fir
Prowadzący Eugeniusz Gostomski
zgłoś naruszenie zasad
Podgląd

Książka-Poznań2.doc

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):

Eugeniusz Gostomski

ABC Bankowości

(z uwzględnieniem banków spółdzielczych)

Poznań 2009

Spis treści

Rozdział pierwszy

Pieniądz i polityka pieniężna

1.1.Istota pieniądza

1.2. Funkcje pieniądza

1.3. Współczesne formy pieniądza

1.4. Istota i cele polityki pieniężnej państwa

1. 5. Polityka pieniężna NBP i jej instrumenty

1. 6. Polityka pieniężna Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC)

1.7. Euro jako wspólna waluta europejska

1.8. Polska droga do strefy euro

Rozdział drugi

Działalność bankowa i polski system bankowy

2.1. Pojęcie banku i wykaz czynności bankowych

2.2. Pojęcie, funkcje i czynniki rozwoju systemu bankowego

2.3. Modele systemu bankowego na świecie

2. 4. Transformacja systemu bankowego w Polsce

2. 5. Rola NBP w polskim systemie bankowym

2. 6. Komisja Nadzoru Finansowego jako organ nadzorujący banki w Polsce.

2.7. Zadania Bankowego Funduszu Gwarancyjnego

2.8. Banki z kapitałem zagranicznym w Polsce

2.9. System bankowy w Polsce na tle systemów bankowych w innych krajach

europejskich

Rozdział trzeci

Bankowość spółdzielcza w Polsce i wybranych krajach europejskich

3.1. Geneza i cechy spółdzielczości bankowej w Europie

3.2. Banki ludowe Schulzego i kasy Raiffeisena

3.3. Funkcjonowanie banków spółdzielczych w  krajach europejskich

3.4. Struktury organizacyjne banków spółdzielczych w Europie

3.5. Strategia rozwoju wybranych grup spółdzielczych w Europie

3.6. Banki spółdzielcze w Polsce na tle innych banków spółdzielczych w Europie

Rozdział czwarty

Banki spółdzielcze jako instytucje głęboko zakorzenione w społeczności                lokalnej

4.1. Narodziny polskiej spółdzielczości kredytowej

4.2. Znaczenie banków spółdzielczych dla podtrzymania kultury polskiej i polskiego stanu posiadania w czasie zaborów

4.3. Rozwój banków spółdzielczych w Polsce po II wojnie światowej

4.4. Specyfika banków spółdzielczych

4.5. Funkcjonowanie organów banku spółdzielczego

4.6. Korzyści z członkostwa w banku spółdzielczym

4.7. Oferta banków spółdzielczych dla samorządu terytorialnego

4.8. Wspieranie przez banki lokalnych inicjatyw społecznych i charytatywnych

4.10. Banki spółdzielcze dzieciom

Rozdział piąty

Krajowe operacje bankowe

5.1. Pojęcie i klasyfikacja operacji i usług bankowych

5.2. Rachunki bankowe – istota i podstawowe zasady prowadzenia rachunków bankowych

5.3. Rodzaje rachunków bankowych

5.4. Tajemnica rachunku bankowego

5.5. Przyjmowanie depozytów bankowych

5.6. Operacje rozliczeniowe banków

5.6.1. Rozliczenia gotówkowe

5.6.2. Rozliczenia bezgotówkowe

5.7. Rozrachunki międzybankowe

5.8. Bankowość elektroniczna

5.9. Opłaty i prowizje bankowe

Rozdział szósty

Rozliczenie transakcji handlu zagranicznego

6.1. Infrastruktura do realizacji rozliczeń międzynarodowych

6.2. Klasyfikacja rozliczeń międzynarodowych

6.3. Nieuwarunkowane sposoby rozliczeń

6.4. Uwarunkowane sposoby rozliczeń

6.5. Podstawowe instrumenty zapłaty w handlu zagranicznym

Rozdział siódmy

Działalność kredytowa banku

7.1. Pojęcie i rodzaje kredytów

7.2. Rola kredytów w życiu gospodarczym

7.3. Zasady udzielania kredytów i pożyczek klientom indywidualnym

7.4. Zasady udzielania kredytów gospodarczych

7.5. Prawne zabezpieczenia kredytów

7.6. Umowa kredytowa i wykorzystanie kredytu bankowego

7.7. Monitoring kredytowy

7.8. Windykacja i restrukturyzacja należności kredytowych banku

Rozdział ósmy

Zarządzanie bankami komercyjnymi

8.1. Istota zarządzania, misja i cele banku

8.2. Planowanie strategiczne i operacyjne w banku

8.3. Struktura organizacyjna banku

Rysunek 8. Marketingowa struktura organizacyjna

8.4. Podział kompetencji i delegowanie uprawnień w banku komercyjnym

8.5. Zarządzanie zasobami ludzkimi w banku

8.6. Kontrola wewnętrzna w banku

8.7. Zarządzanie oddziałami banku

8.8. Etyka w biznesie bankowym

Rozdział dziewiąty

Zarządzanie aktywami, pasywami, kosztami i ryzykiem banku

9.4.1. Ryzyko kredytowe

9.4.2. Ryzyko utraty płynności

9.4.3. Ryzyko stopy procentowej

9.4.4. Ryzyko operacyjne

Rozdział dziesiąty

Rynek pieniężny i kapitałowy

10.1. Istota i rodzaje rynków finansowych

10.2. Znaczenie rynków finansowych dla gospodarki i banków

10.3. Rynek pieniężny

10.4. Rynek kapitałowy i jego instytucje

10.5. Obligacje i akcje jako najważniejsze instrumenty rynku kapitałowego

10.6. Emisja papierów wartościowych

10.7. Giełda papierów wartościowych

Rozdział jedenasty

Marketing bankowy

11.1. Istota i znaczenie marketingu dla banku

11.2. Badania marketingowe

11.3. Segmentacja rynku usług bankowych

11.4. Jakość obsługi klienta

11.5. Koncepcja marketingu mix w bankowości

11.6. Załatwianie reklamacji klientów banku

11.7. Zasady dobrej praktyki bankowej

Rozdział dwunasty

Rachunkowość bankowa

Rozdział trzynasty

Informatyka i informacja w banku

Rozdział czternasty

Stosowanie prawa w działalności bankowej

Rozdział pierwszy

Pieniądz i polityka pieniężna

1.1.Istota pieniądza

Banki uczestniczą w obrocie pieniądzem. Zrozumienie istoty, funkcji i form pieniądza ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia biznesu bankowego. Pieniądz jest powszechnym ekwiwalentem towarów, czyli tym, czym można płacić za produkty i usługi oraz regulować zobowiązania względem wierzycieli. Wyłonił się ze świata towarów zaspakajających określone potrzeby człowieka. Stając się pośrednikiem w wymianie towarowej, pieniądz umożliwił odejście od wymiany naturalnej (barterowej), która polegała na wymianie towaru za towar. Wprowadzenie pieniądza pozwoliło rozdzielić wymianą towarów na dwa oddzielne akty: sprzedaż i kupno. Polega to na tym, że sprzedawca za dobra przekazane nabywcy otrzymuje zapłatę w pieniądzu, a następnie za pieniądze kupuje inne potrzebne mu dobra. Partnerzy realizujący transakcje handlowe mogą też wyrażać zgodę na dokonanie zapłaty za sprzedane towary dopiero po jakimś czasie. Powstaje wówczas należność/zobowiązanie, co zostaje uregulowane przez przekazanie odpowiedniej sumy pieniądza w późniejszym terminie.

Pieniądz jest wiec powszechnie akceptowanym zamiennikiem towarów i ma absolutną moc zwalniania z zobowiązań, a przy tym jest absolutnie płynnym składnikiem majątku (pieniądz gotówkowy), który w każdej chwili może być wykorzystany w procesie wymiany handlowej i do regulowania zobowiązań, np. podatkowych czy cywilnoprawnych. Do pieniądza zaliczane są także wkłady terminowe i oszczędnościowe, określane jako substytuty pieniądza. Nie są one jednak idealnym pieniądzem z powodu ograniczonej płynności.

1.2. Funkcje pieniądza

Pieniądz pełni cztery zasadnicze funkcje:

  1. środka wymiany,
  2. środka płatniczego,
  3. miernika wartości,
  4. środka przechowywania wartości (tezauryzacji).

Pieniądz jako środek wymiany jest uniwersalnym pośrednikiem w wymianie towarów. Sprawia on, iż osoby posiadające towary na sprzedaż nie muszą łączyć się w pary, w których każda ze stron oferuje towar pożądany przez drugą stronę w odpowiedniej ilości i o odpowiedniej jakości, co byłoby bardzo trudnym zadaniem. Posługując się pieniądzem jako środkiem wymiany dokonujemy sprzedaży towarów za pieniądze, za które następnie nabywamy inne potrzebne towary.

W historii różne dobra użytkowe pełniły funkcję pośrednika w wymianie handlowej: zboże, bydło, skóry, sól itp. W końcu, z uwagi na takie zalety, jak jednorodność, trwałość, łatwa podzielność i duży ciężar właściwy, funkcję tę zaczęły pełnić metale szlachetne (złoto, srebro). Kruszce początkowo ważono, a następnie zaczęto stosować w wymianie handlowej wybijane z metali szlachetnych monety, czyli cechowane znaki pieniężne, na których emitent (mennica) stwierdzała wagę monety i próbę (jakość kruszcu).

Pieniądz jako środek płatniczy ma absolutną moc zwalniania z zobowiązań wobec wierzycieli. Oznacza to, że wierzyciel nie może odmówić akceptacji uregulowania zobowiązania w formie pieniężnej. Należy podkreślić, że z tą cechą pieniądza związane jest określenie pieniądza jako prawnego środka płatniczego, co można przeczytać także na banknotach emitowanych przez Narodowy Bank Polski.

Funkcję środka płatniczego pieniądz pełni przede wszystkim w obrocie towarowym, gdy zapłata za przekazane dobra nie następuje natychmiast, lecz później, tzn. gdy nabywca korzysta z kredytu kupieckiego, który następnie zostaje uregulowany w formie pieniężnej. Ponadto pieniądz w charakterze środka płatniczego stosowany jest do regulowania zobowiązań z innych tytułów, np. z tytułu podatków, przy spłacie kredytów i uiszczaniu różnych opłat.

Pieniądz pełni też funkcję miernika wartości . Za pomocą pieniądza wyraża się mianowicie wartość wszystkich towarów, zasobów i strumieni gospodarczych. Dzięki temu, że ceny wszystkich dóbr materialnych wyrażone są w jednostkach pieniężnych, łatwo możemy je porównywać, Cena towaru jest jego pieniężną wartością. Wysokość cen określa siłę nabywczą pieniądza, która nie jest stała, lecz zmienia się w zależności od skali inflacji w kraju.

Ponadto pieniądz pełni funkcję środka przechowywania wartości , czyli jest instrumentem tezauryzacji bogactwa. Podmioty gospodarcze gromadzą (tezauryzują) pieniądze, aby móc w przyszłości dokonywać zakupu towarów i spłacać zobowiązania. Innymi słowy, pieniądz jest środkiem tezauryzacji, gdy nie wydajemy od razu wszystkich zarobionych pieniędzy, lecz część z nich jako oszczędności odkładamy na przyszłość. Przechowywanie oszczędności w formie pieniężnej, a nie w obligacjach, biżuterii czy nieruchomościach ma tę zaletę, że pieniądz jest dobrem doskonale płynnym. Oznacza to, iż oszczędności pieniężne można natychmiast i bez żadnych kosztów transakcyjnych wykorzystać do zapłaty za towary lub do uregulowania określonych zobowiązań. Zaletą pieniądza w funkcji środka tezauryzacji jest również to, że stale zachowuje on swoją wartość nominalną, w przeciwieństwie do innych aktywów, których wartość na rynku ciągle się zmienia.

Natomiast słabością pieniądza jako środka przechowywania wartości jest to, iż jego siła nabywcza (wartość realna) na skutek procesów inflacyjnych w gospodarce narodowej naleje wraz z upływem czasu, np. wprowadzony w Polsce w 1995 roku tzw. nowy złoty stracił w ciągu pierwszego dziesięciolecia funkcjonowania ponad połowę swojej pierwotnej wartości. Poza tym, jeżeli będziemy przechowywać wartość w postaci pieniądza gotówkowego (banknoty, monety), to od tej postaci oszczędności nie uzyskamy żadnych przychodów w ujęciu nominalnym.

W handlu zagranicznym pieniądz pełni następujące funkcje:

  1. waluty fakturowania , czyli w pieniądzu wyrażane są ceny i wystawiane faktury;
  2. waluty transakcyjnej , tzn. transakcje handlowe między kontrahentami zagranicznymi zawierane są i regulowane w określonej walucie;
  3. waluty inwestycyjnej , która polega na tym, że podmioty gospodarcze utrzymują część swoich aktywów w walucie międzynarodowej.

W transakcjach oficjalnych, czyli w operacjach władz monetarnych, głównie banków centralnych, pieniądz pełni funkcje:

  1. podstawy określania parytetów walutowych , czyli waluty referencyjnej;
  2. waluty interwencyjnej , która to funkcja polega na tym, że banki centralne stosują daną walutę narodową do interwencji na rynku walutowym;
  3. waluty rezerwowej, tzn. władze monetarne wykorzystują walutę międzynarodową do utrzymywania w niej rezerw dewizowych.

1.3. Współczesne formy pieniądza

Pieniądz nie został wymyślony przez pojedynczego człowieka ani żadną zbiorowość ludzką, ale jest efektem zbiorowego doświadczenia społeczeństw. Na przestrzeni dziejów zmieniały się formy pieniądza. Od początku historii w praktyce gospodarczej występował pieniądz naturalny w postaci różnych dóbr użytkowych. W VII wieku p.n.e. na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej pojawiły się pierwsze monety. Również w VII wieku p.n.e. w Chinach, a w XII wieku n.e. w Europie Południowej pojawiły się banknoty, czyli kwity dłużne banku potwierdzające lokatę kruszcu i zobowiązujące bank do jego wydania okazicielowi banknotu. Pełny rozkwit pieniądza w postaci banknotów nastąpił w XVIII i XIX wieku w najbardziej rozwiniętych krajach Europy Zachodniej.

Banki początkowo emitowały banknoty jako potwierdzenie przyjęcia lokaty kruszcowej, lecz następnie stopniowo zaczęły kredytować swoich klientów, przekazując im banknoty dla których nie miały już pokrycia w kruszcu. Banknoty emitowały też państwa na pokrycie własnych wydatków, nie bacząc na brak ich zabezpieczenia w postaci kruszców, szczególnie w okresie wojen. Nadmierna emisja banknotów stawała się przyczyną zawieszania ich wymienialności na kruszec i wysokiej inflacji. Najdłużej na złoto był wymienialny dolar amerykański – do sierpnia 1971 roku, z tym, że od lat trzydziestych XX wieku prawo do zamiany dolarów na złoto przysługiwało już tylko bankom centralnym [1] .

We współczesnej gospodarce występują trzy formy pieniądza:

  1. pieniądz gotówkowy – banknoty i monety emitowane przez bank centralny, będące w posiadaniu gospodarstw domowych i podmiotów niebankowych,
  2. pieniądz bezgotówkowy – pieniądz istniejący w formie zapisu na rachunkach klientów w bankach depozytowo – kredytowych, emitowany przez te banki,
  3. pieniądz elektroniczny .

Pieniądz elektroniczny zgodnie z prawem bankowym (art. 4.1.5) to wartość pieniężna stanowiąca elektroniczny odpowiednik znaków pieniężnych, która spełnia łącznie następujące warunki:

  1. jest przechowywana na elektronicznych nośnikach informacji,
  2. jest wydawana do dyspozycji na podstawie umowy w zamian za środki pieniężne o nominalnej wartości nie mniejszej niż ta wartość,
  3. jest przyjmowana jako środek płatniczy przez przedsiębiorców innych niż podmioty wydające ją do dyspozycji,
  4. na żądanie jest wymieniana przez wydawcę na środki pieniężne,
  5. jest wyrażona w jednostkach pieniężnych.

Pieniądz elektroniczny odgrywa jeszcze niedużą rolę w życiu gospodarczym na świecie, ale jego znaczenie stopniowo się zwiększa.

Ogół środków pieniężnych, które są do dyspozycji podmiotów niebankowych (gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa) stanowi podaż pieniądza . W skład podaży pieniądza wchodzi gotówka w obiegu oraz środki na rachunkach bankowych oraz inne surogaty pieniądza (np. weksle i czeki). Wielkość podaży pieniądza zależy od wielkości kreacji pieniądza dokonanej przez bank emisyjny (pieniądz gotówkowy) i banki komercyjne (pieniądz bezgotówkowy).

W ujęciu makroekonomicznym podaż (ilość) pieniądza w obiegu ustala się w postaci agregatów pieniężnych, różniących się stopniem płynności. Najbardziej płynnym agregatem jest M1, do którego należą gotówka w obiegu oraz depozyty bieżące (na rachunkach rozliczeniowych i oszczędnościowych). Agregat pieniężny M2 obejmuje oprócz składników tworzących M1 depozyty terminowe z pierwotnym terminem lokaty do 2 lat. Standardowym miernikiem pieniądza w krajach Unii Europejskiej jest agregat M3, który obejmuje M2 i papiery dłużne banków z terminem wykupu do 2 lat oraz zobowiązania banków z tytułu operacji finansowych z przyrzeczeniem odkupu, dokonywanych z instytucjami niemonetarnymi.

Podaż pieniądza ogółem (M3) w Polsce na koniec 2007 roku wynosiła 562 mld zł, z czego 77 mld zł (13,7%) stanowił pieniądz gotówkowy w obiegu.

Podaż pieniądza jest planowana przez bank centralny, który stara się tak ją ukształtować, aby na rynku kredytowym była równowaga i nie dochodziło do inflacji w gospodarce narodowej z powodu nadmiaru pieniądza.

Natomiast pod pojęciem popytu na pieniądz rozumiemy zapotrzebowanie przedsiębiorstw i gospodarstw domowych na pieniądz jako środek wymiany, środek płatniczy i środek tezauryzacji. Popyt na pieniądz zaspakajany jest poprzez utrzymywanie części dochodów w formie rezerw pieniężnych. Wielkość popytu na pieniądz zależy przede wszystkim od poziomu dochodu narodowego w gospodarce, który określa zakres wpłat i wypłat pieniężnych. Gdy rośnie dochód narodowy, wzrasta też popyt na pieniądz. Czynnikiem wpływającym na popyt na pieniądz jest też motyw ostrożności wynikający z niepewności co do kształtowania się strumieni pieniężnych w przyszłości, Chodzi tutaj o konieczność tworzenia zapasu pieniądza ze względu na bezpieczeństwo obrotu gospodarczego.

Istotny wpływ na wielkość popytu na pieniądz wywiera stopa procentowa. Posiadanie zapasu płynnego pieniądza (gotówka, wkłady awista) przynosi straty  właścicielowi środków pieniężnych, które są szczególnie odczuwalne przy wysokim oprocentowaniu lokat terminowych. Wysokość oprocentowania wpływa więc na wielkość zapasu pieniędzy. Wraz ze wzrostem oprocentowania spada popyt na pieniądz, zaś obniżenie oprocentowania prowadzi do wzrostu popytu na pieniądz.

J. M. Keynes zwrócił ponadto uwagę na spekulację jako czynnik kształtowania popytu na pieniądz. Spekulanci oczekując wzrostu kursów papierów wartościowych na giełdzie, kupują papiery wartościowe, przez co zmniejsza się wielkość zapasu pieniądza gromadzonego dla celów spekulacyjnych.

1.4. Istota i cele polityki pieniężnej państwa

Polityka pieniężna państwa obejmuje całokształt rozwiązań i działań podejmowanych w gospodarce narodowej w celu zaopatrzenia podmiotów gospodarujących w pieniądz i regulowania wielkości podaży pieniądza [2] . Za politykę pieniężną odpowiedzialne są bank centralny i rząd. Podstawowym celem polityki pieniężnej każdego kraju jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej rządu, a więc wysokiego stanu zatrudnienia, utrzymania równowagi zewnętrznej i wzrostu gospodarczego, jeżeli nie jest to sprzeczne z celem podstawowym – stabilizacją cen.

W latach osiemdziesiątych XX wieku cel stabilności cen realizowano głównie w oparciu o kontrolę podaży pieniądza za pomocą agregatów pieniężnych M1, M2, M3 oraz stóp procentowych banku centralnego. Obecnie większość banków realizuje bezpośredni cel inflacyjny, wyznaczając określoną stopę lub przedział wahań dla inflacji [3] .

1. 5. Polityka pieniężna NBP i jej instrumenty

Politykę pieniężną w Polsce realizuje NBP. Przez pierwsze lata od zapoczątkowania transformacji ustrojowej w naszym kraju działania NBP w zakresie polityki pieniężnej podporządkowane były tłumieniu inflacji i przywracaniu równowagi pieniężnej i rynkowej, co służyć miało poprawie efektywności gospodarowania. Polityka pieniężna NBP aż do końca 1997 roku opierała się na realizacji celu pośredniego, którym była kontrola podaży pieniądza przy jednoczesnym kontrolowaniu kształtowania się kursu walutowego. Jednakże nieprzekroczenie założonego poziomu podaży pieniądza było bardzo trudnym zadaniem, chociażby z uwagi na bezpośrednie finansowanie przez NBP deficytu budżetowego w tym czasie. Niemniej inflację w Polsce w tym okresie udało się znacznie obniżyć.

Zgodnie z Konstytucją RP od 1998 roku politykę pieniężną w Polsce kształtuje niezależny organ NBP, jakim jest Rada Polityki Pieniężnej. Do dzisiaj RPP stasuje strategię bezpośredniego celu inflacyjnego. Od 2004 roku do chwili obecnej (2009 rok) cel inflacyjny wyznaczany był na poziomie 2,5% z dopuszczalnym przedziałem wahań +/- 1 pkt. proc., tzn. na poziomie zbliżonym do oczekiwanej wartości referencyjnej według Traktatu z Maastrickt dla kryterium inflacyjnego.

Od 12 kwietnia 2000 roku kurs złotego jest płynny , co pozwala na bardziej elastyczne niż w warunkach kursu pełzającego reagowanie na pojawiające się w gospodarce wstrząsy i ogranicza ryzyko kursu walutowego w Polsce.

NBP dysponuje wieloma instrumentami polityki pieniężnej o charakterze administracyjnym, mieszanym i rynkowym. Instrumenty te po 1990 roku ewaluowały w kierunku stosowania regulacji i procedur wypracowanych w krajach Unii Europejskiej.

Do instrumentów polityki pieniężnej NBP należą:

  1. instrumenty administracyjne: obowiązek tworzenia przez banki komercyjne rezerw obowiązkowych, pułapy kredytowe, wprowadzenie nieprzekraczalnego poziomu oprocentowania, obowiązek utrzymywania nieoprocentowanego depozytu od zagranicznych środków wykorzystywanych przez banki i krajowych przedsiębiorców;
  2. instrumenty administracyjno – ekonomiczne, do których należą operacje depozytowo – kredytowe i związane z nimi stopy procentowe: refinansowa, lombardowa, redyskontowa i depozytowa;
  3. instrumenty o charakterze rynkowym, do których zalicza się operacje otwartego rynku: bezwarunkowe (operacje outright) i warunkowe (repo i reverse repo) oraz związaną z nimi stopę referencyjną.

W latach 1990 – 1992 NBP oddziaływał metodami administracyjnymi na kształtowanie się stóp procentowych w bankach komercyjnych. Określał mianowicie górny poziom oprocentowania depozytów w bankach i górny poziom oprocentowania oferowanych przez nie kredytów. Ponadto raz na kwartał wyznaczał 14 bankom kontrolowanym kapitałowo przez państwo limity dotyczące udzielanych przez nie kredytów [4] .

Od 1993 roku głównym instrumentem polityki pieniężnej NBP są operacje otwartego rynku, klasyfikowane do narzędzi o charakterze rynkowym. Za ich pomocą bank centralny wpływa na poziom płynności banków komercyjnych i wysokość stóp procentowych na rynku międzynarodowym, doprowadzając je do poziomu odpowiadającego aktualnym celom polityki pieniężnej. Operacje otwartego rynku są prowadzone przez bank centralny z bankami komercyjnymi i dokonywane z inicjatywy banku centralnego. Polegają one na zakupie i sprzedaży papierów wartościowych. NBP sprzedając papiery wartościowe, przejmuje od banków komercyjnych część środków pieniężnych i tą drogą zmniejsza podaż pieniądza na rynku. Z kolei skupując papiery wartościowe zasila rynek kreowanym przez siebie pieniądzem, co zwiększa podaż środków pieniężnych na rynku.

Najprostszą formą operacji otwartego rynku są operacje bezwarunkowe zakupu papierów wartościowych lub operacje bezwarunkowe sprzedaży papierów wartościowych . Inną formą są operacje warunkowe, które łączą kupno papierów wartościowych przez NBP od banku komercyjnego z ich odsprzedażą przez ten bank NBP po określonej cenie w określonym terminie ( transakcje repo ). Zakup papieru wartościowego przez bank centralny w ramach operacji warunkowej jest odpowiednikiem zabezpieczonego kredytu udzielonego bankowi komercyjnemu przez bank centralny. Drugim wariantem operacji warunkowych są transakcje reverse repo , czyli transakcje warunkowej sprzedaży papierów wartościowych (bonów pieniężnych) przez bank centralny bankowi komercyjnemu z jednoczesnym zobowiązaniem banku komercyjnego do odsprzedania tych papierów NBP po określonej cenie w przyszłości. Sprzedaż papieru wartościowego przez bank centralny w ramach operacji warunkowej jest odpowiednikiem lokaty złożonej przez bank komercyjny w banku centralnym Należy podkreślić, że operacji warunkowe NBP są wykorzystywane do doraźnego regulowania podaży pieniądza, podczas gdy nieodwracalne operacje bezwarunkowe sygnalizują i realizują określony kierunek polityki pieniężnej, np. chodzi o redukcję powstałej nadpłynności w systemie bankowym.

Rada Polityki Pieniężnej określa stopę referencyjną, który wyznacza minimalną rentowność bonów pieniężnych NBP sprzedawanych w ramach operacji otwartego rynku. Stopa referencyjna oddziałuje na poziom oprocentowania depozytów na rynku międzybankowym.

Pierwsze operacji otwartego rynku NBP zaczął realizować w 1990 roku, emitując bony pieniężne w celu ograniczenia nadmiernej płynności sektora bankowego w tym czasie. W latach 1990 – 1992 emisja bonów pieniężnych była jedyną formą operacji otwartego rynku NBP. W 1993 roku NBP przeprowadził pierwsze operacje warunkowej sprzedaży papierów wartościowych, zmniejszając nadpłynność systemu bankowego.

Począwszy od 1998 roku operacje otwartego rynku polegały głównie na emisji 28 dniowych bonów pieniężnych NBP. We wrześniu 2000 roku NBP rozpoczął bezwarunkową sprzedaż posiadanych w swoim portfelu obligacji skarbowych, co przyczyniło się do znacznego obniżenia nadpłynności polskiego systemu bankowego [5] .

W 2002 roku RPP wprowadziła podział operacji otwartego rynku na trzy główne kategorie:

  1. operacje podstawowe, polegające na emisji bonów pieniężnych NBP z 28 dniowym terminem zapadalności (w 2003 roku termin zapadalności podstawowych operacji otwartego rynku został skrócony do 14 dni, a w 2005 roku do 7 dni),
  2. operacje dostrajające, które polegają na:
  1. emisji bonów pieniężnych NBP z terminem zapadalności od 1 do 7 dni,
  2. zakupie od banków, w trybie przetargowym, skarbowych papierów wartościowych na okresy wynoszące od 1 do 7 dni,
  3. przedterminowym wykupie bonów pieniężnych NBP,
  1. operacje o charakterze strukturalnym, polegające na bezwarunkowej sprzedaży przez NBP obligacji skarbowych.

W latach 2002 – 2005 NBP prowadził w ramach operacji podstawowych wyłącznie emisję bonów pieniężnych, a w ramach operacji strukturalnych sprzedaż obligacji skarbowych. W tym czasie nie przeprowadził żadnych operacji dostrajających.

Ważnym instrumentem polityki pieniężnej NBP jest stopa rezerwy obowiązkowej. Jej wysokość ustala Rada Polityki Pieniężnej. Obecnie (2009 rok) wynosi ona 3,5% dla wszystkich rodzajów depozytów od podmiotów niebankowych i środków pozyskanych ze sprzedaży dłużnych papierów wartościowych. Rezerwę obowiązkową bank utrzymuje na swoim rachunku bieżącym w NBP. Jedynie banki spółdzielcze utrzymują rezerwy obowiązkowe w bankach zrzeszających. Wszystkie banki mają prawo zmniejszyć naliczoną rezerwę o równowartość 500 tys. euro. Rezerwa obowiązkowa od 1 maja 2004 roku jest oprocentowana w wysokości 0,9% stopy redyskontowej weksli.

NBP może zwolnić bank realizujący program naprawczy z obowiązku utrzymywania rezerwy pod warunkiem zakupienia za zwolnione środki papierów emitowanych przez Skarb Państwa lub NBP.

Podstawą naliczania rezerwy obowiązkowej jest średnia arytmetyczna stanu środków na rachunkach bankowych objętych rezerwą, liczona ze wszystkich dni kalendarzowych miesiąca. Banki co miesiąc informują NBP o wymaganej wysokości rezerwy obowiązkowej. Mogą one w razie potrzeby wykorzystać w ciągu dnia rezerwę na rachunku bieżącym do swoich rozliczeń pieniężnych. W razie naruszenia obowiązku utrzymywania rezerwy w należnej wysokości banki płacą od brakującej części odsetki w wysokości stanowiącej dwukrotność oprocentowania kredytu lombardowego w NBP.

Obniżenie stopy rezerwy obowiązkowej przez RPP zwiększa podaż pieniądza, ponieważ banki mogą wtedy większą część pozyskanych środków przeznaczyć na akcję kredytową. Natomiast jej podwyższenie zmniejsza podaż pieniądza, gdyż bankom pozostaje mniej pieniędzy na udzielanie kredytów.

Do instrumentów polityki pieniężnej należą też operacje kredytowo – depozytowe .  W przeciwieństwie do operacji otwartego rynku są one przeprowadzane z inicjatywy banków komercyjnych. Operacje kredytowo – depozytowe przyjmują głównie formę kredytu lombardowego udzielanego przez bank centralny lub depozytu składanego w banku centralnym pod koniec dnia. Operacje te służą łagodzeniu krótkookresowych wahań stóp procentowych na rynku międzybankowym – oprocentowanie kredytu lombardowego wyznacza górną granicę dla kształtowania się tych stóp, a oprocentowanie depozytu w NBP dolną granicę.

Kredyt lombardowy jest udzielany bankom komercyjnym na jeden dzień (kredyt na bazie overnight), po spłaceniu kredytu O/N zaciągniętego w poprzednim dniu operacyjnym, pod zastaw skarbowych papierów wartościowych (wysokość kredytu nie może przekroczyć 80% ich wartości nominalnej). Kredyt ten oprocentowany jest według stopy kredytu lombardowego. Stosunkowo wysokie oprocentowanie kredytu lombardowego sprawia, że banki korzystają z niego tylko w wyjątkowych sytuacjach, przeważnie w związku z koniecznością uzupełnienia kwoty rezerwy obowiązkowej do wymaganego poziomu.

Podobną rolę pełni kredyt redyskontowy. NBP redyskontuje weksle o charakterze handlowym w oparciu o stopę redyskontową, udzielając tą drogą bankom komercyjnym kredytu krótkookresowego. Kredyt ten w Polsce obecnie jest rzadko wykorzystywany [6] .

W ramach operacji kredytowo – depozytowych NBP oferują bankom możliwość zakładania w banku centralnym jednodniowych depozytów , oprocentowanych według stopy depozytowej ustalonej przez RPP. Tą drogą banki komercyjne mogą zagospodarować nadwyżki płynnych środków, a NBP przeciwdziała spadkowi krótkookresowych stóp procentowych na rynku międzybankowym poniżej stopy depozytowej banku centralnego.

1. 6. Polityka pieniężna Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC)

ESBC funkcjonuje od 1 stycznia 1999 roku. Składa się on z jednostki centralnej, którą jest Europejski Bank Centralny z siedzibą we Frankfurcie/Menem, i banków centralnych z państw członkowskich UE [7] , jednakże prawo do uczestnictwa w procesie decyzyjnym i kreowaniu wspólnej polityki pieniężnej w strefie euro mają tylko kraje tworzące Unię Gospodarczą i Walutową (UGW).

Najważniejszym organem EBC jest Rada Zarządzająca, która m.in. :

  1. określa założenia polityki pieniężnej w krajach Eurolandu,
  2. podejmuje decyzje dotyczące pośrednich celów polityki pieniężnej,
  3. wyznacza podstawowe stopy procentowe,
  4. określa wysokość rezerwy obowiązkowej,
  5. określa wytyczne konieczne dla realizacji podjętych uchwał.

Europejski Bank Centralny, podobnie jak banki centralne krajów UGW, jest instytucją w pełni niezależną. Nie może więc ulegać żadnym naciskom władz UE i rządów państw członkowskich.

EBC we współpracy z bankami członkowskimi UGW realizuje swój główny cel, jakim jest utrzymanie stabilnego poziomu cen. Miarą stabilności cen w Eurolandzie jest zharmonizowany indeks cen konsumpcyjnych HICP, którego wysokość co miesiąc oblicza i podaje do publicznej wiadomości EUROSTAT. Według założeń EBC roczna stopa inflacji nie powinna przekraczać istotnie 2%. W latach 1999 – 2007 ceny w strefie euro rosły rocznie średnie o 2,04%. Cel inflacyjny EBC był więc pomyślnie realizowany, co w kontekście trudnej sytuacji na rynkach międzynarodowych, szczególnie pod koniec tego okresu, uznać należy za duży sukces.

Polityka pieniężna EBC opiera się na dwóch zasadniczych filarach:

  1. analizie czynników mogących mieć inflacjogenny charakter, takich jak płace, kursy walut, długookresowe stopy procentowe, indeksy kosztów, wskaźniki aktywności gospodarczej, wskaźniki fiskalne i inne;
  2. analizie agregatów pieniężnych decydujących o podaży pieniądza.

Dzięki swej niezależności EBC może swobodnie wybierać narzędzia polityki pieniężnej, które jedynie muszą być zgodne z zasadami gospodarki rynkowej. W dotychczasowej praktyce EBC posługiwał się przede wszystkim trzema grupami narzędzi polityki pieniężnej:

  1. operacjami otwartego rynku (warunkowe i bezwarunkowe operacje zakupu bądź sprzedaży papierów wartościowych),
  2. systemem rezerw obowiązkowych (banki w krajach UGW mają obowiązek utrzymywania określonych rezerw na rachunkach narodowych banków centralnych);
  3. stałymi ułatwieniami dla banków komercyjnych w zakresie zarządzania płynnością (stopy procentowe dla kredytów refinansowych i depozytów jednodniowych).

Dotychczasowa polityka pieniężna EBC jest pozytywnie oceniana. Walnie przyczyniła się ona do tego, że euro w ciągu zaledwie 10 lat istnienia stało się drugą najważniejszą walutą świata. EBC stawił czoło zawirowaniom na rynkach finansowych występującym od lata 2007 roku, zabezpieczając bankom w krajach Eurolandu niezbędną płynność.

Po utworzeniu EBC banki centralne w krajach Eurolandu nie przestały istnieć, ale nie prowadzą  już niezależnej polityki pieniężnej. Straciły one prawo do samodzielnej emisji pieniądza (dokonują emisji banknotów  euro wspólnie z EBC), ich rola sprowadza się do wykonywania zadań określonych przez EBC, do których m.in. należą:

  1. eksploatacja i nadzór nad systemami rozliczeń pieniężnych,
  2. realizacja operacji pieniężnych,
  3. zarządzanie własnymi rezerwami dewizowymi,
  4. gromadzenie i analiza danych statystycznych na temat sytuacji ekonomicznej swego kraju i przekazywanie informacji na ten temat do EBC.

1.7. Euro jako wspólna waluta europejska

Przez pierwsze trzy lata od narodzin, tzn. w okresie 1999 – 2001, euro funkcjonowało wyłącznie jako pieniądz bezgotówkowy w rozliczeniach między Europejskim Systemem Banków Centralnych i bankami komercyjnymi. Od początku 2002 roku euro funkcjonuje także w postaci gotówkowej w krajach należących do Unii Gospodarczej i Walutowej oraz stosowane jest w obrocie międzynarodowym krajów trzecich jako druga najważniejsza waluta międzynarodowa na świecie.

Obszar Eurolandu (strefa euro) systematycznie się poszerza. Na początku strefę euro tworzyło 11 krajów UE, a od stycznia 2009 roku należy do niej już 16 państw. Wszystkie kraje Eurolandu przed wprowadzeniem euro musiały spełnić warunki konwergencji określone w Traktacie o Unii Europejskiej, zawartym w Maastricht w 1992 roku.

Wprowadzenie wspólnej waluty, choć było bardzo ryzykownym eksperymentem bez precedensu w historii gospodarczej Europy, okazało się dobrym rozwiązaniem dla krajów Eurolandu. W ciągu pierwszego dziesięciolecia swego funkcjonowania euro okazało się niegorszą walutą niż najlepsza waluta w tych krajach w okresie przed wprowadzeniem wspólnej waluty, czyli marka niemiecka (DM). W ciągu ostatnich 10 lat średnia roczna stopa inflacji w krajach Eurolandu wynosiła tylko 2,1%, podczas gdy w RFN w całym 40 leciu funkcjonowania DM średnia roczna stopa inflacji kształtowała się na poziomie 2,7%.

Stabilność cen i relatywnie niskie stopy procentowe w krajach Eurolandu tworzyły solidną podstawę dla wzrostu gospodarczego i dobrobytu w strefie euro. Warto zaznaczyć, że w pierwszej dekadzie istnienia euro kraje Eurolandu stworzyły prawie 16 mln nowych miejsc pracy, czyli o 1 mln więcej niż w tym samym czasie utworzono w USA, a stopa bezrobocia zmniejszyła się z 9% do 7%.

Euro stało się stymulatorem wewnątrzunijnej wymiany handlowej. Sam efekt zniesienia ryzyka kursowego dla handlu między krajami Eurolandu szacuje się na 3% – 15% wartości obrotów. Innym pozytywnym skutkiem wprowadzenia euro jest pogłębienie się integracji rynków finansowych w ramach UE, przy czym najbardziej zintegrowany jest rynek pieniężny. Banki w krajach Eurolandu mogą teraz pozyskiwać płynne środki na jednakowych warunkach na całym obszarze strefy, co pozwala im łatwiej przezwyciężać wszelki turbulencje na rynkach pieniężnych. Znaczny postęp osiągnięto też w integracji rynków obligacji i akcji w strefie euro. Ma to duże znaczenie zarówno dla inwestorów pragnących korzystnie ulokować pieniądze, jak i poszukujących kapitału. Integracja rynków kapitałowych w ramach UE poszerza bowiem paletę dostępnych instrumentów finansowych. Inwestorom umożliwia lepszą dywersyfikację portfela inwestycyjnego i poprzez wzrost konkurencji na rynku finansowym prowadzi do redukcji kosztów transakcyjnych.

Euro systematycznie zyskuje na znaczeniu jako waluta rezerwowa świata. Już 26% światowych rezerw dewizowych stanowią rezerwy denominowane w euro. Rośnie też znaczenie euro w międzynarodowych transakcjach handlowych i walutowych oraz w przepływach kapitału na świecie. Euro jest drugą (po dolarze) najważniejszą walutą międzynarodową na świecie. Jego znaczenie jest szczególnie istotne dla krajów członkowskich UE nienależących jeszcze do strefy euro.

Silne euro w stosunku do dolara chroniło kraje Eurolandu przed skutkami gwałtownego wzrostu cen ropy naftowej i gazu ziemnego na rynkach międzynarodowych, na których tradycyjnie surowce te kwotowane są w dolarze. Dzięki silnemu euro Europa nie odczuwa też tak dotkliwie skutków amerykańskiego kryzysu na rynku kredytów hipotecznych.

Kluczowe znaczenie dla utrzymywania się w następnych latach wartości euro na stabilnym poziomie mają zdrowe finanse publiczne. Kraje należące do strefy euro także w warunkach istnienia wspólnej waluty prowadzą własną politykę budżetową, Euroland nie jest bowiem jednolitym państwem. W zakresie polityki budżetowej kraje Eurolandu zobowiązane są do przestrzegania dwóch podstawowych zasad obowiązujących w  Unii Gospodarczej i Walutowej:

  1. deficyt budżetowy nie powinien przekraczać 3% PKB,
  2. dług publiczny powinien być niższy od 60% PKB.

Nieprzestrzeganie tych zasad podważa politykę stabilizacji cen w całej strefie euro i dlatego zagrożone jest sankcjami finansowymi. W okresie pierwszej dekady istnienia euro ponad połowa krajów członkowskich tworzących strefę euro naruszyła te zasady, jednakże pod naciskiem EBC i Komisji Europejskiej podjęły one skuteczne działania w celu zrównoważenia swoich  wydatków i dochodów publicznych.

1.8. Polska droga do strefy euro

Na Polsce jako kraju członkowskim UE ciąży obowiązek spełnienia 5 nominalnych kryteriów konwergencji (zbieżności) zapisanych w Traktacie z Maastricht: trzech monetarnych (dotyczących stopy inflacji, długoterminowej stopy procentowej i stabilności kursu walutowego) oraz dwóch fiskalnych (dotyczących deficytu sektora finansów publicznych oraz długu publicznego).

  1. Stopa inflacji w roku poprzedzającym ocenę spełnienia kryteriów zbieżności nie powinna być wyższa niż o 1,5 pkt. proc. od średniej inflacji w trzech krajach członkowskich UE o najbardziej stabilnych cenach.
  2. Nominalna długookresowa stopa procentowa nie powinna przekraczać średniej stopy procentowej w trzech krajach UE o najniższym poziomie inflacji o więcej niż 2 pkt. proc.
  3. Deficyt budżetowy nie powinien przekraczać 3% PKB.
  4. Dług publiczny w roku poprzedzającym oceną nie powinien przekraczać 60% PKB.
  5. W okresie co najmniej 2 lat waluta krajowa powinna należeć do systemu ERM2, tzn. wahania kursu walutowego nie powinny wyjść poza przedział +/- 15% od wyznaczonego kursu PLN/EUR.

Po spełnieniu powyższych kryteriów Polska będzie mogła przystąpić do strefy euro i przyjąć wspólną walutę. Traktat z Maastricht nie narzuca jednak konkretnego terminu spełnienia kryteriów konwergencji ani daty przystąpienia do Unii Gospodarczej i Walutowej.

Wprowadzenie wspólnej waluty wiąże się z określonymi korzyściami i kosztami dla gospodarki narodowej. Najbardziej oczywistą i bezpośrednią korzyścią z przystąpienia Polski do UGW będzie eliminacja kosztów transakcyjnych, związanych z wymianą euro na złote i złotych na euro. Chodzi tutaj o spread między kursem kupna i sprzedaży walut, prowizje bankowe i nakłady administracyjne ponoszone na zarządzanie operacjami walutowymi. Koszty te szacowane są na poziomie 0,2 – 0,4% PKB [8] . Na wprowadzeniu euro skorzystają nie tylko przedsiębiorstwa, ale i osoby prywatne, które będą mogły podróżować po krajach strefy euro bez konieczności wymieniania walut, co oznaczać będzie oszczędność czasu i pieniędzy.

Jednak najważniejszą korzyścią z wprowadzenia euro będzie eliminacji ryzyka kursowego występującego obecnie w razie posługiwania się walutą euro. Nie będzie więc konieczne kosztowne i wymagające specjalistycznej wiedzy zabezpieczanie się przed ryzykiem kursowym. Ograniczenie niepewności eksporterów i importerów co do przyszłego poziomu zysków z transakcji handlowej z krajami strefy euro powinno sprzyjać ożywieniu wymiany handlowej z krajami strefy euro. Eliminacja ryzyka kursowego prowadzić też będzie do obniżenia kosztu pozyskania pieniądza (spadek stóp procentowych), co powinno sprzyjać wzrostowi krajowych inwestycji.

Wprowadzenie euro, silnej europejskiej waluty, przyczyni się także do obniżenia ryzyka kraju i zabezpieczy naszą gospodarkę przed wybuchem kryzysu walutowego. Będzie to miało pozytywny wpływ na ekspansję bezpośrednich inwestycji zagranicznych w naszym kraju i rozwój gospodarczy [9] .

Jednocześnie wejście do strefy euro pociągnie za sobą określone koszt makro – i mikroekonomiczne. Polska będzie musiała zrezygnować z autonomicznej polityki monetarnej na rzecz Europejskiego Banku Centralnego. NBP nie będzie więc mógł kształtować stóp procentowych ani kontrolować wewnętrznej podaży pieniądza pod kątem potrzeb naszej gospodarki, Istnieje przy tym obawa, że stopy procentowe EBC nie zawsze będą adekwatne dla sytuacji gospodarczej w Polsce. Polska nie będzie też mogła posługiwać się kursem walutowym jako czynnikiem stabilizującym koniunkturę gospodarczą.

Przeciwnicy wejścia Polski do UGW wskazują na wzrost cen, wynikający z uruchomienia procesów wyrównywania cen w naszym kraju do poziomu średniounijnego i z tzw. efektu zaokrąglania cen podczas przeliczania ich na euro. Jednakże statystyki unijne nie potwierdzają żadnego raptownego skoku cen po wprowadzeniu euro do obrotu gotówkowego w krajach Eurolandu [10] .

Doświadczenia krajów, które już wprowadziły euro wskazują, że korzyści z tego tytułu przewyższają związane z tym koszty. Polska zatem powinna przystąpić do strefy euro, otwarta jednak pozostaje data wprowadzenia euro. W latach 2007 – 2008 nasz kraj spełniał nominalne kryteria zbieżności z wyjątkiem kryterium przynależności do systemu ERM2. Aby Polska mogła w pełni odnosić korzyści z wykorzystania euro, powinna uzyskać znaczący postęp także w dziedzinie konwergencji realnej. Chodzi tutaj nie tyle o osiągnięcie poziomu PKB per capita zbliżonego do średniego unijnego, co o pogłębienie cyklicznej zbieżności rozwoju gospodarczego w Polsce z obszarem euro, zwiększenie elastyczności produkcji i rynku pracy, restrukturyzację zapóźnionych gałęzi przemysłu i likwidację strukturalnego deficytu budżetowego. Polska w tej dziedzinie pokonała już długi odcinek drogi w kierunku wprowadzenia wspólnej waluty. Wprowadzenie euro jest nie tylko decyzją o charakterze ekonomicznym, ale także politycznym i będzie wymagało zmiany Konstytucji RP.

Rozdział drugi

Działalność bankowa i polski system bankowy

2.1. Pojęcie banku i wykaz czynności bankowych

Potocznie banki nazywane są sercem lub mózgiem gospodarki, instytucjami handlującymi cudzymi pieniędzmi, instytucjami zaufania publicznego, fabrykami kredytów itp. W prawie unijnym występuje pojęcie instytucji kredytowej” , które jest szersze niż zdefiniowane w prawie polskim pojęcie banku. Instytucją kredytową jest każdy podmiot, który przyjmuje środki finansowe oraz udziela kredytów, a także instytucja pieniądza elektronicznego wydająca pieniądz w formie elektronicznej. Przykładem instytucji kredytowych  działających w Polsce, a nie będących bankami są spółdzielcze kasy oszczędnościowo – kredytowe (skoki). NBP w swoich statystykach posługuje się pojęciem instytucji monetarnych , do których zalicza siebie, banki i skoki.

W Polsce zgodnie z prawem bankowym pojęcie „ bank” oznacza „osobę prawną utworzoną zgodnie z przepisami ustaw, działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych, obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym” [11] . Bank jest zatem określany przez wskazanie czynności wykonywanych przez tę instytucję.

Czynnościami bankowymi są:

  1. przyjmowanie wkładów pieniężnych płatnych na żądanie lub z nadejściem oznaczonego terminu oraz prowadzenie rachunków tych wkładów,
  2. prowadzenie innych rachunków bankowych,
  3. udzielanie i potwierdzanie gwarancji bankowych oraz otwieranie i potwierdzanie akredytyw,
  4. emitowanie bankowych papierów wartościowych,
  5. przeprowadzanie bankowych rozliczeń pieniężnych,
  6. wykonywanie innych czynności przewidzianych wyłącznie dla banku w odrębnych ustawach.

Czynnościami bankowymi są również następujące czynności:

  1. udzielanie pożyczek pieniężnych,
  2. operacje czekowe i wekslowe,
  3. wydawanie kart płatniczych oraz wykonywanie operacji przy ich użyciu,
  4. terminowe operacje finansowe,
  5. nabywanie i zbywanie wierzytelności pieniężnych,
  6. przechowywanie przedmiotów i papierów wartościowych oraz udostępnianie skrytek sejfowych,
  7. prowadzenie skupu i sprzedaży wartości dewizowych,
  8. udzielanie i potwierdzanie poręczeń,
  9. wykonywanie czynności zleconych, związanych z emisją papierów wartościowych,
  10. pośrednictwo w dokonywaniu przekazów pieniężnych oraz rozliczeń w obrocie dewizowym.

Poza wykonywaniem czynności dewizowych banki mogą:

  1. obejmować lub nabywać akcje i prawa z akcji, udziały innej osoby prawnej i jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych,
  2. zaciągać zobowiązania związane z emisją papierów wartościowych,
  3. dokonywać obrotu papierami wartościowymi,
  4. dokonywać na warunkach uzgodnionych z dłużnikiem zamiany wierzytelności na składniki majątku dłużnika,
  5. nabywać i zbywać nieruchomości,
  6. świadczyć usługi konsultacyjno – doradcze w sprawach finansowych,
  7. świadczyć inne usługi finansowe,
  8. wykonywać inne czynności, jeśli przepisy odrębnych ustaw uprawniają je do tego.

W Polsce banki mogą działać w formie:

  1. przedsiębiorstw państwowych (jedynym tego rodzaju bankiem jest Bank Gospodarstwa Krajowego),
  2. spółek akcyjnych (takich banków pod koniec 2007 roku funkcjonowało około 50),
  3. spółdzielczych ( około 580).

Od czasu członkostwa Polski w UE mogą u nas prowadzić działalność operacyjną oddziały banków z krajów UE, podlegające prawu kraju, w którym działa ich centrala (w połowie 2008 roku w Polsce funkcjonowało 15 oddziałów banków zagranicznych).

Większość banków w naszym kraju należy zaliczyć do banków uniwersalnych, czyli oferujących szeroką paletę produktów bankowych skierowaną do wielu segmentów klientów . Bankami specjalistycznymi w Polsce są:

  1. banki hipoteczne, które refinansują swoją działalność głównie emisją listów zastawnych,
  2. banki samochodowe,
  3. banki zrzeszające banki spółdzielcze.

W Polsce nie ma banków inwestycyjnych ani kas oszczędnościowo budowlanych.

2.2. Pojęcie, funkcje i czynniki rozwoju systemu bankowego

System bankowy obejmuje całokształt instytucji bankowych w danym kraju, normy określające ich wzajemne powiązania i stosunki z otoczeniem. Pełni on następujące funkcje w gospodarce narodowej:

  1. umożliwia dokonywanie płatności między podmiotami gospodarczymi,
  2. stwarza możliwość gromadzenia środków i ich wykorzystania do finansowania różnych przedsięwzięć,
  3. dostarcza informacji finansowych i cenowych umożliwiających podmiotom gospodarczym podejmowanie racjonalnych decyzji.

Na rozwój systemu bankowego w każdym kraju wpływa wiele czynników:

  1. tradycje,
  2. ustrój społeczno – gospodarczy,
  3. struktura i wielkość popytu na usługi bankowe,
  4. regulacje prawne działalności bankowej,
  5. skłonność banków do innowacji.

W procesie historycznego rozwoju nastąpiło wyodrębnienie banku emisyjnego spośród ogółu banków depozytowo – kredytowych , co zapoczątkowało formowanie się bankowości centralnej i dwupoziomowego systemu bankowego . W systemie tym pierwszy poziom stanowi bank centralny, a drugi poziom banki komercyjne, które są  zróżnicowane:

  1. pod względem rodzaju prowadzonej działalności (banki uniwersalne, banki specjalistyczne),
  2. przedmiotu działalności (banki powszechne, banki branżowe),
  3. formy własności (państwowe, komunalne, prywatne, spółdzielcze, zagraniczne),
  4. formy prawnej (przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielnie, spółki akcyjne).

2.3. Modele systemu bankowego na świecie

Na świecie pod wpływem odmiennych warunków ekonomicznych, społecznych i kulturowych, ukształtowały się dwa zasadnicze modele sektora finansowego, co miało zasadniczy wpływ na zróżnicowanie systemów bankowych:

  1. model anglosaski, który opiera się na rynkach finansowych,
  2. model kontynentalny, nazywany też niemiecko – japońskim, w którym dominującą rolę pełnią banki uniwersalne.

W anglosaskim modelu systemu bankowego , który uformował się w Wielkiej Brytanii i przyjął w innych krajach anglojęzycznych istnieje ścisłe oddzielenie bankowości depozytowo – kredytowej od bankowości inwestycyjnej i silna tendencja do tworzenia banków specjalistycznych. W tym modelu banki depozytowo – kredytowe nie działają na rynku kapitałowym, na którym królują banki inwestycyjne, fundusze emerytalne, towarzystwa ubezpieczeniowe i specjalistyczne instytucje kredytu długoterminowego (banki hipoteczne, towarzystwa budowlane).

W latach 1933 – 1999 na mocy ustawy Glass – Steagall’a w USA obowiązywał zakaz łączenia bankowości depozytowo – kredytowej z bankowością inwestycyjną, po czym został  uchylony.

Natomiast model kontynentalny przyjął się w sektorach bankowych krajów Europy kontynentalnej, Japonii i w wielu innych regionach świata. Prototypem tego systemu, w którym dominującą rolę pełnią banki uniwersalne, był system niemiecki. W Niemczech w drugiej połowie XIX wieku ukształtowały się silne banki uniwersalne, które stały się „ bankami domowymi ” klientów instytucjonalnych i prywatnych, oferując im szeroką paletę produktów i usług finansowych, także związanych z rynkiem pieniężnym i kapitałowym. Czyniły to niezależnie od instytucji specjalizujących się w operacjach na rynku długoterminowych papierów wartościowych.

System anglosaski sprzyjał dynamicznemu rozwojowi rynków kapitałowych i innowacyjnych instrumentów finansowych, ale jego wadą było silne uzależnienie finansowanie długookresowego przedsiębiorstw od anonimowych i charakteryzujących się duża zmiennością rynków papierów wartościowych.

Należy podkreślić, że wielki cios amerykańskim bankom inwestycyjnym zadał kryzys na rynku kredytów hipotecznych subprime, który wybuchł latem 2007 roku i szybko rozlał się po całym świecie. Upadł m.in. Lehman Brothers, jeden z największych banków inwestycyjnych na świecie, a inne duże banki inwestycyjne z Wall Street zostały przejęte przez banki uniwersalne lub zmieniły profil swojej działalności, poszerzając ją o obszar bankowości depozytowo – kredytowej.

System kontynentalny stymuluje rozwój banków uniwersalnych, które mogą lepiej zdywersyfikować ryzyko bankowe i przez to są bardziej stabilne niż banki specjalistyczne. Banki uniwersalne generalnie zostały dotknięte kryzysem subprime w mniejszym stopniu. Oferując pod jednym dachem kompleksową obsługę finansową klientów, obejmującą także sprzedaż instrumentów związanych z rynkiem kapitałowym, banki uniwersalne są z punktu widzenia nabywców usług bankowych bardziej pożądane, ponieważ są wygodniejsze niż banki specjalistyczne. Sprzyja to budowaniu silnych więzi z klientami, co korzystnie wpływa na rentowność operacji bankowych. Zaletą banków uniwersalnych jest też możliwość uzyskiwania korzyści skali, szczególnie w zakresie informacji i oceny ryzyka w stosunkach z klientem. Mogą one być lepszym doradcą dla klientów, gdyż bardziej wszechstronnie znają ich potrzeby. Ponadto banki uniwersalne są bardzie elastyczne w polityce cenowej wobec klienta, gdyż biorą pod uwagę zysk z całości obsługi danego klienta.

Oczywiście nie wszystkie banki uniwersalne oferują pełny zakres usług finansowych. Znaczna część mniejszych banków na świecie, szczególnie banków spółdzielczych i kas oszczędności, dobrowolnie ogranicza zakres oferowanych produktów do produktów depozytowo – kredytowych i rozliczeniowych.

W ostatnim dziesięcioleciu w bankowości na świecie zaznaczyła się tendencja do konwergencji (zbliżenia) systemu bankowego opartego na bankach uniwersalnych i systemu ukierunkowanego na rynek kapitałowy z silną rolą banków inwestycyjnych. Sprzyjają temu takie czynniki, jak wprowadzenie Nowej Umowy Kapitałowej i sekurytyzacja należności z tytułu udzielonych kredytów. Banki inwestycyjne są coraz bardziej zainteresowane także działalnością depozytowo – kredytową, natomiast wiele banków uniwersalnych posiada silnie rozbudowane działy bankowości inwestycyjnej. Jednakże zdecydowana większość banków dobrowolnie zajmuje się wyłącznie bankowością depozytowo – kredytową, a szczególnie detaliczną, która w ostatnich latach cechowała się najwyższą dynamiką rozwoju. Według N. Waltera, eksperta Deutsche Banku, na świecie jest zapotrzebowanie tylko na 10 – 15 dużych (globalnych) oferentów produktów z zakresu bankowości inwestycyjnej i prawdopodobnie na takim poziomie ukształtuje się liczba tego rodzaju instytucji. Pozostałe banki będą się koncentrować na bankowości tradycyjnej i sprzedaży co najwyżej wybranych produktów bankowości inwestycyjnej [12] .

2. 4. Transformacja systemu bankowego w Polsce

W latach 1948 – 1988, czyli w okresie realnego socjalizmu, system bankowy w Polsce zdominowany był przez Narodowy Bank Polski ( system monobanku ), który łączył funkcje banku centralnego z funkcjami banku komercyjnego. Oprócz NBP funkcjonowały trzy specjalistyczne banki ogólnopolskie, które choć formalnie były niezależne, stanowiły agendy Ministerstwa Finansów:

  1. Bank Handlowy w Warszawie SA obsługujący przedsiębiorstwa handlu zagranicznego,
  2. Bank Polska Kasa Opieki S.A. (Pekao SA) obsługujący operacje dewizowe ludności,
  3. Bank Gospodarki Żywnościowej (BGŻ) działający w sektorze rolniczym.

Ponadto na wsi działało ponad 1600 banków spółdzielczych, zależnych od BGŻ. Banki nie konkurowały ze sobą, czego rezultatem był brak dbałości o klientów i zainteresowania wprowadzaniem innowacyjnych produktów bankowych.

Pierwszym krokiem na drodze generalnej przebudowy polskiego sektora bankowego, dokonanym pod koniec lat 80 – tych, jeszcze przed zapoczątkowaniem w 1989 roku przemian politycznych w naszym kraju, było wyodrębnienie ze struktury NBP Powszechnej Kasy Oszczędności (PKO BP) jako głównego banku detalicznego i utworzenie trzech nowych banków: Banku Rozwoju Eksportu SA, Banku Inicjatyw Gospodarczych SA i Łódzkiego Banku Rozwoju SA. Jednakże zasadnicza reforma bankowa rozpoczęła się w 1989 roku wraz z wejściem w życie nowego prawa bankowego i ustawy o NBP [13] . Ustawy te zapoczątkowały tworzenie w Polsce nowoczesnego, dostosowanego do potrzeb gospodarki rynkowej, dwuszczeblowego sektora bankowego . Jeszcze w 1989 roku na bazie około 400 oddziałów operacyjnych NBP utworzono 9 regionalnych banków komercyjnych, które przejęły od banku centralnego operacje depozytowo – kredytowe z przedsiębiorstwami, jednostkami budżetowymi i osobami prywatnymi. Banki te stały się fundamentem rozwoju bankowości uniwersalnej w naszym kraju. W 1991 roku zostały one przekształcone w jednoosobowe spółki Skarbu Państwa, a w kolejnych latach sprywatyzowane, głównie z udziałem banków zagranicznych. W 1993 roku ze struktury organizacyjnej NBP wydzielono dziesiąty bank – Polski Bank Inwestycyjny, który po sprywatyzowaniu został przejęty przez Kredyt Bank. W 1989 roku Minister Finansów reaktywował BGK.

Polskie banki, m.in. dzięki współpracy z partnerami zagranicznymi (umowy bliźniacze), organami UE i międzynarodowymi organizacjami finansowymi oraz w wyniku zaangażowania kapitałowego inwestorów zagranicznych, szybko unowocześniły swoje systemy zarządzania, wprowadziły nowoczesne technologie oraz dostosowały paletę oferowanych produktów do potrzeb gospodarstw domowych, przedsiębiorstw i innych podmiotów. Jednocześnie w wyniku liberalnej polityki licencyjnej NBP w latach 1990 – 1992 powstało wiele nowych banków w oparciu o kapitał krajowy i zagraniczny. Z inicjatywą utworzenia nowych banków występowały też ministerstwa branżowe, władze samorządowe, a nawet związki zawodowe, które tą drogą chciały realizować określoną misję społeczno – gospodarczą. W wyniku tych działań powstały m.in. następujące banki: Bank Rozwoju Budownictwa Mieszkaniowego SA., Bank Ochrony Środowiska SA., Bank Inicjatyw Społeczno – Gospodarczych, Bank Częstochowa SA. W 1993 roku w Polsce, oprócz banków spółdzielczych, istniało już 87 banków komercyjnych.

Spośród banków utworzonych w oparciu o polski kapitał w pierwszych latach funkcjonowania systemu rynkowego w Polsce wiele upadło, zostało zlikwidowane lub utraciło samodzielność w wyniku przejęcia przez inne podmioty. Było to rezultatem ich trudnej sytuacji finansowej, której źródłem były niskie fundusze własne banku, zła strategia rynkowa, nieznajomość metod oceny ryzyka i brak wykwalifikowanej kadry.

Od 1993 roku wzrost liczby nowo tworzonych banków w Polsce nie był już tak duży na skutek stosowania przez NBP bardziej restrykcyjnej polityki licencyjnej. Głównym celem NBP w odniesieniu do sektora bankowego stało się wzmocnienie krajowego sektora bankowego poprzez restrukturyzację i sanację banków zagrożonych upadłością, m.in. z wydatną pomocą kapitału zagranicznego.

Od końca 1989 roku do polskiego sektora bankowego zaczął intensywnie wchodzić kapitał zagraniczny. Sprzyjało temu wiele czynników: brak rodzimego kapitału, konieczność obsługi firm z udziałem kapitału zagranicznego podejmujących działalność gospodarczą w Polsce, stabilizująca się sytuacja społeczno – gospodarcza w kraju, dobre perspektywy rozwoju banków z powodu niskiego ubankowienia polskiego społeczeństwa i inne. Pierwszym bankiem z kapitałem zagranicznym, który podjął działalność w Polsce, był AmerBank. Kolejnymi bankami kontrolowanymi przez kapitał zagraniczny stały się Raiffeisen Bank Polska SA i Citibank Poland SA, który w 2001 roku połączył się z Bankiem Handlowym. W 1994 roku działało u nas 11 banków należących do inwestorów zagranicznych, a w 2000 roku ich liczba wzrosła do 46.

W 1992 roku rozpoczęła się prywatyzacja banków państwowych, głównie poprzez wprowadzenie ich akcji do obrotu publicznego i sprzedaż poprzez giełdę papierów wartościowych. Jako pierwszy sprywatyzowano w 1992 roku Bank Rozwoju Eksportu (później nazwany BRE Bankiem SA.), w 1995 roku inwestorem strategicznym w tym banku został Commerzbank S.A. W latach 1993 – 1999 sprywatyzowano banki „dziewiątki”, a w 1999 roku Bank Pekao SA, nad którym kontrolę przejął włoski UniCredit. W 2004 roku wprowadzono do obrotu publicznego akcje PKO BP i mniejszościowy pakiet  akcji największego polskiego banku sprzedano inwestorom instytucjonalnym i prywatnym.

Celem prywatyzacji banków było zwiększenie efektywności działania banków przez powierzenie nowym właścicielom pełnej odpowiedzialności za realizację ich strategii i osiągane wyniki, a także uwolnienie banków spod wpływów politycznych i zapewnienie im dostępu do nowych źródeł kapitału. Natomiast dla Skarbu Państwa istotnym motywem prywatyzacji banków było uzyskanie wpływów do budżetu państwa za sprzedaż akcji. W 2008 roku Skarb Państwa kontrolował jeszcze 4 banki, których udział w aktywach systemu bankowego wynosił 18%.

W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych nasiliły się procesy konsolidacyjne w polskim sektorze bankowym, prowadzące do wzmocnienia pozycji rynkowej.  Konsolidacja banków następuje poprzez:

  1. zakup mniejszych instytucji bankowych, znajdujących się w kłopotach finansowych, przez większe banki,
  2. przejęcie przez bank  kontroli nad bankami o porównywalnej wielkości,
  3. łączenie banków z inicjatywy inwestorów zagranicznych.

Wiele małych banków wchłonął Kredyt Bank SA. W 1999 roku Bank Pekao SA połączył się z trzema bankami z „dziewiątki”: Powszechnym Bankiem Gospodarczym w Łodzi, Pomorskim Bankiem Kredytowym w Szczecinie i Bankiem Depozytowo – Kredytowym w Lublinie. Do dużych fuzji w naszym kraju należało też połączenie się należących do irlandzkiego AIB Wielkopolskiego Banku Kredytowego z Bankiem Zachodnim (w efekcie postał BZ WBK SA), następnie połączenie się BPH SA z PBK SA (w efekcie powstał Bank BPH SA) i przejęcie przez Pekao SA znacznej części Banku BPH SA. Procesy konsolidacyjne w polskim sektorze bankowym będą kontynuowane w przyszłości i obejmą zarówno duże banki, jak i mniejsze instytucje kredytowe.

2. 5. Rola NBP w polskim systemie bankowym

Narodowy Bank Polski jest instytucją o wysokim stopniu niezależności politycznej i ekonomicznej. Prowadzi on samodzielnie politykę pieniężną, tzn. ani rząd, ani Sejm, ani prezydent nie mają prawa narzucać NBP żadnych warunków lub ograniczeń w zakresie polityki pieniężnej. NBP jest też niezależny pod względem finansowym, dysponując własnymi środkami na pokrycie kosztów swojej działalności.

Zgodnie z Konstytucją RP i ustawą o NBP „Narodowy Bank Polski odpowiada za wartość polskiego pieniądza, a podstawowym celem jego działalności jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej rządu, o ile nie ogranicza to podstawowego celu NBP”. Cel ten NBP realizuje poprzez odpowiednie kształtowanie polityki pieniężnej, a także szeroko pojęte działania na rzecz stabilności, rozwoju i bezpieczeństwa krajowego sektora bankowego. Współpracuje przy tym ze środowiskiem bankowym, instytucjami sprawującymi nadzór nad rynkami finansowymi, rządem i partnerami zagranicznymi.

NBP jako bank centralny pełni w gospodarce narodowej trzy zasadnicze funkcje:

  1. funkcję emisyjną,
  2. funkcję banku państwa,
  3. funkcję banku banków.

Jako bank emisyjny NBP emituje na zasadzie wyłączności pieniądz gotówkowy, określa wielkość emisji, organizuje obieg pieniężny i reguluje ilość pieniądza w obiegu. Przy nadmiernej ilości pieniądza w gospodarce rosną ceny towarów i usług (inflacja), a przy zbyt małej ilości następuje równie szkodliwy dla gospodarki narodowej spadek poziomu cen (deflacja). NBP zaopatruje banki w gotówkę, organizuje obieg pieniężny i wycofuje z obiegu uszkodzone i zużyte znaki pieniężne. W ramach funkcji emisyjnej  w 1995 roku przeprowadził denominację złotego, czyli wymianę starych banknotów i monet na nowe.

NBP jako bank państwa prowadzi przede wszystkim w imieniu państwa politykę pieniężną, o której traktuje pierwszy rozdział niniejszego opracowania. Prowadzi też obsługę kasową budżetu państwa, prowadząc rachunki dla jednostek budżetu państwa i funduszy celowych. Zarządza też rezerwami dewizowymi państwa i zajmuje się obsługą zadłużenia zagranicznego państwa. Będąc agentem emisji skarbowych papierów wartościowych, NBP organizuje przetargi na sprzedaż bonów skarbowych.

NBP jako bank banków prowadzi rachunki bieżące banków komercyjnych, na których utrzymują one rezerwy obowiązkowe i które  służą do rozliczeń międzybankowych. Zasada ta nie dotyczy banków spółdzielczych, które posiadają rachunki w bankach zrzeszających, a te utrzymują rachunki w NBP. Bank centralny jest dla banków komercyjnych pożyczkodawcą ostatniej szansy, co oznacza, iż korzystają one ze środków NBP wówczas, gdy nie mają własnych depozytów od klientów i nie mogą taniej pożyczyć pieniędzy na rynku międzybankowym. NBP udostępnia bankom komercyjnym kredyt lombardowy pod zastaw papierów wartościowych, kredyt redyskontowy umożliwiający im redyskontowanie weksli handlowych i nieoprocentowany kredyt techniczny na utrzymanie płynności, spłacany pod koniec tego samego dnia. Bank centralny umożliwia też bankom komercyjnym inwestowanie środków w emitowane przez siebie bony pieniężne lub lokowanie środków na rachunku depozytowym w NBP.

2. 6. Komisja Nadzoru Finansowego jako organ nadzorujący banki w Polsce.

Ważnym elementem systemu bankowego jest Komisja Nadzoru Finansowego. Celem nadzoru finansowego jest zapewnienie:

  1. bezpieczeństwa środków pieniężnych gromadzonych na rachunkach bankowych,
  2. zgodności działania banków z przepisami prawa.

W Polsce, podobnie jak w Wielkiej Brytanii, Niemczech, krajach skandynawskich i wielu innych krajach, występuje zintegrowany nadzór nad rynkami finansowymi. Oznacza to, że jeden organ (KNF) sprawuje nadzór zarówno nad bankami, jak i rynkiem kapitałowym i towarzystwami ubezpieczeniowymi. Integracja nadzoru jest odpowiedzią na oferowanie przez instytucje finansowe coraz bardziej złożonych produktów, tworzenie konglomeratów finansowych i zacieranie się różnic między poszczególnymi segmentami rynku finansowego. Pozwala ona uniknąć dublowania się kompetencji poszczególnych instytucji nadzorczych oraz umożliwia osiąganie korzyści skali i lepsze wykorzystanie dostępnych środków.

Działalność nadzoru bankowego obejmuje:

  1. licencjonowanie działalności bankowej,
  2. wydawanie regulacji ostrożnościowych,
  3. wykonywanie inspekcji nadzorczych,
  4. podejmowanie w razie konieczności działań restrykcyjnych.

Licencjonowanie działalności bankowej przez KNF ma na celu niedopuszczenie niewłaściwych osób i kapitałów do prowadzenia działalności bankowej.

Aby założyć bank w formie spółki akcyjne, należy spełnić następujące warunki:

  1. liczba założycieli nie może być mniejsza od trzech,
  2. zgromadzić kapitał założycielski na poziomie przynajmniej 5 mln euro, przy czym 15% kapitału powyżej 5 mln euro może zostać wniesione w firmie aportu służącego prowadzeniu działalności bankowej,
  3. prezes i jeden członek zarządu muszą uzyskać akredytację władz nadzorczych,
  4. należy dysponować siedzibą umożliwiającą bezpieczne deponowanie środków pieniężnych i przedstawić plan działalności na trzy lata.

Normy ostrożnościowe to zewnętrzne i wewnętrzne regulacje tworzone w celu zwiększenia bezpieczeństwa banków i ograniczenia ryzyka bankowego. Regulacje zewnętrzne są tworzone przez przepisy prawne i obejmują wymogi dotyczące kapitału własnego, rezerw obowiązkowych, koncentracji kredytów, współczynnika wypłacalności i tworzenia rezerw celowych na należności nieregularne. Natomiast regulacje wewnętrzne są wypracowywane przez zarząd banku i komórki kontroli wewnętrznej w bankach. Dotyczą one głównie polityki kredytowej banku i obejmują limity na kredyty dla poszczególnych branż, grup kredytobiorców i na poszczególne rodzaje kredytów.

Nadzór bankowy ma możliwość przeprowadzenia inspekcji w bankach. Najczęściej są to inspekcje zapowiedziane. Mogą mieć charakter kompleksowy lub wycinkowy (problemowy). Nadzór może zastosować restrykcje wobec banku i osób zarządzających. Restrykcje wobec banku polegają na zobligowaniu banku do przygotowania programu naprawczego w razie wystąpienia straty lub groźby niewypłacalności banku, wprowadzeniu zarządu komisarycznego, zawieszeniu działalności bankowej lub wnioskowaniu do sądu o ogłoszenie upadłości banku. Natomiast restrykcje wobec osób zarządzających polegają na zawieszeniu w czynnościach członków zarządu i wnioskowaniu do rady nadzorczej banku o ich odwołanie. Możliwe jest też nałożenie kary pieniężnej do wysokości trzech miesięcznych wynagrodzeń brutto [14] .

2.7. Zadania Bankowego Funduszu Gwarancyjnego

Bankowy Fundusz Gwarancyjny, który został powołany d życia na mocy ustawy z dnia 14. 12. 1994 r. o BFG, obok działalności gwarancyjnej udziela pomocy bankom będącym w trudnej sytuacji ekonomiczno – finansowej. Ponadto BFG gromadzi i analizuje informacje o bankach objętych systemem gwarantowania wkładów.

23. października 2008 roku Sejm znowelizował ustawę o BFG, dostosowując wysokość gwarantowanych depozytów do wymagań nowej dyrektywy UE. Nowelizacja wprowadziła stuprocentową gwarancję dla depozytów bankowych do kwoty 50 tys. euro. Do czasu tej nowelizacji depozyty były gwarantowane w 100% tylko do równowartości 1000 euro, a depozyty w przedziale od 1000 do 22,5 tys. euro w 90%. Znowelizowane przepisy znoszą tzw. zasadę koasekuracji, czyli częściowej gwarancji depozytów, określając, że kwota depozytów w złotych do wartości 50 tys. euro jest gwarantowana w 100%. Gwarancjami BFG objęte są depozyty ulokowane we wszystkich bankach krajowych, tj. w instytucjach kredytowych z siedzibą na terytorium Polski. W przypadku rachunków wspólnych, zakładanych przez małżonków, gwarantowana kwota do 50 tys. euro przysługuje każdemu ze współposiadaczy rachunku.

Głównym źródłem środków finansowych na wypłatę przez BFG depozytów klientom upadłego banku jest fundusz ochrony środków gwarantowanych, tworzony przez wszystkie banki. Odpisy na ten fundusz dokonywane są w określonym procencie (maksymalnie 0,4%) od środków pieniężnych stanowiących podstawę obliczania rezerwy obowiązkowej. Jednakże efektywnie środki są przekazywane do BFG dopiero w przypadku upadłości jakiegoś banku. Jeżeli w danym roku żaden bank nie upadł, to banki nie odprowadzają pieniędzy do BFG w ramach funduszu środków gwarantowanych, a jedynie księgowo wyodrębniają w swoich aktywach bezpieczne papiery wartościowe, które są trzymane w pogotowiu na wypadek upadłości jakiegoś banku.

Natomiast na działalność pomocową BFG banki przekazują opłatę, która ma charakter bezzwrotny. Opłata ta jest liczona jako ustalony ułamek procenta sumy aktywów oraz zobowiązań pozabilansowych ważonych ryzykiem.

Pomoc w formie niskooprocentowanej pożyczki BFG mogą otrzymać banki, których wypłacalność jest zagrożona i które odnotowały stratę. Może ona być przeznaczona na samodzielną sanację lub na przejęcie banku w trudnej sytuacji ekonomiczno – finansowej przez bank będący w dobrej sytuacji.

Banki spółdzielcze mogą otrzymać z BFG pomoc w postaci pożyczki preferencyjnej na pokrycie kosztów poniesionych na połączenie się z innym bankiem [15] .

2.8. Banki z kapitałem zagranicznym w Polsce

W polskim systemie bankowym dużą rolę odgrywa kapitał zagraniczny. Udział banków i oddziałów z przewagą kapitału zagranicznego w sumie bilansowej polskiego sektora bankowego przekracza 70% i jest bardzo wysoki w porównaniu z analogicznym wskaźnikiem dla krajów EU – 15, gdzie wynosi średnio 17,9%.

Pierwsze banki z udziałem kapitału zagranicznego pojawiły się w Polsce na początku lat 90 – tych i od tego czasu systematycznie zwiększały swój udział w funduszach własnych i aktywach systemu bankowego. Z jednej strony stanowi to rezultat dobrych warunków dla działalności inwestorów zagranicznych na rynku usług bankowych, a z drugiej strony jest to efekt dużego zainteresowania kapitału zagranicznego polskim sektorem bankowym.

Przyciągnięcie kapitału zagranicznego do Polski konieczne było z powodu braku rodzimego kapitału na restrukturyzację istniejących banków i tworzenie nowych instytucji kredytowych. Jednocześnie firmy z udziałem kapitału zagranicznego podejmujące działalność w naszym kraju potrzebowały obsługi finansowej na poziomie, którego nie były w stanie zapewnić banki z polskim kapitałem.

Ekspansji banków z kapitałem zagranicznym w Polsce sprzyjał niski poziom ubankowienia  gospodarki, pomyślne perspektywy rozwoju sektora finansowego, a także niskie koszty pracy w naszym kraju. Na początku transformacji ustrojowej banki z  kapitałem zagranicznym były ponadto zwalniane na okres trzech lat z podatku dochodowego. Jednak w latach 1989 – 1992 zainteresowanie inwestorów prowadzeniem działalności bankowej w Polsce nie było duże. Powstało w tym czasie tylko 8 banków, wszystkie jako inwestycje typu greenfield inwestment, m.in. Raiffeisen Bank Polska SA, Citibank (Poland) SA i ING Bank NV Oddział w Warszawie. Zaletą banku utworzonego od podstaw w porównaniu z inwestycją polegającą na przejęciu banku istniejącego było to, że nie był on obciążony stratami z przeszłości i złą reputacją.

Początkowo banki z kapitałem zagranicznym koncentrowały się na obsłudze firm zagranicznych, dużych przedsiębiorstw krajowych i firm zajmujących się handlem zagranicznym oraz na obsłudze bankowej cudzoziemców pracujących w Polsce i zamożnych osób prywatnych. Banki z kapitałem zagranicznym,, które w następnych latach nie przejęły żadnego polskiego banku z siecią placówek bankowych nie zajęły znaczącej pozycji w polskim systemie bankowym. Wyjątek stanowi tylko Raiffeisen Bank Polska SA.

W latach 1994 – 1997 otrzymanie licencji na działalność bankową w Polsce przez bank zagraniczny uzależnione był od jego pomocy finansowej dla określonego banku z kapitałem polskim, który kwalifikował się do likwidacji lub upadłości. Tą drogą NBP włączył inwestorów zagranicznych w proces sanacji polskich banków i opóźnił ekspansję kapitału zagranicznego na rynku usług bankowych w naszym kraju, dając tym samym bankom z polskim kapitałem więcej czasu na przygotowanie się do konkurowania z silnymi bankami – córkami zagranicznych koncernów finansowych.

W 1998 roku rozpoczął się w Polsce trwający do dzisiaj bardzo liberalny okres w polityce wobec zagranicznego kapitału zainteresowanego prowadzeniem działalności bankowej na naszym rynku. Wpływ na to miało m.in. nasze członkostwo w OECD i przygotowania do przystąpienia do Unii Europejskiej. Najlepszą drogą wchodzenia inwestorów zagranicznych do polskiego sektora bankowego był udział w prywatyzacji dużych banków z rozbudowaną siecią placówek bankowych. Pierwszym bankiem, który w ten sposób zajął silną pozycję na naszym rynku usług bankowych, był holenderski ING Bank. Przejął on Bank Śląski SA. Pod koniec 1999 roku w Polsce było już więcej banków komercyjnych kontrolowanych przez kapitał zagraniczny (39 banków), niż banków z dominującym polskim kapitałem.

Rynkiem bankowym w Polsce zainteresowało się nie tylko wiele światowych koncernów finansowych, ale również światowych firm motoryzacyjnych, które utworzyły u nas banki samochodowe (Daimler Chrysler Bank Polska, GMAC Bank Polska, Volkswagen Bank Polska, Toyota Bank Polska i Fiat Bank Polska). Inwestorzy zagraniczni utworzyli też w Polsce 4 banki hipoteczne , z których duński Nykredit Bank Hipoteczny SA w 2005 roku został przekształcony w oddział.

Od czasu członkostwa Polski w UE instytucje kredytowe z krajów UE mogą prowadzić na naszym rynku działalność operacyjną za pośrednictwem oddziałów, zgodnie z zasadą jednolitej licencji bankowej bez konieczności uzyskania zezwolenia od polskich władz. Do końca 2007 roku z tej możliwości skorzystało 14 unijnych instytucji kredytowych otwierając u nas oddziały bankowe. Największą sieć w ten sposób w Polsce stworzył grecki Eurobank, działający u nas pod firmą Polbanku.

Według danych na koniec 2007 roku w Polsce było 40 banków komercyjnych z przewagą kapitału zagranicznego i 14 oddziałów banków zagranicznych. Ich udział w aktywach polskiego systemu bankowego wynosił 70,7%. Najwięcej banków z tej grupy należało do inwestorów francuskich (10) i niemieckich (9), ale najwyższy udział w aktywach zajmowały banki z większościowym udziałem kapitału włoskiego (15,5%), który kontrolował m.in. Bank Pekao S.A. Niewątpliwie pozytywną cechą polskiego systemu bankowego jest fakt, że kapitał zagraniczny pochodzi z różnych krajów, nie ma więc niebezpieczeństwa uzależnienia sektora bankowego od jednego państwa.

Wysoki udział inwestorów zagranicznych w polskim sektorze bankowym ma zarówno swoje mocne, jak i słabe strony. Banki należące do podmiotów (banków) zagranicznych pełniły rolę katalizatora zmian w naszym systemie bankowym. Dzięki nim nasiliła się konkurencja na rynku bankowym, która wymuszała wprowadzanie nowoczesnych produktów o umiarkowanych cenach.  Wszystkie banki szybko zostały wyposażone w nowoczesne systemy informatyczne, zautomatyzowano rutynowe czynności i wprowadzono nowoczesne systemy zarządzania. Podniósł się też poziom kwalifikacji pracowników i poprawiła kultura obsługi klientów. Kapitał zagraniczny przyspieszył w Polsce rozwój bankowości elektronicznej, w tym internetowej. Banki z udziałem kapitału zagranicznego służyły jako punkt odniesienia dla pozostałych banków w Polsce, które szybko zmniejszyły dystans technologiczny i w sferze zarządzania, dzielący je od najnowocześniejszych banków w Europie.

Obecność międzynarodowych instytucji finansowych w Polsce poprawia wizerunek naszego kraju na świecie i stymuluje napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Polskie banki dzięki napływowi do nich kapitału zagranicznego były dobrze przygotowane do funkcjonowania w ranach zintegrowanego rynku finansowego UE i akcesja naszego kraju do UE nie była dla nich żadnym szokiem.

Natomiast do zagrożeń związanych z wysokim udziałem kapitału zagranicznego w polskim sektorze bankowym zalicza się:

  1. niebezpieczeństwo dyskryminacji polskich firm przy ubieganiu się o kredyt, gdy są one konkurentami zagranicznych akcjonariuszy banku,
  2. brak zainteresowania finansowaniem nisko dochodowych projektów inwestycyjnych, np. stoczni i rozbudowy infrastruktury,
  3. wspieranie eksportu z macierzystego kraju kosztem rozwoju polskiego przemysłu,
  4. zaniżanie dochodów i płaconych podatków w Polsce za pomocą mechanizmu cen transferowych,
  5. pogorszenie sytuacji finansowej polskich banków z powodu odebrania im najbardziej intratnych klientów i zepchnięcie ich na pozycję banków niszowych,
  6. pozbawienie polskich bankowców możliwości zajmowania wysokich stanowisk w bankach w wyniku preferowania przez zagranicznych właścicieli kadry pochodzącej z kraju pochodzenia kapitału.

Dotychczas w Polsce nie upadł żaden bank z kapitałem zagranicznym. Zagraniczna matka nie zaraziła też groźnie polskiej córki kryzysem. Gdy porównuje się korzyści z napływu kapitału zagranicznego do sektora bankowego z zagrożeniami z tego tytułu, to bilans jest wyraźnie dodatni.

2.9. System bankowy w Polsce na tle systemów bankowych w innych krajach

europejskich

W Polsce według danych na koniec 2007 roku funkcjonowały 64 banki komercyjne, w tym 50 banków krajowych i 14 oddziałów zagranicznych instytucji kredytowych. Liczba banków komercyjnych w ostatnich trzech latach wzrosła o 7, co było spowodowane wzrostem liczby oddziałów instytucji kredytowych działających w Polsce w oparciu o jednolitą licencją unijną. Wśród 50 samodzielnych banków komercyjnych było 40 banków kontrolowanych przez inwestorów zagranicznych. W czterech bankach większościowym udziałowcem był Skarb Państwa (PKO BP, BGK, Bank Pocztowy SA, BOŚ SA), a 6 banków należało do prywatnych polskich podmiotów.(zob. tab.1).

Tabela 1. Banki w Polsce

Źródło: Rozwój systemu finansowego w Polsce w 2007 roku, NBP, Warszawa 2008, s. 90.

Jednocześnie w naszym kraju istniało 581 banków spółdzielczych (o 3 mniej niż na koniec 2006 roku). Wszystkie banki spółdzielcze z wyjątkiem Krakowskiego Banku Spółdzielczego, który funkcjonował samodzielnie, zrzeszone były w trzech bankach zrzeszających: Banku Polskiej Spółdzielczości SA, Wielkopolskim Banku Gospodarczym SA i Mazowieckim Banku Regionalnym SA.

Rynek usług bankowych w Polsce w ostatnich latach rozwijał się szybciej niż PKB. W efekcie zwiększała się relacja aktywów sektora bankowego do PKB. W 2007 roku osiągnęła ona poziom 68,1%. Wskaźnik ten w porównaniu z analogicznym wskaźnikiem dla strefy euro (318,5%) był ciągle bardzo niski, co świadczy o niskim stopniu ubankowienia polskiej gospodarki. W 2007 roku w Polsce po raz pierwszy wartość kredytów dla sektora niefinansowego przekroczyła wartość depozytów. Najwyższą dynamikę osiągnęły kredyty dla gospodarstw domowych, w tym przede wszystkim kredyty mieszkaniowe (wzrost o 50,5%). Liczba obsługiwanych kredytów na cele mieszkaniowe ludności wzrosła do 1,1 mln, a średnia wartość kredytu mieszkaniowego osiągnęła poziom 180 tys. zł.

Wartość kredytów bankowych w stosunku do PKB nie jest w Polsce duża – w 2007 roku stanowiły one tylko 36,6%, podczas gdy w strefie euro 135,8% PKB. Na podobnie niskim poziomie w relacji do PKB kształtowały się depozyty od podmiotów niefinansowych - 35,9% (w strefie euro 112,1%).

Zatrudnienie w sektorze bankowym w 2007 roku wzrosło o 5,8% i osiągnęło poziom 137,1 tys. osób w bankach komercyjnych i 30,1 tys. osób w bankach spółdzielczych.

W Polsce ciągle jeszcze zwiększa się liczba placówek bankowych, których pod koniec 2007 roku było 13,5 tys. Tworzone są przede wszystkim mniej kosztochłonne placówki specjalizujące się w sprzedaży kredytów konsumpcyjnych. Dynamicznie rozwijały się placówki franczyzowe.

Polskie banki są bardzo nowoczesne i pod względem zakresu oferowanych produktów nie różnią się znacznie od banków w krajach rozwiniętych. Ciągle jeszcze odsetek osób dorosłych korzystających z konta bankowego w Polsce jest znacznie niższy (poniżej 70%), niż w krajach strefy euro. W Polsce pod koniec 2007 roku w obiegu było 26,5 mln kart płatniczych, z czego 30% stanowiły karty kredytowe. Z dostępu do rachunku bankowego przez Internet korzysta już prawie 10 mln klientów i oczekuje się dalszego wzrostu aktywnych klientów bankowości internetowej.

Bank działające w Polsce uzyskują w porównaniu z bankami w krajach Eurolandu bardzo dobre wyniki finansowe, co jest spowodowane ciągle jeszcze słabszą u nas konkurencję na rynku usług bankowych. W 2007 roku zyski netto sektora bankowego osiągnęły wartość 12, 3 mld zł (zob. tab. 2).

Tabela 2. Wyniki finansowe banków w Polsce

Źródło: Rozwój systemu finansowego w Polsce w 2007 roku, NBP, Warszawa 2009, s. 113.

Banki istniejące w naszym kraju mają dobre perspektywy rozwoju w najbliższych latach.

Rozdział trzeci

Bankowość spółdzielcza w Polsce i wybranych krajach europejskich

3.1. Geneza i cechy spółdzielczości bankowej w Europie

Kolebką nowoczesnej bankowości spółdzielczej na kontynencie europejskim są Niemcy. To tam w połowie XIX wieku dzięki pomysłom i zaangażowaniu dwóch wielkich myślicieli i społeczników H. Schulze – Delitzscha i F. W. Raiffeisena, utworzone zostały pierwsze spółdzielnie kredytowe. Przesłanką narodzin ruchu spółdzielczego była postępująca wraz z rozwojem kapitalizmu koncentracja kapitału, która prowadziła do pogorszenia się sytuacji ekonomicznej drobnych producentów, rzemieślników i kupców niebędących w stanie konkurować z dużymi i silnymi kapitałowo przedsiębiorstwami. Drugim czynnikiem była bieda wśród ludności wiejskiej, która stawała się szczególnie dotkliwa w okresach nieurodzaju w rolnictwie prowadzących do wzrostu cen żywności, przez co stawała się ona niedostępna dla biednych rodzin. Zarówno drobni przedsiębiorcy i chłopi, jak i robotnicy musieli się zapożyczać na prowadzenie działalności gospodarczej bądź na zaspokojenie doraźnych potrzeb egzystencjalnych. Kredyty I pożyczki oferowane tym osobom przez ówcześnie funkcjonujące banki i inne instytucje były oprocentowane na lichwiarskim poziomie. Stąd pojawiła się konieczność stworzenia instytucji finansowych, które udzielałyby tanich kredytów, możliwych do spłacenia przez  osoby dysponujące skromnymi dochodami i uniezależniłyby je od lichwiarskich pożyczek i kredytów.

Aby ulżyć ciężkiej sytuacji robotników i rzemieślników, H. Schulze – Delitzsch założył w 1950 roku w Delitzsch (Saksonia) pierwsze stowarzyszenie zaliczkowe, oparte na zasadzie samopomocy członków. Jego celem z jednej strony było mobilizowanie na korzystnych warunkach drobnych oszczędności, a z drugiej strony udzielanie tanich kredytów. Utorowało ono drogę do działalności w późniejszych latach w Niemczech, Austrii i innych krajach banków ludowych. W 1855 roku ukazała się książka H. Schulze – Delitzscha „Stowarzyszenia pożyczkowe jako banki ludowe”, w której po raz pierwszy znalazło się określenie bank ludowy . Książka ta przyczyniła się do spopularyzowania idei spółdzielczości kredytowej na obszarze języka niemieckiego, a po przetłumaczeniu jej na język francuski także we Francji. Tylko w ciągu 10 lat od chwili utworzenia pierwszego towarzystwa zaliczkowego, liczba funkcjonujących organizacji tego typu wzrosła do około 200. W 1859 roku H. Schulze – Delitzsch doprowadził do utworzenia pierwszego krajowego związku spółdzielni kredytowych, poprzednika istniejącego dziś w Niemczech Federalnego Związku Banków Ludowych i Raiffeisena. Z jego inicjatywy stworzone też zostały fundamenty prawne funkcjonowania spółdzielni w postaci prawa spółdzielczego. Przygotowany przez niego projekt ustawy spółdzielczej został przyjęty przez parlament pruski w 1867 roku. Po nowelizacji w 1884 roku ustawa ta w zasadniczej części obowiązuje do dzisiaj. Określony w niej model spółdzielczości niemieckiej stał się wzorem dla funkcjonowania spółdzielni w wielu krajach na świecie.

F. W. Raiffeisen jest twórcą znanych na całym świecie wiejskich banków spółdzielczych, nazywanych od jego imienia bankami Raiffeisena. W 1847 roku w wiosce Weyerbusch Nadrenia), w której był burmistrzem, założył spółkę zajmującą się dostarczaniem biednej ludności narażonej na głód zboża i ziemniaków. Dwa lata później w okręgu Flammersfeld utworzył pierwszą spółkę o cechach spółdzielni kredytowej. W dużym stopniu miała ona charakter instytucji charytatywnej. Podjęła ona walkę z miejscowymi lichwiarzami sprzedającymi krowy na kredyt. Kiedy jednak koncepcja spółdzielni kredytowej udzielającej pożyczek w oparciu o środki pozyskane od zamożniejszej ludności wiejskiej nie sprawdziła się, F. W. Raiffeisen, idąc śladami H. Schulze – Delitzscha, założył w 1862 roku w Anhausen pierwszą kasę oszczędnościowo – pożyczkową opartą na zasadach spółdzielczych i solidarnej odpowiedzialności członków za straty kasy. Kasa ta zapoczątkowała ekspansję kas (banków) Raiffeisena w całych Niemczech i wielu innych krajach. Banki Raiffeisena funkcjonowały i funkcjonuję nadal równolegle z bankami ludowymi typu Schulzego.

Przyczyną tworzenia zarówno spółdzielni kredytowych typu Schulzego, jak i kas Raiffeisena była chęć pomocy słabym ekonomicznie warstwom społeczeństwa w zaspakajaniu ich potrzeb finansowych, a przede wszystkim dążenie do uniezależnienie drobnych producentów, rolników i chłopów od lichwiarskiego kredytu. Były to instytucje samopomocowe, do których członkowie wnosili udziały pieniężne i w których osobiście odpowiadali za ryzyko prowadzonej działalności. Od początku realizowały one oprócz celów ekonomicznych cele społeczne i oświatowe, dążąc do podniesienia poziomu kulturalnego i moralnego swoich członków.

3.2. Banki ludowe Schulzego i kasy Raiffeisena

Można wskazać szereg różnic między bankami ludowymi i kasami Raiffeisena. Banki ludowe Schulzego w dużym stopniu opierały swoją działalność na zasadach rynkowych, ewoluując w kierunku instytucji komercyjnych. Na pierwszy plan w tych bankach wysuwają się sprawność organizacyjna i efektywność ekonomiczna spółdzielni jako przedsiębiorstwa, natomiast na zagadnienia społeczno – etyczne zwracano w nich mniejszą uwagę. Były one przede wszystkim bankami mającymi na celu udzielanie kredytu na działalność gospodarczą, a poprzez mobilizację oszczędności finansowych miały umożliwiać swoim członkom tworzenie własnego kapitału. Natomiast kasy Raiffeisena opierały się na chrześcijańskiej zasadzie miłości bliźniego i przywiązywały dużą wagę do braterskiej współpracy w ramach wspólnot rolnych, widząc w zjednoczeniu sił i zasobów całej ludności wiejskiej środek do poprawy poziomu i jakości życia.

Domeną działania banków ludowych była obsługa finansowa żyjących w miastach kupców, drobnych producentów, rzemieślników i robotników. W przeciwieństwie do banków ludowych kasy Raiffeisena działały w środowisku wiejskim, świadcząc usługi głównie rolnikom i robotnikom.

W bankach ludowych terytorialny zasięg funkcjonowania był nieograniczony i mógł obejmować różne regiony kraju. Natomiast banki Raiffeisena działały na małym obszarze, z reguły ograniczonym do terenu jednej parafii, w rezultacie czego członkowie banku znali się osobiście, co ułatwiało bankom badanie zdolności kredytowej osób ubiegających się o kredyt i kontrolę jego wykorzystania. Siłą rzeczy kasy Raiffeisena posiadały niewielką liczbę członków, którzy mieli w nich nieduże udziały. Banki ludowe zaś dysponowały znacznie większą liczbę członków, a udziały członkowskie były wysokie i upoważniały do otrzymywania dość dużej dywidendy.

Następna różnica miedzy bankami ludowymi i kasami Raiffeisena dotyczyła działalności kredytowej. Podczas gdy kasy Raiffeisena udzielały kredytów średnio – i długoterminowych, których wykorzystanie podlegało uważnej kontroli ze strony zarządu kasy, banki ludowe koncentrowały się na udzielaniu kredytów krótkoterminowych, ale z możliwością ich rolowania.

Banki ludowe zatrudniały profesjonalną kadrę menedżerską, zaś w kasach Raiffeisena wszystkie funkcje były sprawowane społecznie, z wyjątkiem funkcji kasjera.

System kas Raiffeisena był silnie scentralizowany. Kasy te jako stosunkowo małe podmioty gospodarcze, udzielające także kredytów długoterminowych w oparciu o depozyty o znacznie krótszych okresach zapadalności, nie poradziłyby sobie z utrzymaniem płynności finansowej bez współpracy ze swoją centralą finansową. Taką instytucją w Niemczech najpierw był Reński Bank Rolniczy, z później Rolnicza Centralna Kasa Pożyczkowa SA. Zaś banki ludowe jako większe instytucje były bardziej samowystarczalne pod względem refinansowania się, ale i one z czasem utworzyły centralę finansową, która pomagała im w zarządzaniu płynnością [16] .

Idea spółdzielczości kredytowej szybko rozpowszechniła się w Europie, najpierw w krajach sąsiadujących z Niemcami: Austrii, Szwajcarii, Belgii i Holandii, a później we Włoszech, Francji i innych krajach. Powstające jak grzyby po deszczu banki spółdzielcze nawiązywały zarówno do modelu spółdzielni kredytowej Schulzego, jak i modelu kasy Raiffeisena. Walnie przyczyniały się one do przezwyciężenia biedy i niedorozwoju w środowisku wiejskim oraz ułatwiały kupcom, rzemieślnikom i drobnym producentom w małych miastach finansowanie bieżącej działalności gospodarczej i tym samym stymulowały rozwój ich firm. Wszystkie banki spółdzielcze udzielały kredytów swoim członkom, a z czasem także innym klientom z obszaru ich działania, i to na bardzo korzystnych warunkach, Było to możliwe m.in. dzięki temu, że banki spółdzielcze miały niskie koszty osobowe (część personelu kierowniczego i wykonawczego pracowała społecznie) i niskie koszty ryzyka w związku z solidarną odpowiedzialnością członków banku za jego straty z jednej strony i dobrą znajomością osobowości i kondycji osób ubiegających się o kredyt z drugiej strony, co pozwalało im z góry eliminować nieuczciwych kredytobiorców.

Należy podkreślić, że dzisiaj banki spółdzielcze swój podstawowy cel, jakim jest wspieranie swoich członków realizują już nie poprzez udzielanie im tanich kredytów, lecz poprzez atrakcyjne oprocentowanie udziałów członkowskich lub wypłatę dywidendy. Ponadto ważną korzyścią dla członków banku spółdzielczego jest możliwość współdecydowania o polityce swego banku, w którym są oni „u siebie”, będąc klientami „pierwszej kategorii” oraz to, że bank spółdzielczy funkcjonuje w lokalnym środowisku i wspiera finansowo różne przedsięwzięcia społeczne, kulturalne i inwestycyjne służące lokalnej społeczności.

3.3. Funkcjonowanie banków spółdzielczych w  krajach europejskich

Banki spółdzielcze, które w wielu krajach europejskich funkcjonują od ponad 100 lat, okazały się instytucjami bardzo żywotnymi i zdolnymi do adaptacji do zmieniającego się otoczenia w burzliwym XX wieku i na początku XXI wieku. Obecnie w krajach Unii Europejskiej co drugi bank to bank spółdzielczy. Według danych Europejskiego Zrzeszenia Banków Spółdzielczych (EACB) pod koniec 2006 roku w poszerzonej Unii Europejskiej funkcjonowało 4414 banków zaliczanych do spółdzielczego sektora bankowego (dodatkowo w Szwajcarii istniało 405 banków Raiffeisena). Posiadały one 62 tys. placówek bankowych (40% wszystkich detalicznych placówek bankowych), w których pracowało 720 tys. osób. Posiadały one ponad 45 milionów członków i obsługiwały 140 mln klientów, co oznacza, iż utrzymywały relacje z co piątym Europejczykiem. Ich udział w rynku mierzony wielkością depozytów bankowych od gospodarstw domowych dla EU – 27 wynosi około 20%.

Znaczenie banków spółdzielczych w systemach bankowych poszczególnych krajów europejskich jest niejednakowe (zob. tab. 3).

Tabela 3. Banki spółdzielcze w Europie (stan na koniec 2006 roku)

Kraj

Liczba bs (lokalne i regionalne)

Liczba członków (tys.)

Liczba klientów (tys.)

Udział w depozytach

(w %)

Bułgaria

Cypr

Dania

Niemcy

Hiszpania

Francja

Grecja

Włochy

Luksemburg

Węgry

Holandia

Austria

Litwa

Polska*

Portugalia

Rumunia

Finlandia

Słowenia Szwecja

b. d.

293

29

1255

83

79

16

527

13

143

188

666

59

584

111

124

232

1

10

5,6

535

64

16.000

1.912

15.800

176

1.900

5,6

250

1.641

2.300

68,3

2.500

300

760

1.069

0,2

69

741

600

122

30.000

9.878

52.500

176

13.100

120

1.000

9.000

5.100

68,3

10.500

1.200

1.104

4.000

173

69

2,7

22,8

0,5

15,8

5,03

43,6

0,8

30,3

10,0

9,9

39,0

34,9

0,8

12,3

5,0

1,0

32,70

2,24

b. d.

Razem UE - 27

4414

45.465

139.451

20

Szwajcaria

405

1371

3.000

18,6

* dane nie uwzględniają SKOK – ów.

Źródło: Europejskie Zrzeszenie Banków Spółdzielczych

Największą rolę banki spółdzielcze odgrywają we Francji, Holandii, Austrii, Finlandii i Włoszech, gdzie ich udział w rynku depozytów bankowych przekracza 30%. Wysoki udział w rynku detalicznych usług bankowych mają też banki spółdzielcze na Cyprze, w Szwajcarii i Niemczech. W Polsce, Luksemburgu i na Węgrzech maja już mniejsze znaczenie, pozyskując około 10% wszystkich depozytów. W Hiszpanii i Portugalii na banki spółdzielcze przypada około 5% depozytów bankowych, natomiast w pozostałych krajach UE rola spółdzielczego sektora bankowego w systemie bankowym jest nieznaczna (udział w rynku depozytów nie przekracza 3%).

Banki spółdzielcze z reguły są niedużymi bankami i dlatego działają w ramach odpowiedniej grupy bankowej, korzystając z usług i wsparcia swego banku zrzeszającego. Ze względów historycznych i z powodu swej struktury właścicielskiej (wysoki udział w ogólnej liczbie członków mają rolnicy i drobni przedsiębiorcy) banki spółdzielcze tradycyjnie obsługują rolników i małe i średnie przedsiębiorstwa oraz działają głównie w środowisku wiejskim i w małych miastach. Szacuje się, że w krajach UE klientami banków spółdzielczych jest 4,2 mln małych i średnich przedsiębiorstw, co stanowi 32% wszystkich tego typu przedsiębiorstw funkcjonujących na obszarze UE [17] .

W okresie ostatnich 25 lat banki spółdzielcze w wielu krajach europejskich rozwijały się szybciej niż banki komercyjne w formie spółki akcyjnej. Wprowadziły one na rynek szereg nowatorskich produktów i innowacyjnych rozwiązań w zakresie komunikowania się klientów z bankiem. Przykładowo można tutaj wymienić koncepcję bancassurance stworzoną przez francuskie i niemieckie banki spółdzielcze, pionierskie rozwiązania fińskich i holenderskich banków spółdzielczych w dziedzinie bankowości internetowej oraz odważne wejście Raiffeisen Zentralbank Austria i Austriackiego Banku Ludowego na rynki krajów Europy Środkowej i Wschodniej już w pierwszych latach transformacji gospodarczej w tych krajach.

Banki spółdzielcze charakteryzują się relatywnie wysoką relacją funduszy własnych do aktywów ważonych ryzykiem, stabilnością dochodów i przeważnie zdecentralizowaną strukturą decyzyjną, co stanowi podstawę racjonalnego i aktywnego zarządzania ryzykiem bankowym. Jako lokalne i regionalne instytucje kredytowe są bardzo blisko swoich klientów, udzielając im kredytów i wspierając ich działalność gospodarczą, stymulują aktywność gospodarczą w swoich regionach. Dzięki temu, że dysponują szeroką bazą depozytową, są niezależne od sytuacji na międzynarodowych rynkach pieniężnych i kapitałowych i dlatego również ostatni kryzys finansowy ich nie dotknął. Dysponując wystarczającą płynnością finansową, mogą bez problemu udzielać kredytów małym i średnim przedsiębiorstwom także w okresach, gdy duże banki z powodu braku zaufania na międzynarodowych rynkach finansowych  i problemów z płynnością muszą ograniczać finansowanie przedsiębiorstw. Banki spółdzielcze pełnią tym samym stabilizującą rolę w gospodarce narodowej wielu krajów europejskich. Podkreślają to w swoich raportach zarówno Międzynarodowy Fundusz Walutowy, jak i wiodące na świecie agencje ratingowe: Standard & Poor’s, Moody’s i Fitch Ratings. Znaczenie banków spółdzielczych dla gospodarki europejskiej dostrzega też Komisja Europejska, która w 2004 roku wydał komunikat „O wspieraniu spółdzielczości w Europie”.

Banki spółdzielcze są jednocześnie spółdzielniami i przedsiębiorstwami bankowymi. Ich działalność opiera się na kilku wspólnych zasadach i wartościach, którymi są: dobrowolna przynależność członków do spółdzielni kredytowej, wspieranie ekonomiczne swoich członków, demokracja, bliskość banku wobec członków i klientów, samorządność, regionalizacja i subsydiarność jako podstawa współpracy lokalnych banków spółdzielczych z ich bankiem zrzeszającym. Proste struktury organizacyjne i odpowiedni system kontroli decydują o przejrzystości działań podejmowanych przez banki spółdzielcze. Są one własnością ich członków, którzy jednocześnie należą do najważniejszych i najbardziej lojalnych klientów tych banków. Członkowie banku spółdzielczego poprzez uczestnictwo w pracach organów swego banku wpływają nie tylko na kształt jego strategii, ale również decydują o usytuowaniu, a nawet wystroju placówek bankowych.

Od kilkudziesięciu lat w sektorze bankowości spółdzielczej postępują procesy konsolidacyjne, które prowadzą do zmniejszenia się liczby samodzielnych banków spółdzielczych. U podstaw fuzji i łączeń spółdzielni kredytowych leży dążenie do redukcji kosztów działalności bankowej, stymulowane spadkiem marży odsetkowej w związku z nasileniem się konkurencji na rynku usług bankowych.

Najwięcej samodzielnych banków spółdzielczych ubyło w Niemczech i we Francji, natomiast najbardziej stabilna jest liczba banków spółdzielczych w Austrii i Finlandii. O ile w Niemczech w 1960 roku było 11661 banków spółdzielczych, to w 2006 roku tylko 1255. Jednocześnie liczba członków wzrosła tam z 3,8 mln do 16 mln. Postępuje też proces, choć powolniejszy, zmniejszania się liczby placówek banków spółdzielczych, któremu towarzyszy otwieranie samoobsługowych terminali sprzedaży produktów bankowych, standaryzacja oferowanych usług i automatyzacja czynności z zakresu back office. W wyniku fuzji i przejęć banki spółdzielcze stają się coraz większe, co może prowadzić do rozluźnienia więzi z klientami.

Procesy łączeniowe objęły też banki zrzeszające, np. w latach 2000 – 2006 liczba banków zrzeszających banki spółdzielcze w Polsce zmniejszyła się z 11 do 3, a w Niemczech z 3 do 2.

3.4. Struktury organizacyjne banków spółdzielczych w Europie

Banki spółdzielcze mimo dokonanych fuzji są relatywnie małymi bankami, którym samodzielnie byłoby trudno konkurować z dużymi bankami komercyjnymi i oferować klientom wszystkie potrzebne im produkty finansowe. Wynika stąd konieczność łączenia się lokalnych banków spółdzielczych w silniejsze grupy regionalne lub krajowe i tworzenia w ramach grupy odpowiednich banków zrzeszających (centralnych) oraz specjalistycznych instytucji finansowych, takich jak towarzystwa ubezpieczeniowe banki hipoteczne, kasy oszczędnościowo-budowlane i fundusze inwestycyjne. Instytucje te wspierają działalność banków spółdzielczych, tworząc z nimi konsorcja kredytowe, ułatwiając im zarządzanie płynnością i dostarczając specjalistycznych produktów finansowych.

W większości krajów europejskich ukształtowała się jedna spółdzielcza grupa bankowa, ale we Francji, Austrii i Włoszech funkcjonują dwie lub trzy grupy banków spółdzielczych. Poszczególne grupy różnią się pod względem wielkości, struktury organizacyjnej i przyjętej strategii rozwoju. Największą spółdzielczą grupą bankową w Europie pod względem wartości aktywów (2006 rok) jest francuska Grupa Credit Agricole (1381 mld euro). Na drugim miejscu plasuje się niemiecka Grupa Banków Ludowych i Banków Raiffeisena (961 mld euro), a na trzecim holenderska Grupa Rabobank (556,5 mld euro). Największe europejskie grupy spółdzielcze przedstawione zostały w tab. 4.

Tabela 4. Największe spółdzielcze grupy bankowe w Europie (stan na koniec 2006 roku)

Kraj

Nazwa

Liczba banków

Suma bilansowa

(mln EUR)

Liczba praco-wników (tys.)

Liczba członków (tys.)

Lokaty

Kredyty

Austria

Raiffeisen Bankengruppe

Volksbanken

578

88

205

83

31,1

11,3

1 657

673

27,8%

7,1%

23,4%7,7%

Finlandia

OP-Pojhola Group

232

60

12,1

32,7%

31,1%

Francja

Crédit Agricole

Crédit Mutuel

Banques Populaires

41

18

20

1381

483

204

157,0

57,4

35,0

5 700

6 900

3 200

25,0%

12,4%

6,2%

20,9%

16,8%

8,2%

Niemcy

Finanz Verbund

1255

961

187,0

16 000

15,8%

11,8%

Włochy

Banche Popolari

Banche di Credito Cooperativo

89

438

374,6

136,9

73,3

27,8

1 065

823

21,9%

8,4%

20,1%

6,6%

Holandia

Rabobank Nederland

188

556,5

56,2

1 641

39,0%

25,5%

Hiszpania

Cajas Rurales,

Populares y Profesionales


83


96,2


19,3


1 912


5,0%


5,2%

Szwajcaria

Raiffeisen

405

69,3

8,1

1371

18,6%

12,1%

Źródło: Key statistics (31.12.2006), EACB. www.eurocoopbanks.

Wysokim stopniem centralizacji charakteryzuje się Grupa Credit Agricole, fińska OP Pohjola Group i Grupa Rabobanku, w których lokalne banki spółdzielcze podlegają konsolidacji z bankiem krajowym i praktycznie pełnią funkcję jego „okienek” w terenie. Lokalne banki mają tam ograniczone pole do samodzielnego podejmowania decyzji, np. o konstrukcji wszystkich sprzedawanych przez nie produktów i warunkach ich sprzedaży decyduje się na szczeblu centralnym grupy. Inne banki spółdzielcze w krajach europejskich zachowują pełną autonomię i działają w ramach dwu- lub trójszczeblowej struktury organizacyjnej.

Struktura dwuszczeblowa składa się ze szczebla podstawowego, który tworzą lokalne banki spółdzielcze, oraz szczebla krajowego składającego się z banku zrzeszającego (centralnego) o zasięgu krajowym lub regionalnym. Struktura dwuszczeblowa istnieje w spółdzielczym sektorze bankowym w Polsce, Holandii, Belgii, Danii, Finlandii, Hiszpanii oraz w austriackiej Grupie Banków Ludowych i francuskiej Grupie Credit Agricole. W kierunku struktury dwustopniowej ewoluuje też niemiecka Grupa Banków Ludowych i Banków Raiffeisena – jedyny funkcjonujący jeszcze niemiecki bank regionalny, którym jest WGZ w Düsseldorfie, łączy się obecnie z bankiem krajowym DZ Bank.

Natomiast trójstopniowa struktura organizacyjna występuje w austriackiej Grupie Banków Raiffeisena, we francuskiej Grupie Credit Mutuel i we włoskich grupach bankowych. W tym przypadku w skład grupy bankowej, oprócz banków lokalnych i banku krajowego, wchodzą banki regionalne tworzące ogniwo pośrednie. [18]

Banki zrzeszające (banki regionalne lub bank krajowy) opracowują strategię rozwoju dla danej grupy bankowej i instrumenty do jej realizacji. Wyrównują płynność w lokalnych bankach spółdzielczych – zagospodarowując nadwyżkę środków finansowych lub zasilając je w dodatkowe pieniądze – przeprowadzają bezgotówkowe rozliczenia krajowe i zagraniczne, dokonują operacji papierami wartościowymi, udzielają kredytów konsorcjalnych, przygotowują innowacyjne produkty bankowe dla zrzeszonych banków oraz doradzają im w sprawach informatyki, marketingu i zarządzania ryzykiem. Spółdzielcze instytucje na poziomie centralnym koordynują też wymianę informacji między bankami oraz wypełniają obowiązki w zakresie nadzoru bankowego, nałożone przez prawo. Ponadto inicjują i koordynują wprowadzanie nowych technologii w spółdzielczym sektorze bankowym.

3.5. Strategia rozwoju wybranych grup spółdzielczych w Europie

W Europie nie istnieje żaden uniwersalny model spółdzielczości bankowej, który miałby przewagę nad rozwiązaniami występującymi w tym zakresie w poszczególnych krajach. Każda grupa spółdzielcza dysponuje określonymi silnymi stronami, które warto upowszechniać w grupach niedysponujących tymi atutami. Wysoka jakość zarządzania w ramach poszczególnych grup jest kluczowym czynnikiem uzyskiwania dobrych wyników przez banki spółdzielcze we wszystkich krajach europejskich.

Niemiecka firma doradcza Eurogroup Consulting we współpracy z Instytutem Spółdzielczości Uniwersytetu Münster opracowała trzy scenariusze rozwoju banków spółdzielczych w Europie: [19]

  1. strategię rozwoju w oparciu o rynek krajowy;
  2. strategię ekspansji na rynki zagraniczne;
  3. strategię międzynarodowej kooperacji.

Ad. 1. Pierwszy rodzaj strategii ukierunkowany jest na poszerzenie krajowej bazy klientów i wzrost przeciętnych dochodów generowanych przez jednego klienta. Realizacja tej strategii wymaga zastosowania następujących narzędzi:

  1. redukcji kosztów funkcjonowania banków w celu umożliwienia oferowania klientom atrakcyjnych pod względem cenowym produktów,
  2. koncentracji działalności na wybranych produktach,
  3. skoncentrowaniu uwagi na potrzebach klientów i umacnianiu relacji z nimi wszystkimi możliwymi środkami.

Porównanie tempa rozwoju poszczególnych grup spółdzielczych z tempem rozwoju sektora bankowego w ich krajach wskazuje, że konkurencja na rynku usług bankowych jest bardzo silna i banki spółdzielcze bez przejęcia innych banków mają małe szanse rozwijać się szybciej niż pozostałe banki krajowe. Strategię rozwoju w oparciu o rynek krajowy realizują w Europie przede wszystkim niemieckie, szwajcarskie, fińskie i irlandzkie banki spółdzielcze, a w mniejszym stopniu banki francuskie należące do Grupy Credit Mutuel i Caisse d’Epargne. Warunkiem powodzenia strategii opartej na przywództwie cenowym jest specjalizacja banku w ograniczonym asortymencie produktów. Tak postępują m.in. niemickie Sparda – Banken, które oferują po niskich cenach standardowe produkty bankowe.

Strategię wzrostu opartą na przejmowaniu banków krajowych spoza spółdzielczego sektora bankowego realizują m.in. następujące banki:

  1. Crédit Agricole, który przejął Crédit Lyonnais,
  2. DZ Bank, który przejął Norisbank,
  3. OKO Bank, który przejął fińską firmę ubezpieczeniową Pohjola,
  4. Berliner Volksbank, który przejął bank Berliner Gesellschaft.

Ad. 2. Głównym celem tej agresywnej strategii jest uzyskanie dodatkowych źródeł dochodów na rynkach zagranicznych i skorzystanie z efektu skali. Generalnie w europejskiej bankowości spółdzielczej obowiązuje umowa dżentelmeńska, że rynek bankowy, na którym funkcjonuje określona grupa bankowa, jest zagospodarowywany tylko przez tę grupę. Oznacza to, że poszczególne grupy bankowe nie powinny ze sobą konkurować. Jednakże w warunkach nasycenia krajowego rynku usług bankowych wyjście na rynek zagraniczny dla silnej grupy bankowej jest bardzo atrakcyjnym rozwiązaniem. Na sukcesy na rynkach zagranicznych mogą liczyć przede wszystkim banki o silnej bazie kapitałowej, atrakcyjnej ofercie produktowej oraz doświadczeniu międzynarodowym, szczególnie w zakresie przejmowania banków zagranicznych.

Strategię ekspansji zagranicznej realizuje w Europie m.in. Rabobank i Crédit Agricole. W 1994 roku Rabobank wszedł na rynek irlandzki, aby obsługiwać tam przedsiębiorstwa. W 2002 roku przejął irlandzki ACC Bank specjalizujący się w usługach dla małych firm i bankowości detalicznej dla ludności wiejskiej. W 2005 roku powstał RaboDirect Bank, który stał się znaczącym bankiem internetowym w Irlandii. Podobną strategię realizuje Credit Agricole, który w celu wejścia na rynek niemiecki nabył Credit Plus Bank. Ponadto wszedł on na rynek hiszpański, grecki, węgierski, włoski, holenderski i polski.

Ad. 3. Bardzo obiecującą strategią jest stymulowanie rozwoju banków spółdzielczych poprzez międzynarodową kooperację. Celem tej strategii jest poprawa efektywności banków spółdzielczych poprzez łączenie krajowych i zagranicznych zasobów finansowych i know–how. Przedmiotem kooperacji międzynarodowej nogą być następujące obszary działalności banków spółdzielczych:

  1. sprzedaż produktów o wysokiej marży odsetkowej,
  2. współpraca w zakresie funkcji back – office,
  3. kooperacja wzdłuż łańcucha tworzenia wartości.

Przesłanką kooperacji banków z różnych krajów jest harmonizacja regulacji prawnych we współpracujących ze sobą bankach.

Banki spółdzielcze w celu zwiększenia dochodów coraz częściej sprzedają w swoich placówkach produkty innych banków, niekoniecznie spółdzielczych, np. szwajcarskie banki Raiffeisena sprzedają produkty banku Vontobel i polisy ubezpieczeniowe firmy Patria Helvetia, a niemieckie banki spółdzielcze i irlandzkie unie kredytowe sprzedają produkty ubezpieczeniowe firmy Alianz. Dla małych banków spółdzielczych (fińskich czy irlandzkich) często bardzo atrakcyjna jest sprzedaż jednostek uczestnictwa zagranicznych funduszy inwestycyjnych.

Banki spółdzielcze chętnie nawiązują współpracę z innymi bankami w celu obniżenia kosztów w back – office. Jest to zgodne ze starą ideą podziału pracy i dlatego istnieje wiele przykładów owocnej współpracy w tej dziedzinie. W 2005 roku kooperację podjęła belgijska firma Fin – Force NV, ze spółką TAI AG należącą do niemieckiego banku krajowego DZ Bank w zakresie wykonywania transakcji płatniczych. Pod koniec 2005 roku do tego porozumienia przystąpił Rabobank, który zlecił Fin – Force NV realizację swoich rozliczeń międzynarodowych. Bankiem transakcyjnym szwajcarskiej Grupy Raiffeisena jest bank Vontobel.

W większości europejskich grup spółdzielczych udało się w pełni zintegrować rozliczanie operacji kupna i sprzedaży papierów wartościowych w specjalnie do tego celu utworzonych spółkach krajowych, np. dla niemieckich banków spółdzielczych funkcje rozliczeniowe świadczy dwp bank, a dla Grupy Caisse d’Epargne spółka Gestitres. Konsolidacja tych spółek na płaszczyźnie europejskiej niewątpliwie dałaby duży efekt synergiczny.

Najbardziej intensywną formą współpracy zagranicznych partnerów stanowią joint ventures, dzięki którym można wykorzystać know-how każdego partnera i zdywersyfikować ryzyko związane z łańcuchem tworzenia wartości w banku. Ciągle jeszcze w sektorze bankowym funkcjonują tylko nieliczne joint ventures. Przykładem joint venture jest spółka VBI – Volksbanken działająca w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, w której partycypują kapitałowo niemieckie i austriackie banki ludowe oraz Banque Populaire. Wskazuje się, że potrzebne są joint ventures zajmujące się udzielaniem kredytów hipotecznych.

W wyniku kooperacji międzynarodowej banki spółdzielcze mogą pozyskać nowych klientów, poszerzyć paletę oferowanych produktów oraz obniżyć swoje koszty operacyjne (poprzez wykorzystanie banków transakcyjnych).

Reasumując można stwierdzić, że dotychczas w europejskiej bankowości spółdzielczej dominowała strategia oparta na „wzroście krajowym”. Aby tą drogą zwiększyć dochody banków, w warunkach nasyconego rynku konieczne jest przejmowanie innych banków. Dla silnych banków krajowych (centralnych), atrakcyjny jest scenariusz rozwoju uwzględniający współpracę transgraniczną. Korzystnym rozwiązaniem dla wielu grup spółdzielczych jest współpraca międzynarodowa w określonych dziedzinach, takich jak sprzedaż jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych, rozliczanie transakcji kupna i sprzedaży papierów wartościowych i tworzenie joint ventures.

3.6. Banki spółdzielcze w Polsce na tle innych banków spółdzielczych w Europie

Według danych na koniec 2006 roku w Polsce istniały 584 banki spółdzielcze, w których pracowało prawie 29 tys. osób i które posiadały 3800 placówek bankowych. Oznaczało to, że 90% wszystkich banków, prawie 30% placówek bankowych i 18% zatrudnionych w bankach należało do spółdzielczego sektora bankowego. Banki spółdzielcze w Polsce liczyły około 2,5 mln członków i szacunkowo miały 10,5 mln klientów. Ich udział w aktywach polskiego sektora bankowego wzrósł z 5,3% w 2004 roku do 6,2% w 2007 roku, czyli banki spółdzielcze rozwijały się szybciej niż pozostałe banki funkcjonujące Polsce. Działają one głównie na rynku bankowych usług detalicznych, w którym mają znacznie wyższy udział, niż w aktywach sytemu bankowego, np. w rynku kredytów dla gospodarstw domowych wynosi on około 9%.

Pod względem udziału w aktywach sytemu bankowego polskie banki spółdzielcze zajmują pozycję porównywalną z bankami spółdzielczymi w Hiszpanii i Portugalii, ale lepszą niż mają banki spółdzielcze w krajach skandynawskich (z wyjątkiem Finlandii) i w krajach postkomunistycznych. Znacznie wyższy niż w Polsce jest udział spółdzielczego sektora bankowego w aktywach bankowych we Francji, Holandii, Austrii, Niemczech i we Włoszech.

Polskie banki spółdzielcze w porównaniu z bankami spółdzielczymi w innych krajach są stosunkowo małymi instytucjami kredytowymi. Aktywa banku spółdzielczego (2007 r.) wynosiły przeciętnie 84 mln zł,  bank posiadał przeciętnie 7 placówek stacjonarnych i zatrudniał 52 osoby. W porównaniu z większością banków spółdzielczych w Europie przeciętne aktywa banku spółdzielczego w Polsce są bardzo skromne. Bardzo niskie są też aktywa przypadające na jedną placówkę bankową i jednego zatrudnionego w polskim spółdzielczym sektorze bankowym. Pod tym względem nasze banki spółdzielcze plasują się w dolnej części tabeli rankingowej banków spółdzielczych w Europie.

Natomiast polskie banki spółdzielcze nie ustępują bankom spółdzielczym w innych krajach europejskich pod względem zakresu i jakości świadczonych usług bankowych. Jednocześnie osiągają one znacząco wyższe wskaźniki ROA i ROE niż banki spółdzielcze w większości krajów UE.

Nasze banki spółdzielcze mają duży potencjał rozwojowy. Są silnie osadzone szczególnie w środowisku wiejskim i mają lojalnych klientów, którymi są nie tylko ich członkowie. Po uzyskaniu przez banki spółdzielcze progu kapitałowego o równowartości 1 mln euro zapewne ulegną zahamowaniu procesy łączeniowe w polskiej bankowości spółdzielczej, ale w dłuższym okresie liczba samodzielnych banków spółdzielczych w związku z silną konkurencją na rynku usług bankowych i koniecznością spełnienia ostrych wymogów nadzorczych zmniejszy się na skutek łączenia się dwóch lub więcej banków w jeden.

Rozdział czwarty

Banki spółdzielcze jako instytucje głęboko zakorzenione w społeczności                   lokalnej

4.1. Narodziny polskiej spółdzielczości kredytowej

Dawniej w języku polskim obok pojęcia spółdzielni używano określenia „kooperatywa”, wywodzącego się z łacińskiego słowa „cooperativo”, oznaczającego współdziałanie. Idea współdziałania albo inaczej samopomocy leży u podstaw ruchu spółdzielczego, w którym najważniejsze są korzyści dla członków, a nie pomnażanie kapitałów wniesionych do spółdzielni. Spośród różnych rodzajów spółdzielni działających w wielu dziedzinach życia gospodarczego i społecznego duże znaczenie mają spółdzielnie kredytowe (banki spółdzielcze).

Poprzednikami współczesnych banków spółdzielczych w Polsce były tworzone pod koniec XVI wieku tzw. banki pobożne, które jako organizacje dobroczynne miały pewne cechy spółdzielni kredytowej. Bank pobożny założył m.in. ksiądz Piotr Skarga w Krakowie w 1585 roku. Banki pobożne udzielały bezprocentowych kredytów ubogiej ludności pod zastaw nieruchomości ze środków uzyskanych z dobroczynności [20] .

Zasadniczy rozwój spółdzielczości kredytowej na ziemiach polskich rozpoczął się w drugiej połowie XIX wieku. Choć przy zakładaniu spółdzielni kredytowych korzystano ze wzorców zachodnich, polski ruch spółdzielczy cechował się pewnymi oryginalnymi rozwiązaniami. Z inicjatywą utworzenia spółdzielni kredytowej z reguły wychodzili światli  ziemianie i księża, jak np. P. Wawrzyniak i A. Szamarzewski. Do realizacji tych przedsięwzięć angażowano także chłopów i korzystano z ich udziałów finansowych. Podział ziem polskich pomiędzy trzech zaborców, o różnym poziomie rozwoju gospodarczego i zróżnicowanych systemach politycznych, sprawiał, że bankowość spółdzielcza w poszczególnych regionach dawnej Polski nie rozwijała się jednakowo. Najwcześniej spółdzielnie kredytowe zaczęto tworzyć pod zaborem pruskim. W 1859 roku z inicjatywy M. Łyskowskiego, który osobiście poznał H. Schulze- Delitzscha i zapoznał się z jego modelem banku spółdzielczego, powstało Towarzystwo Oszczędności i Pożyczek w Śremie, które później zostało przekształcone w Bank Ludowy w Śremie. W 1861 roku  z inicjatywy m.in. Hipolita. Cegielskiego utworzono Towarzystwo Pożyczkowe dla przemysłowców m. Poznania. W kolejnych latach w miastach i dużych wioskach w Wielkopolsce powstały następne spółdzielnie kredytowe, oparte głównie na modelu banku ludowego H. Schulze – Delitzscha, np. w 1862 powstały Towarzystwa Pożyczkowe w Brodnicy i Golubiu. Z Wielkopolski ruch spółdzielczy rozprzestrzenił się na Pomorze. Spółdzielnie kredytowe funkcjonowały pod nazwą towarzystw oszczędnościowo – pożyczkowych lub banków ludowych. Ich głównym celem była solidarna obrona rolników i drobnych przedsiębiorców przed wyzyskiem ze strony lichwiarzy udzielających pożyczek na bardzo wysoki procent oraz wzmocnienie pozycji konkurencyjnej członków spółdzielni na rynku zaopatrzenia i zbytu, borykających się z wielkokapitalistyczną konkurencją. W 1871 roku utworzono Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Poznaniu – instytucję refinansową dla lokalnych banków ludowych.

W zaborze austriackim rozwój spółdzielczości rozpoczął się nieco później niż w Wielkopolsce – w latach 60-tych XIX wieku utworzono tam pierwsze towarzystwa zaliczkowe oparte na zasadach H. Schulzego. Na przełomie lat 1889 – 1890 Franciszek Stefczyk założył w Czernichowie pod Krakowem pierwszą kasę oszczędnościowo – pożyczkową typu Raiffeisena. Jej działalność oparł na następujących zasadach: nieograniczona odpowiedzialność członków za zobowiązania kasy, niskie udziały członkowskie, przeznaczenie całego zysku na fundusz rezerwowy, społeczna praca członków zarządu z wyjątkiem płatnego kasjera, niskie oprocentowanie depozytów i pożyczek. Wkrótce w Galicji powstało wiele takich kas, nazywanych później kasami Stefczyka. W 1909 roku było ich już 970, które zrzeszały łącznie 195 tysięcy członków. Prowadziły one działalność głównie na terenach wiejskich, świadcząc usługi finansowe rolnikom stanowiących ponad 90% wszystkich członków. W 1909 roku utworzono dla kas Stefczyka centralę finansową – Centralną Kasę Spółek Rolniczych we Lwowie.

W zaborze rosyjskim spółdzielczość kredytowa napotykała na trudności ze strony władz państwowych, ponieważ każde zatwierdzenie statutu spółdzielni wymagało zgody ministra skarbu. Tworzone tam spółdzielnie były pod względem organizacyjnym bardzo zróżnicowane, ale największą rolę z czasem zaczęły odgrywać towarzystwa pożyczkowo – kredytowe. Pierwsza spółdzielnia tego typu powstała w Grójcu w 1872 roku. Ich kapitał zakładowy był tworzony z udziałów członkowskich. W zaborze rosyjskim zakładano też towarzystwa kredytowe oparte na modelu spółdzielni Raiffeisena, które tworzyły swój kapitał z sum ofiarowanych przez zamożnych ludzi i z kredytów zaciągniętych w innych bankach. Jeszcze przed uzyskaniem niepodległości przez Polskę w 1918 roku w Królestwie Polskim powstały pierwsze instytucje centralne wspierające działalność lokalnych spółdzielni kredytowych.

W przededniu I wojny światowej w 1913 roku na ziemiach polskich działało 5029 spółdzielni oszczędnościowo – pożyczkowych, które zrzeszały ponad 2 mln członków. Pierwsza wojna światowa przerwała działalność i dalszy rozwój spółdzielni oszczędnościowo - pożyczkowych, powodując ogromne straty finansowe i osobowe w polskiej spółdzielczości kredytowej.

W okresie międzywojennym podjęto wysiłek na rzecz przezwyciężenia rozbicia organizacyjnego polskiej spółdzielczości, będącego skutkiem niezależnego tworzenia banków spółdzielczych w trzech zaborach. Na mocy ustawy o spółdzielniach uchwalonej 29 października 1920 roku wprowadzono jednolity termin „spółdzielnia”, którego umieszczanie lub przymiotnika „spółdzielczy” w nazwie przedsiębiorstwa stało się obowiązkowe w celu odróżnienia instytucji spółdzielczych od spółek kapitałowych. Natomiast w 1934 roku utworzony został jeden związek dla wszystkich spółdzielni pod nazwą „Związek Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo – Gospodarczych RP”.

W 1937 roku w Polsce funkcjonowało 5597 spółdzielni oszczędnościowo – pożyczkowych, które posiadały ponad półtora miliona członków. Dominowały małe rolnicze kasy Stefczyka, zrzeszające przeciętnie 220 członków.

4.2. Znaczenie banków spółdzielczych dla podtrzymania kultury polskiej i polskiego stanu posiadania w czasie zaborów

Polska spółdzielczość kredytowa od swego zarania była silnie ukierunkowana na sprawy narodowe i patriotyczne. Spółdzielnie w okresie zaborów stanowiły bardzo ważną płaszczyznę walki o polskość i utrzymania polskiego stanu posiadania w gospodarce, w tym głównie w rolnictwie. Działający w bankach spółdzielczych patrioci i społecznicy byli przekonani, że jedynie silne ekonomicznie społeczeństwo zdoła zachować polskość podczas zaborów. Nieustannie rozwijali więc system spółdzielczy, widząc w nim podstawowy czynnik rozwoju polskiej drobnej wytwórczości w mieście i na wsi oraz rozwoju rolnictwa. Banki spółdzielcze łączyły działalność gospodarczą z kultywowaniem tradycji patriotycznych i rozwojem kultury. W największym stopniu miało to miejsce w zaborze pruskim. Funkcjonowanie banków ludowych koncentrowało się tam wokół następujących celów:

  1. samopomocy w walce z lichwą,
  2. utrzymania majątku Polaków w ich posiadaniu,
  3. rozwoju gospodarczym i działaniach na rzecz postępu oświatowego i cywilizacyjnego w swoich środowiskach.

Polskie towarzystwa i spółdzielnie, szczególnie działające w Wielkopolsce i na Pomorzu, dobrze przygotowały chłopów i rzemieślników do samodzielności ekonomicznej w warunkach rozwijającej się gospodarki rynkowej oraz obroniły ich przed konkurencją przedsiębiorców niemieckich i dyskryminacyjną polityką rządu pruskiego.. Udostępniając słabym kapitałowo podmiotom tani i dogodny kredyt oraz stwarzając możliwość bezpośredniego zaopatrzenia i zbytu, bez zysku pośredników, spółdzielczość przyczyniała się do poprawy ich sytuacji konkurencyjnej na rynku i tym samym wzmacniała polskie siły w walce z naporem niemieckim w gospodarce i życiu społecznym.

4.3. Rozwój banków spółdzielczych w Polsce po II wojnie światowej

W okresie II wojny światowej wymordowano wielu działaczy ruchu spółdzielczego w Polsce i niemal całkowicie zniszczone został podstawy materialne polskiej spółdzielczości bankowej. Spółdzielnie oszczędnościowo – pożyczkowe na obszarze przyłączonym do Rzeszy i terenach zajętych we wrześniu 1939 roku przez Armię Czerwoną zostały całkowicie zlikwidowane, a na terenach Generalnej Guberni, gdzie znalazło się 35% spółdzielni kredytowych (głównie kas Stefczyka), włączono je pod kontrolę niemiecką.

Po zakończeniu II wojny światowej rozpoczął się bardzo burzliwy okres w rozwoju polskiej spółdzielczości bankowej.  W latach 1945 – 1948 reaktywowano wiele dawnych spółdzielni oszczędnościowo – pożyczkowych oraz powołano do życia nowe organizacje na podstawie przedwojennych zasad i statutów. Funkcję centrali organizacyjnej i rewizyjnej dla spółdzielni kredytowych pełnił Bank Gospodarstwa Spółdzielczego.

Na podstawie dekretu z 1948 roku o reformie bankowej w 1950 roku spółdzielnie oszczędnościowo – kredytowe, których nie zlikwidowano przekształcone zostały w gminne kasy spółdzielcze (łącznie 1255 GKS). Ich działalność ograniczono do udzielania kredytów obrotowych rolnikom i gromadzenia oszczędności na rachunek PKO. GKS-y pozbawiono samorządności spółdzielczej i podporządkowano organizacyjnie Bankowi Rolnemu, który był ich centralą finansową i rewizyjną. Stały się one aparatem pomocniczym w zakresie finansowania produkcji rolniczej.

Kolejny etap rozwoju spółdzielczości bankowej w Polsce obejmuje lata 1955 - 1975. Na początku tego okresu zaczęto przywracać w spółdzielniach tradycyjne organy samorządowe i przekształcać gminne kasy spółdzielcze w spółdzielnie oszczędnościowo – pożyczkowe (SOP ). Uzyskały one prawo do gromadzenia środków na działalność kredytową. Ustawa z 13 kwietnia 1960 roku prawo bankowe upoważniła SOP-y do używania nazwy „bank” z przymiotnikiem „spółdzielczy” lub „ludowy”. Centralą organizacyjną i rewizyjną spółdzielni oszczędnościowo – pożyczkowych był Centralny Związek Spółdzielni Oszczędnościowo – Pożyczkowych w Warszawie.

Lata 1975 – 1989 stanowią okres działalności banków spółdzielczych jako jednostek zrzeszonych w Banku Gospodarki Żywnościowej (BGŻ). Prawo bankowe w 1975 roku włączyło SOP-y do systemu bankowego, przekształcając je w banki spółdzielcze. W tym samym roku z połączenia Banku Rolnego i Centralnego Związku Spółdzielni Oszczędnościowo – Pożyczkowych utworzono BGŻ, w którym Skarb Państwa miał 54% udziałów, a banki spółdzielcze 46%. BGŻ stał się centralą finansową, organizacyjną i rewizyjną dla wszystkich banków ludowych. Przyjęto zasadę, że w każdej gminie powinien działać jeden bank spółdzielczy lub jego oddział. Poszerzono działalność banków spółdzielczych w ten sposób, iż mogła ona obejmować pełną obsługę bankowo – kredytową indywidualnego rolnictwa, rzemiosła, handlu i usług, jednakże kompetencje organów samorządowych banku były poważnie ograniczone. Działalnością banku spółdzielczego kierował jednoosobowo dyrektor powołany przez prezesa BGŻ. Rentowność banków spółdzielczych w tym czasie była bardzo niska, a ich system finansowy mało przejrzysty, m.in. z powodu dopłat do preferencyjnego oprocentowanie kredytów rolniczych.

Głębokie zmiany w sektorze banków spółdzielczych – regulacyjne, organizacyjne i ekonomiczne – zostały zapoczątkowane w 1989 roku w związku z transformacją polityczną i gospodarczą w Polsce oraz kryzysem, jaki przechodziła cała spółdzielczość w naszym kraju. W 1989 roku, u progu przemian systemowych w Polsce, funkcjonowało 1665 banków spółdzielczych, które zatrudniały 32 tys. osób i zrzeszały 2,5 mln członków. Olbrzymią większość stanowiły małe banki, słabe pod względem kapitałowym i kadrowym, bez oddziałów, zlokalizowane na terenach wiejskich o niskiej aktywności gospodarczej, niezdolne bez głębokiej restrukturyzacji do samodzielnego działania na konkurencyjnym rynku bankowym, który stopniowo zaczął się tworzyć w Polsce.

W procesie restrukturyzacji spółdzielczego sektora bankowego popełniono wiele błędów, zarówno przy tworzeniu ustaw i innych regulacji dotyczących banków spółdzielczych, jak i w samych bankach, które to błędy były w latach 1990 – 2007 przyczyną likwidacji 50 banków i upadłości 131 banków spółdzielczych oraz wysokich kosztów społecznych transformacji. W wyniku zmian w prawie bankowym dokonanych w 1989 roku i zmian w prawie spółdzielczym w 1990 roku banki spółdzielcze stały się samodzielnymi, samorządnymi i samofinansującymi się osobami prawnymi o uprawnieniach analogicznych jak uniwersalne banki komercyjne. Jednakże rozszerzenie przedmiotu działania na wszystkie czynności bankowe, a terenu działalności na cały kraj, było w przypadku nieprzygotowanych do „rzucania na głęboką wodę” banków spółdzielczych poważnym błędem. Stało się

to istotną przyczyną załamania się sytuacji finansowej wielu banków spółdzielczych. Nastąpił bowiem gwałtowny wzrost liczby nietrafionych kredytów oraz lekkomyślnie wystawionych gwarancji bankowych. Winę za trudną sytuację banków spółdzielczych ponosił też wadliwie sprawowany w latach 1990 – 1992 przez BGŻ nadzór nad ich działalnością. We wrześniu 1992 roku banki spółdzielcze zostały zobowiązane do zrzeszenia się w dowolnie wybranym banku zrzeszającym. Również od września 1992 roku nadzór nad bankami spółdzielczymi został powierzony Oddziałom Okręgowym NBP.

Na koniec 1993 roku ponad 680 banków spółdzielczych realizowało programy naprawcze, z których ponad 250 kwalifikowało się do upadłości. Przezwyciężenie kryzysu w spółdzielczym sektorze bankowym miała ułatwić uchwalona 24 czerwca 1994 roku ustawa o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku Gospodarki Żywnościowej oraz zmianie niektórych ustaw, nazywana ustawą „świętojańską”. Wprowadziła ona szereg instrumentów, które miały poprawić sytuację finansową banków spółdzielczych, a mianowicie wykup trudnych wierzytelności w zamian za obligacje restrukturyzacyjne, zaniechanie poboru części podatku dochodowego, możliwość pomocy finansowej NBP dla łączących się banków spółdzielczych i zwolnienia z obowiązku odprowadzania rezerwy obowiązkowej, Dzięki tym działaniom, a także w wyniku poprawy systemu zarządzania w samych bankach i wzmożonej aktywności nadzoru bankowego sytuacja finansowa banków spółdzielczych uległa stopniowej poprawie i spółdzielczy sektor bankowy odzyskał utracone na początku lat 90 – tych zaufanie klientów korzystających z jego usług.

Nie byłoby to jednak możliwe bez procesów łączeniowych w sektorze bankowości spółdzielczej, które były najbardziej intensywne w latach 1998 – 2001 w związku z koniecznością zwiększenia ostatecznie do 31 grudnia 2001 roku funduszy własnych każdego banku spółdzielczego do  równowartości minimum 300 tys. euro. W tym okresie aż 636 banków spółdzielczych zostało przejęte przez inne banki spółdzielcze. W efekcie liczba banków spółdzielczych, która w 1998 wynosiła 1189, zmniejszyła się do 642 na koniec 2001 roku.

Ustawa „świętojańska” zakładała stworzenie trójszczeblowej struktury organizacyjnej spółdzielczego sektora bankowego, złożonej z banku krajowego (BGŻ), 9 banków regionalnych zrzeszających banki spółdzielcze ze swego regionu i banków spółdzielczych szczebla podstawowego. Ta część ustawy była silnie krytykowana, m.in. z powodu dużej liczby banków regionalnych, co podwyższyło znacznie koszty restrukturyzacji sektora spółdzielczego w Polsce. Błędnym i niemożliwym do zrealizowania rozwiązaniem było łączenie przez ustawę strukturyzacji spółdzielczego sektora bankowego z sanacją BGŻ jako banku krajowego. Poprawa wyników finansowych BGŻ wymagała rozwijania przez ten bank działalności komercyjnej, co było sprzeczne z ustawową zasadą wzajemnego niekonkurowania banków w ramach spółdzielczego sektora bankowego. Nie udało się też przeprowadzić zakładanej konsolidacji sprawozdań finansowych w ramach zrzeszeń regionalnych. Wpłynęły na to głównie obawy banków spółdzielczych przed tratą niezależności ekonomicznej i samodzielności w podejmowaniu działalności biznesowej.

Ze względu na powszechną świadomość niedoskonałości ustawy „świętojańskiej” i jej nieadekwatności w stosunku do rzeczywistej sytuacji sektora banków spółdzielczych przygotowano nową ustawę, kompleksowo regulującą funkcjonowanie tego sektora. Ustawa z 9 grudnia 2000 roku o funkcjonowaniu banków spółdzielczych wprowadziła w Polsce dwuszczeblowy model spółdzielczego sektora bankowego złożony z banków spółdzielczych i banków zrzeszających, wprowadziła swobodę łączenia się banków regionalnych oraz banków zrzeszających, poszerzyła zakres czynności bankowych, powiększyła geograficzny obszar działania banków spółdzielczych i jednocześnie podniosła progi kapitałowe dla banków spółdzielczych do 1 mln euro (ostatecznie do końca 2007 roku) i dla banków zrzeszających do 20 mln euro (do końca 2005 roku) [21] . Wobec sprzeciwu banków spółdzielczych pominięto w niej zagadnienie konsolidacji sprawozdań finansowych. Jednocześnie wzmocniona została pozycja banków spółdzielczych w zrzeszeniach w wyniku wprowadzenia na WZA banku zrzeszającego głosowania kapitałowego, przyjęcia zasady dobrowolności w zakresie wyboru banku zrzeszającego i zerwania z zasadą niekonkurowania w obrębie bankowego sektora spółdzielczego.

Ostatecznie w wyniku połączenia się  banków zrzeszających w większe podmioty ukształtowały się trzy spółdzielcze grupy bankowe:

  1. Spółdzielcza Grupa Bankowa skoncentrowana wokół Gospodarczego Banku Wielkopolski,
  2. Grupa Banku Polskiej Spółdzielczości,
  3. Grupa Mazowieckiego Banku Regionalnego.

W wyniku przemian strukturalnych liczba banków spółdzielczych w Polsce zmniejszyła się z 1665 w 1990 roku do 581 pod koniec 2007 roku. Jednocześnie poważnie wzrosła przeciętna wielkość banku spółdzielczego. Według danych na koniec 2007 roku bank spółdzielczy dysponował aktywami przeciętnie o wartości 84 mln zł, zatrudniał 52 pracowników i posiadał 7 placówek bankowych.

4.4. Specyfika banków spółdzielczych

Banki spółdzielcze są jednocześnie bankami i spółdzielniami. W konsekwencji ich działalność opiera się nie tylko na prawie bankowym, ale także na prawie spółdzielczym i ustawie z 7 grudnia 2000 roku o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających. Prawo spółdzielcze sprawia, że bank spółdzielczy różni się pod względem kapitałowym i w konsekwencji także pod względem zarządzania od banków w formie spółki akcyjnej. W świetle prawa spółdzielczego bank spółdzielczy jest spółdzielnią, a więc dobrowolnym zrzeszeniem nieograniczonej liczby osób o zmiennym składzie osobowym, które w interesie swoich członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą. Równocześnie działalność spółdzielni kredytowych obwarowana jest przepisami innych ustaw, w szczególności ustawy prawo bankowe i wspomnianej już ustawy o funkcjono9waniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających. Ograniczają one de facto spółdzielczość banku spółdzielczego do spraw związanych z utworzeniem banku i funkcjonowaniem jego organów, sposobem zarządzania nim, funduszami tworzonymi w banku i trybem podziału nadwyżki bilansowej.

Bank spółdzielczy można utworzyć na podstawie prawa spółdzielczego, uzyskując jednakże zezwolenie Komisji Nadzoru Finansowego. Założycielami banku spółdzielczego musi być co najmniej 10 osób fizycznych. Kapitał założycielski banku spółdzielczego, którego założyciele wyrazili zamiar zawarcia umowy zrzeszenia, nie może być niższy od równowartości w złotych 1 mln euro. Kapitał udziałowy w banku spółdzielczym pełni taką samą funkcję jak kapitał akcyjny w banku komercyjnego. Prawo spółdzielcze mówi, że majątek banku spółdzielczego jest prywatną własnością jego członków, bank działa na podstawie zarejestrowanego statutu, a jego organami są:

  1. walne zgromadzenie członków lub zebranie przedstawicieli wybieranych podczas spotkań grup członkowskich, które jest najwyższym organem banku spółdzielczego,
  2. rada nadzorcza, który sprawuje kontrolę i nadzór nad działalnością banku spółdzielczego,
  3. zarząd, który kieruje bankiem i reprezentuje go na zewnątrz.

Podstawowym celem banku spółdzielczego jest maksymalizacja korzyści dla członków, względnie klientów, poprzez ich finansowe wspieranie i świadczenie wysokiej jakości usług po korzystnych cenach. Nie wyklucza to generowania zysków, które są warunkiem trwałej egzystencji i rozwoju każdego banku.

Banki spółdzielcze są bankami uniwersalnymi, które mogą wykonywać większość czynności bankowych. Jednak nie są one uprawnione do wykonywania takich czynności, jak:

  1. otwieranie i potwierdzanie akredytyw,
  2. emitowanie bankowych papierów dłużnych,
  3. przeprowadzanie terminowych operacji finansowych.

Banki spółdzielcze mają lokalny charakter. W związku z tym i w celu ograniczenia ryzyka kredytowego mogą one udzielać kredytów i pożyczek oraz gwarancji i poręczeń jedynie osobom fizycznym i prawnym z terenu swego działania. Terytorialny zakres działalności banku spółdzielczego zależy od wielkości jego funduszy własnych. .Jeżeli przekraczają one równowartość 1 miliona euro, to bank spółdzielczy może prowadzić działalność na terenie województwa, w którym znajduje się jego siedziba oraz na terenie powiatów, w których zlokalizowane są jego placówki.

Model biznesowy banku spółdzielczego opiera się na trzech filarach: demokracji, przejrzystości i pozostawania blisko klientów.

Prawo spółdzielcze zrównuje w prawach wszystkich członków – udziałowców spółdzielni. Każdy członek spółdzielni, niezależnie od liczby posiadanych udziałów, dysponuje na walnym zgromadzeniu jednym głosem. Udziały w banku spółdzielczym nie są przedmiotem obrotu na rynku wtórnym, tak jak akcje. Mogą być jedynie wycofane, ale nie można ich odsprzedać innej osobie.

Prawo bankowe zabrania preferowania członków w korzystaniu z produktów i usług banku spółdzielczego. Oznacza to, że banki spółdzielcze przy udzielaniu kredytów nie mogą pobierać od swoich członków niższego oprocentowania niż od innych kredytobiorców zakwalifikowanych do tej samej klasy ryzyka. Podobnie jest z oprocentowaniem depozytów i wysokością pobieranych opłat i prowizji.

W bankowości spółdzielczej obowiązuje teoretycznie zasada „miejscowy pieniądz na potrzeby miejscowego środowiska”. Jednak w praktyce nie jest ona realizowana. Nie zawsze bowiem depozyty pozyskane na danym obszarze mogą być efektywnie zainwestowane na tym samym obszarze z powodu braku odpowiednich projektów inwestycyjnych i inwestorów posiadających zdobność kredytową. Wolne środki finansowe lokują więc banki spółdzielcze  w swoich bankach zrzeszających, które następnie wykorzystują je na obszarze całego kraju. Główną korzyścią finansową dla członka banku spółdzielczego jest dywidenda.

4.5. Funkcjonowanie organów banku spółdzielczego

Przepisy prawa spółdzielczego regulują wzajemne relacje między organami banku spółdzielczego  jako spółdzielni. Walne zgromadzenie lub zebranie przedstawicieli mimo dysponowania szerokimi kompetencjami w praktyce przede wszystkim uchwala główne kierunki działalności banku. Poza tym do zadań walnego zgromadzenia należy:

  1. wybór członków rady nadzorczej, udzielanie im absolutorium i zatwierdzanie sprawozdań rady,
  1. zmiana statutu banku,
  2. podejmowanie uchwał w sprawie połączenia się banku z innym bankiem, jego podziału lub likwidacji,
  3. podejmowanie decyzji dotyczących zbycia majątku bankowego,
  4. podział nadwyżki bilansowej.

Walne zgromadzenie zwoływane jest przez zarząd przynajmniej raz w roku, nie później niż 6 miesięcy po zakończeniu roku obrachunkowego.

Rada nadzorcza banku spółdzielczego musi składać się z co najmniej 5 członków banku, Udział pracowników będących członkami banku nie może przekroczyć 1/5 składu rady. Rada nadzorcza jest organem przedstawicielskim właścicieli banku, czyli członków, reprezentuje ich interesy i dba o zaspokajanie ich potrzeb.

Istnieje pięć podstawowych obszarów działalności rady nadzorczej banku spółdzielczego:

  1. określanie polityki banku, strategii i planów działania,
  2. zapewnienie kompetentnego kierownictwa banku poprzez jasne sprecyzowanie wymagań wobec członków zarządu i wybór składu zarządu,
  1. bieżący monitoring, czyli kontrola banku (w celu realizacji zadań kontrolnych rada nadzorcza powołuje ze swego grona komisją rewizyjną, która na bieżąco prowadzi kontrole i wyniki przedkłada radzie),
  1. okresowa ocena wyników działalności banku,
  2. ocena stopnia zaspokajania potrzeb członków banku i społeczności lokalnej.

Rada nadzorcza ponadto zatwierdza strukturę organizacyjną banku i rozpatruje skargi na działalność zarządu [22] .

Rada nadzorcza banku spółdzielczego zobowiązana jest powołać komitet kredytowy, określić jego skład i zasady działania. Jest to organ opiniujący wnioski kredytowe przekraczające jakiś określony pułap wartości oraz wnioski kontrowersyjne lub trudne dla zarządu ze względów społecznych.

Zarząd kieruje bieżącą działalnością banku i reprezentuje go na zewnątrz. Musi składać się co najmniej z trzech osób. Co najmniej dwóch członków zarządu, w tym  prezes, powinno posiadać kwalifikacje i doświadczenie zawodowe dające rękojmię prowadzenia działalności bankowej z zachowaniem bezpieczeństwa lokat bankowych oraz pozostawać w stosunku pracy z danym bankiem.

Prezesa banku spółdzielczego powołuje i odwołuje rada nadzorcza, przy czym powołanie następuje za zgodą Komisji Nadzoru Finansowego. Pozostałych członków zarządu powołuje i odwołuje rada nadzorcza. Ich powołanie następuje na wniosek prezesa banku spółdzielczego.

Do kompetencji zarządu należą wszystkie decyzje, które nie są zastrzeżone w prawie spółdzielczym i bankowym dla innych organów banku. Prezes zarządu z racji kierowania bieżącą działalnością banku jest też przełożonym wszystkich pracowników banku.

4.6. Korzyści z członkostwa w banku spółdzielczym

Kluczowe znaczenie dla banków spółdzielczych mają członkowie, którzy są ich właścicielami i jednocześnie najbardziej lojalnymi klientami, Mogą nimi być zarówno osoby fizyczne jak i prawne. Najwięcej członków banków spółdzielczych jest w Niemczech (16 mln) i we Francji (15,8 mln), a w stosunku do liczby mieszkańców na Cyprze i Austrii. W Polsce banki spółdzielcze posiadają 2,5 mln członków. Członkiem banku spółdzielczego zostaje się w wyniku nabycia chociażby jednego udziału. Członkowie mają prawo do rocznej dywidendy, która z reguły jest wyższa od oprocentowania rynkowego lokat długoterminowych. Niektóre banki spółdzielcze w Europie przyznają ponadto swoim członkom bonusy, których wysokość zależy od natężenia korzystania przez nich z usług swojego banku.  Są one istotnym elementem budowy lojalności klientów wobec banku spółdzielczego.

Korzyści z członkostwa w banku spółdzielczym nie ograniczają się tylko do efektów finansowych. Dużą wartością dla nich jest samo istnienia danego banku, którego centrala lub oddział znajduje się w miejscu zamieszkania członków bądź prowadzenia przez nich działalności gospodarczej lub w niedużej odległości od tego miejsca. Mają więc wygodny dostęp do usług bankowych i w razie potrzeby mają możliwość łatwego kontaktowania się nie tylko z pracownikami banku, ale także z jego kierownictwem.

Członkowie banku spółdzielczego korzystający z jego usług mają świadomość, że są u siebie, tzn. są klientami pierwszej kategorii i to bez względu na wielkość wniesionych udziałów czy dokonanych lokat. Źródłem ich satysfakcji jest fakt, że ich bank spółdzielczy działa w lokalnym środowisku, zaspokaja potrzeby w zakresie usług bankowych współmieszkańców wsi lub miasta oraz finansuje różne lokalne przedsięwzięcia infrastrukturalne, społeczne i kulturalne, które służą dobru lokalnej społeczności.

Członek banku spółdzielczego może wpływać na politykę swego banku i kierunki jego rozwoju poprzez uczestnictwo w walnym zgromadzeniu/zebraniu przedstawicieli. Uczestnicząc w walnym zgromadzeniu, uzyskuje wgląd w sprawozdania roczne banku, może współredagować projekty uchwał oraz wybierać członków rady nadzorczej i komisji problemowych. Może też sam zostać wybrany do organów banku. Ponadto partycypacja w pracach organów banku jest dla członków zawsze wydarzeniem towarzyskim, okazją do spotkania ludzi ze swego środowiska i uczestnictwem w ciekawym przedsięwzięciu.

4.7. Oferta banków spółdzielczych dla samorządu terytorialnego

Banki spółdzielcze są najbardziej predestynowane do obsługi budżetów gmin wiejskich i miejsko – wiejskich. Przemawia za tym kilka przesłanek. Banki spółdzielcze są obecne w tego rodzaju gminach poprzez swoje centrale i oddziały operacyjne. Członkowie ich organów kierowniczych i pracownicy banku, zamieszkując na tym terenie, dobrze znają lokalne realia ekonomiczne oraz społeczne. Jednocześnie będąc rozpoznawalni w środowisku z imienia i nazwiska oraz miejsca zamieszkania, identyfikują się z celami i aspiracjami społeczności lokalnej. Banki spółdzielcze mogą też zapewnić szeroki udział społeczności lokalnej czy pracowników gmin w pracach swoich organów statutowych. Są to istotne elementy przewagi konkurencyjnej banków spółdzielczych nad bankami komercyjnymi w zakresie obsługi jednostek samorządu terytorialnego.

Rada danej gminy wybiera bank spółdzielczy do obsługi bankowej także dlatego, że ma on w lokalnym środowisku opinię dobrej instytucji finansowej, jest bezbieczny, dysponuje interesującą ofertą produktów bankowych oraz oferuje dogodne warunki współpracy. Gminy cenią sobie elektroniczne kanały dostępu do rozrachunku bankowego, którymi dzisiaj dysponuje większość  banków spółdzielczych. Ważne jest też to, że banki te w razie potrzeby otwierają punkty kasowe w urzędach gmin lub w ich pobliżu.

Z badań ankietowych przeprowadzonych na początku 2008 roku przez GBW SA  w Poznaniu wynika, że banki spółdzielcze zrzeszone w tym banku obsługują następującą liczbę jednostek samorządu terytorialnego:

Tabela 5. Obsługa jednostek samorządu terytorialnego przez banki zrzeszone w GBW SA w Poznaniu

JST

Liczba obsługiwanych JST

% wszystkich JST w kraju

powiat

gmina miejska

gmina miejsko – wiejska

gmina wiejska

44

43

156

336

12%

14%

27%

21%

Źródło: Informator SGB, maj – czerwiec 2008, s. 2.

Przy analizie powyższych danych należy pamiętać, że banki spółdzielcze zrzeszone w GBW SA reprezentują 30% aktywów wszystkich banków spółdzielczych w Polsce.

Banki spółdzielcze prowadzą rachunki bieżące gmin, przyjmują od nich lokaty, udzielają kredytów krótkookresowych i kredytów inwestycyjnych oraz oferują inne produkty. Aktywnie wspierają też samorządy w zakresie korzystania z funduszy unijnych, pomagając im przy sporządzaniu wniosków o środki unijne i udzielając kredytów pomostowych.

4.8. Wspieranie przez banki lokalnych inicjatyw społecznych i charytatywnych

Banki spółdzielcze od wielu lat wspierają różne inicjatywy społeczne, kulturalne, sportowe, charytatywne oraz organizacje pożytku publicznego, np. ochotnicze straże pożarne. Następuje to w ramach działań sponsorskich banków spółdzielczych. Ich celem jest uzyskanie społecznego poparcia dla banków spółdzielczych jako instytucji silnie zakorzenionych w lokalnym środowisku. Od banków spółdzielczych, które istnieją i funkcjonują dzięki i dla swoich członków, wymaga się istotnego zaangażowania na rzecz społeczności, skąd wywodzą się ich członkowie i klienci. Doświadczenie przy tym uczy, że sponsorowanie podmiotów czy wydarzeń, które mają związek z członkami i segmentem obsługiwanych klientów banków spółdzielczych daje dobre rezultaty w zakresie utrwalania ich marki i budowania pozytywnego wizerunku na rynku. W działaniach tych nie chodzi tylko o pieniądze, ale też o osobiste zaangażowanie się pracowników banku w sponsorowane przezeń przedsięwzięcia. Chodzi o to, aby pracownicy bs odwiedzali sponsorowane instytucje, czynili przyjazne gesty i byli blisko osób korzystających z pomocy finansowej banku spółdzielczego.

4.10. Banki spółdzielcze dzieciom

Przedmiotem zainteresowania banków spółdzielczych są także dzieci. Dla dzieci towarzyszących rodzicom w banku urządzają kąciki z zabawkami, aby się one nie nudziły w czasie, gdy rodzice załatwiają sprawy bankowe. Tradycyjnie banki spółdzielcze wspierają Szkolne Kasy Oszczędności (SKO), fundując nagrody dla najbardziej aktywnych uczniów w dziedzinie oszczędzania. Gospodarczy Bank Wielkopolski SA od lat organizuje konkurs „Dziś oszczędzam w SKO, jutro w banku spółdzielczym”. Celem konkursu jest popularyzacja oszczędzania wśród dzieci i młodzieży w szkołach podstawowych i gimnazjach oraz pogłębianie więzi środowisk szkolnych z bankami spółdzielczymi. Uczestnicy konkursu oceniani są za działalność w takich obszarach jak: systematyczność oszczędzania, propagowanie idei oszczędzania poprzez organizowanie imprez tematycznych, konkursów, quizów oraz prowadzenie kroniki działalności SKO.

Banki spółdzielcze budują sobie na rynku wizerunek banku przyjaznego rodzinie, dbającego o dzieci. Z myślą o tym organizują festyny rodzinne i inne imprezy kulturalne i sportowe z okazji Dnia Dziecka czy święta miasta bądź wsi. Dzieci korzystają też z zaangażowania społecznego, kulturalnego i charytatywnego banków spółdzielczych poprzez sponsorowanie przez nie szkół, przedszkoli, domów dziecka i placówek oświatowych. Instytucje te stanowią ważny obszar działań sponsorskich banków spółdzielczych. Dzięki wsparciu finansowemu z ich strony borykające się z niedostatkiem pieniędzy instytucje oświatowe i społeczne mogą lepiej prowadzić swoją działalność statutową. Jednocześnie dzięki tym działaniom banki spółdzielcze są pozytywnie postrzegane przez lokalne społeczności i mogą utrwalać swoją markę oraz budować wizerunek instytucji finansowej  przyjaznej klientom. W ostatecznym rachunku prowadzi to do wzrostu lojalności klientów i zwiększenia obrotów banków spółdzielczych na konkurencyjnym rynku usług finansowych.

Rozdział piąty

Krajowe operacje bankowe

5.1. Pojęcie i klasyfikacja operacji i usług bankowych

Operacje bankowe to wszelkiego rodzaju usługi oferowane przez banki. Nazwy „operacje bankowe” używa się zamiennie z terminem „ usługi bankowe ” lub „ czynności bankowe ”. Część operacji bankowych nie odpowiada jednak prawnemu pojęciu czynności bankowych, np. czynnością bankową nie jest prowadzenie serwisów finansowych informujących o kursach walut i notowaniach giełdowych. Operacje bankowe mają charakter pieniężny, a ich treść określana jest nie tylko przez bank, ale także przez popyt klientów i działania konkurentów.

Operacje bankowe (usługi) oferowane kleniom to produkty bankowe , ale banki wykonują również operacje własne, które nie stanowią elementu oferty bankowej i nie są produktami bankowymi. Produktem bankowym jest więc kredyt, rachunek bankowy, lokata, którym towarzyszą dodatkowe usługi bankowe, jak np. informowanie klientów o stanie wykorzystania kredytu, naliczonych odsetkach, operacjach wykonanych na rachunku i saldzie konta bankowego. Produktem w takim ujęciu nie jest natomiast lokata międzybankowa czy kredyt lombardowy zaciągnięty przez bank w NBP.

Większość operacji bankowych ma charakter masowy. Są one przeprowadzane według jednakowych standardów i na bieżąco. Usługi bankowe nie mogą być magazynowane. Duży wpływ na zakres i formy usług bankowych ma prawo bankowe i sytuacja na rynku usług finansowych.

W celu uzyskania przejrzystości w zakresie usług świadczonych przez banki bądź operacji bankowych dokonuje się ich klasyfikacji według różnych kryteriów.

1. Według klasycznego kryterium rozróżnia się:

  1. usługi kredytowe,
  2. usługi depozytowe,
  3. usługi rozliczeniowe,
  4. usługi dodatkowe, np. doradztwo finansowe, wynajem skrytek sejfowch.

2. Usługi bankowe z punktu widzenia bilansu bankowego dzieli się na:

  1. operacje bierne (pasywne), które polegają na przyjmowaniu wkładów oszczędnościowych i depozytów, emitowaniu własnych dłużnych papierów wartościowych i innych czynności związanych z zaciąganiem długu w celu powiększenia sumy środków pozostających w dyspozycji banku. Pozyskane środki są zobowiązaniami banku zawartymi w pasywach;
  2. operacje czynne (aktywne), czyli działania polegające na zagospodarowaniu pozyskanych środków w celu uzyskania dochodów. Należą do nich przede wszystkim kredyty, lokowanie środków w papiery dłużne i inwestowanie przez banki  na rynku międzybankowym, co znajduje odzwierciedlenie w aktywach banku;
  3. operacje pośredniczące (rozliczeniowe), które polegają na prowadzeniu rachunków, wykonywaniu rozliczeń pieniężnych wynikających ze zleceń klientów i operacjach związanych z handlem zagranicznym. Są one wykonywane na ryzyko klienta, a bank jest jedynie pośrednikiem między stronami transakcji rozliczeniowej, otrzymującym za to określone wynagrodzenie w postaci opłat i prowizji. W ogólnej liczbie operacji bankowych operacje pośredniczące zajmują dominującą pozycję.

3. Jeżeli za kryterium klasyfikacji operacji bankowych przyjmiemy podmiot, który je zleca, to otrzymamy następujące rodzaje operacji:

  1. operacje własne banków,
  2. operacje klientów,
  3. operacje innych banków.

4. Według kryterium marketingowego wyróżnia się:

  1. operacje dla klienta indywidualnego , które zaspakajają jego potrzeby w zakresie płacenia, oszczędzania, pożyczania i w mniejszym stopniu także zabezpieczania się przed ryzykiem,
  2. operacje dla klientów instytucjonalnych (przedsiębiorstwa, jednostki budżetowe), które obejmują stale poszerzającą się gamę usług bankowych dla tych podmiotów.
  1. Według kryterium dystrybucji wyróżniamy:
  1. usługi świadczone drogą tradycyjną (w placówkach bankowych),
  2. usługi świadczone drogą elektroniczną.
  1. Wyróżniamy też operacje gotówkowe (wykonywane w gotówce) i operacje bezgotówkowe (przelewy, czeki rozrachunkowe, polecenia zapłaty itp).
  2. Według rodzaju walut operacje bankowe dzieli się na:
  1. złotowe – realizowane są w walucie krajowe,
  2. walutowe – wykonywane są w walutach innych krajów.

5.2. Rachunki bankowe – istota i podstawowe zasady prowadzenia rachunków bankowych

Rachunek bankowy należy do najważniejszych produktów bankowych. Stanowi on podstawę współpracy klienta z bankiem. Rachunek bankowy umożliwia korzystanie z wielu usług bankowych: kart płatniczych, płatności krajowych, kredytu w rachunku bieżącym itp. Niektóre banki wręcz odmawiają udzielenia kredytu bądź pożyczki osobom, które nie posiadają u nich rachunku bankowego.

Prowadzenie rachunków bankowych uregulowane jest w kodeksie cywilnym, prawie bankowym i regulaminach bankowych. Otwarcie rachunku następuje na wniosek klienta, który przedstawia stosowne dokumenty i podpisuje umowę rachunku bankowego, w tym kartę wzorów podpisów., W przypadku osoby fizycznej do otwarcia rachunku bankowego wystarczy dowód osobisty. Pozostałe podmioty (spółki, instytucje i organizacje społeczne, fundacje, stowarzyszenia) dołączają do wniosku o otwarcie rachunku następujące dokumenty:

  1. pismo stwierdzające nadanie osobowości prawnej (np. umowa spółki i wypis z odpowiedniego rejestru);
  2. zaświadczenie o nadaniu numeru statystycznego REGON,
  3. dokument wskazujący osoby uprawnione do składania oświadczenia woli w zakresie praw i obowiązków majątkowych.

Umowa rachunku bankowego to zobowiązanie banku względem posiadacza rachunku do przechowywania środków pieniężnych właściciela oraz do przeprowadzania na jego zlecenie rozliczeń pieniężnych. Zawiera się ją na piśmie.

Umowa rachunku bankowego powinna w swej treści zawierać:

  1. dokładne określenie stron umowy,
  2. rodzaj rachunku bankowego,
  3. walutę rachunku,
  4. czas trwania umowy,
  5. wysokość oprocentowania i przesłanki jego zmiany przez bank,
  6. terminy kapitalizacji odsetek,
  7. wysokość pobieranych przez bank opłat i prowizji za prowadzenie rachunku bankowego i operacje rozliczeniowe,
  8. formy i zakres rozliczeń pieniężnych dokonywanych na polecenie posiadacza rachunku,
  9. przesłanki i tryb dokonywania zmian umowy rachunku,
  10. zakres odpowiedzialności banku za prawidłowe przeprowadzenie rozliczeń pieniężnych.

Jeżeli rachunek bankowy jest używany do realizacji rozliczeń krajowych, to posiada 26 cyfrowy numer NRB. Natomiast rachunki używane w rozliczeniach transgranicznych posiadają numer IBAN, który dodatkowo oznaczony jest symbolem PL.

Właściciel rachunku może w dowolnym czasie wypowiedzieć umowę rachunku bankowego, natomiast bank tylko w uzasadnionych przypadkach (np. w razie naruszenia regulaminu przez klienta lub gdy w ciągu 2 lat nie dokonano na rachunku żadnych obrotów poza dopisywaniem odsetek, a stan środków na nim nie przekracza kwoty minimalnej określonej w tej umowie).

Bank może obracać w dowolny sposób przyjętymi na rachunek środkami, ale musi zachować szczególną staranność w zakresie bezpieczeństwa przechowywanych środków. Ma on obowiązek przesyłania posiadaczowi co najmniej raz w miesiącu bezpłatnie wyciągu o zmianach stanu rachunku i nowym saldzie.

Wprowadzenie scentralizowanych systemów informatycznych w bankach pozwoliło odmiejscowić rachunki bankowe klientów. Oznacza to, że w każdym oddziale danego banku można składać dyspozycje płatnicze,. Obsługa rachunków następuje z reguły w systemie online, tzn. wszystkie operacje są księgowane w momencie ich przeprowadzania.

Właściciel rachunku może ustanowić pełnomocnika lub pełnomocników do dysponowania swoim rachunkiem. W przypadku rachunku wspólnego prowadzonego dla osób fizycznych każdy ze współposiadaczy rachunku może dysponować samodzielnie środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku i wypowiedzieć umową ze skutkiem dla pozostałych.

5.3. Rodzaje rachunków bankowych

Zgodnie z prawem bankowym (art. 49) banki mogą prowadzić następujące rodzaje rachunków bankowych:

  1. rachunki rozliczeniowe, w tym bieżące i pomocnicze,
  2. rachunki lokat terminowych,
  3. rachunki oszczędnościowe, rachunki oszczędnościowo – rozliczeniowe oraz rachunki terminowych lokat oszczędnościowych,
  4. rachunki powiernicze.

Rachunki rozliczeniowe oraz rachunki lokat terminowych mogą być prowadzone wyłączenie dla osób prawnych i osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą.

Natomiast rachunki oszczędnościowe, rachunki oszczędnościowo – rozliczeniowe oraz rachunki terminowych lokat oszczędnościowych mogą być prowadzone wyłącznie dla osób fizycznych, szkolnych kas oszczędnościowych i pracowniczych kas zapomogowo – pożyczkowych.

Najważniejszym rachunkiem bankowym dla przedsiębiorstwa jest bieżący rachunek rozliczeniowy , który służy do:

  1. przeprowadzania rozliczeń z kontrahentami,
  2. gromadzenia środków potrzebnych do bieżącej działalności gospodarczej,
  3. zaciągania kredytów na bieżące cele płatnicze.

Prawo zobowiązuje przedsiębiorców do posiadania rachunku bankowego i prowadzenia za jego pośrednictwem rozliczeń. Przedsiębiorcy są też zobowiązani do informowania właściwych urzędów skarbowych o numerze posiadanego rachunku i o każdej jego zmianie.

Na rachunkach rozliczeniowych przedsiębiorstw występują duże ruchy środków pieniężnych. Przedsiębiorstwa posiadające oddziały w różnych miejscowościach często dodatkowo korzystają z rachunków rozliczeniowych pomocniczych . Służą one do samodzielnego rozliczania się oddziałów firmy lub do gromadzenia środków wyodrębnionych na określony cel (np. fundusz socjalny).

Rachunki lokat terminowych służą przedsiębiorstwom do deponowania w banku środków pieniężnych na z góry określony czas, w zamian za ustalone wynagrodzenie.

Rachunki powiernicze służą do gromadzenia środków pieniężnych powierzonych posiadaczowi rachunku na podstawie specjalnej umowy przez osobę trzecią (np. mogą to być środki powierzone deweloperowi na wybudowanie mieszkania). Środki te mogą być wypłacone posiadaczowi rachunku dopiero po spełnieniu przez niego określonych warunków, np. po wykonaniu pewnych robót budowlanych. Środki zgromadzone na rachunkach powierniczych podlegają wyłączeniu z masy upadłościowej w przypadku upadłości posiadacza rachunku i nie wchodzą do spadku po nim w razie śmierci.

Dla osób prywatnych banki prowadzą rachunki oszczędnościowe, oszczędnościowo – rozliczeniowe oraz rachunki terminowych lokat oszczędnościowych . Służą one zarówno do gromadzenia oszczędności w bankach, jak i realizacji wszelkich płatności. Wiążą się z nimi specjalne uprawnienia ich posiadaczy. Środki pieniężne gromadzone na tych rachunkach są wolne od zajęcia na podstawie sądowego lub administracyjnego tytułu wykonawczego do wysokości trzykrotnego przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw. W przypadku śmierci posiadacza rachunku oszczędnościowego bank jest zobowiązany wypłacić z takiego rachunku kwotę wydatkowaną na koszty pogrzebu posiadacza rachunku osobie, które przedstawi rachunki stwierdzające wysokość poniesionych przez nią kosztów.

Posiadacz powyższych rachunków oszczędnościowych może też polecić bankowi na piśmie dokonanie po swojej śmierci wypłaty z rachunku określonej kwoty pieniędzy wskazanym przez siebie osobom: małżonkowi, wstępnym, zstępnym lub rodzeństwu. Dyspozycja na wypadek śmierci nie może być wyższa niż dwudziestokrotne przeciętne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw.

5.4. Tajemnica rachunku bankowego

Banki są obowiązane do zachowania tajemnicy, tzn. obowiązuje je zakaz informowania o samym fakcie prowadzenia rachunków bankowych, obrotach na rachunkach i stanie salda. Prawo bankowe chroni tajemnicą wszelkie informacje, zarówno liczbowe, jak i opisowe, dotyczące wszystkich usług bankowych, negocjacji, planów, zamierzeń, a także informacje o osobach będących stronami umów. Za naruszenie tajemnicy grozi kara pozbawienia wolności do lat 5.

Do zachowania tajemnicy bankowej obowiązany jest nie tylko bank, ale również osoby w nim zatrudnione oraz osoby, za których pośrednictwem bank wykonuje czynności bankowe.

Banku nie obowiązuje zachowanie tajemnicy wobec osoby, której dotyczą informacje objęte tajemnicą. Informacje te mogą być ujawnione osobom trzecim tylko wtedy, gdy osoba, której informacje te dotyczą, upoważni bank do przekazania ich wskazanej przez siebie osobie. Udzielenie informacji objętych tajemnicą bankową innym bankom jest możliwe w zakresie, w jakim informacje te są niezbędne w związku z wykonywaniem czynności bankowych (głównie udzielanie kredytów) oraz nabywaniem i sprzedażą wierzytelności.

Prawo bankowe precyzyjnie określa komu (poza bankami) i w jakich przypadkach mogą być udostępnione informacje objęte tajemnicą bankową. Bank ma obowiązek udzielenia informacji stanowiących tajemnicę bankową m.in.:

  1. Narodowemu Bankowi Polskiemu w związku z wykonywaniem kontroli i zbieraniem danych niezbędnych do sporządzenia bilansu płatniczego kraju,
  2. Komisji Nadzoru Finansowego w zakresie sprawowanego nadzoru,
  3. Prezesowi Zarządu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego w zakresie określonym ustawą o BFG,
  4. Najwyższej Izbie Kontroli w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia postępowania kontrolnego,
  5. sądowi, komornikowi lub prokuratorowi w związku z prowadzonym postępowaniem w sprawach karnych, karno – skarbowych oraz postępowaniem w sprawach cywilnych (spadkowym, o alimenty i podział majątku wspólnego małżonków), gdy żądane informacje mają istotne znaczenie dla wyniku prowadzonej sprawy,
  6. w pewnym zakresie biegłym rewidentom, badającym sprawozdania finansowe banków,
  7. policji, jeżeli jest to konieczne dla skutecznego zabiegania przestępstwom, ich wykrycia albo ustalenia sprawców [23] .

Przy udostępnianiu uprawnionym podmiotom informacji objętych tajemnicą bankową obowiązuje zasada, ze są one zobowiązane wykorzystywać te informacje wyłącznie w granicach upoważnienia ustawowego.

Banki mogą tworzyć podmioty gospodarcze, które zbierają i następnie udostępniają informacje o rachunkach bankowych i wierzytelnościach innym bankom w związku z udzielaniem kredytów. W takim wypadku umowy rachunku bankowego i umowy kredytowe powinny zawierać klauzule informujące o możliwości przekazania danych do tego typu instytucji, np. do Biura Informacji Kredytowej.

Banki mają też obowiązek obserwowania prowadzonych przez siebie rachunków oraz wykonywanych na tych rachunkach operacji pod kątem prania pieniędzy, czyli wprowadzania do legalnego obrotu środków uzyskanych z działalności nielegalnej lub przestępczej. W związku z tym banki prowadzą rejestry wpłat o wartości przekraczającej równowartość 10000 euro. W rejestrach tych odnotowuje się również dyspozycje bezgotówkowe, zamianę papierów wartościowych lub dewiz na złote polskie, zamianę złotych polskich na papiery wartościowe lub zagraniczne środki płatnicze. Rejestry te są przechowywane przez co najmniej 5 lat i zawierają dane dotyczące tożsamości i adresu osoby dokonującej transakcji, tożsamości beneficjanta, rodzaju transakcji, kwoty oraz jej waluty, daty transakcji i nazwiska pracownika banku dokonującego rejestracji.

W razie podejrzenia, że dana transakcja może mieć związek z praniem pieniędzy, banki niezwłocznie zawiadamiają prokuraturę.

5.5. Przyjmowanie depozytów bankowych

Depozyt bankowy (lokata) to kwota pieniężna ulokowana w banku na czas oznaczony (depozyt terminowy) lub nieoznaczony (depozyt awista). Banki przyjmują depozyty zarówno od osób fizycznych, jak i prawnych, w złotych i walutach obcych. Mogą one swobodnie dysponować pozyskanymi tą drogą środkami, a deponentom płacą odsetki, których wysokość zależy od okresu deponowania pieniędzy, przy czym depozyty awista są najniżej oprocentowane.

Depozyty bankowe objęte są Gwarancjami Bankowego Funduszu Gwarancyjnego, który w razie upadłości banku wypłaca deponentom ulokowane w bankach środki do równowartości 50 tys. euro. Gwarancją BFG nie są objęte depozyty Skarbu Państwa, instytucji finansowych, akcjonariuszy posiadających więcej niż 5% udziału w głosach na Walnym Zgromadzeniu oraz osób sprawujących funkcje kierownicze w banku. Są to podmioty, które z racji umiejscowienia w sektorze finansowym, powinny umieć trafnie ocenić ryzyko towarzyszące lokowaniu środków.

Istnieje wiele rodzajów depozytów (lokat) bankowych. Ze względu na czas trwania wyróżnia się:

  1. lokaty awista , nazywane też depozytami bieżącymi,
  2. lokaty terminowe.

Lokaty awista to środki zdeponowane na rachunkach bieżących klientów bankowych, które na żądanie w każdej chwili mogą być wypłacone w  formie gotówkowej lub wykorzystane do regulowania zobowiązań. Z reguły są nisko oprocentowane lub nieoprocentowane w ogóle i cechują się wysoką płynnością zbliżoną go gotówki.

Depozyty (lokaty) terminowe obejmują środki zdeponowane w banku na z góry określony termin, który często po jego upływie zostaje przedłużony. Lokaty zawierane są najczęściej na okres 1 -, 3 -, 6 – miesięczny lub roczny. Zerwanie lokaty terminowej powoduje obniżenie lub utratę oprocentowania.

Na rynku usług bankowych istnieją też specjalne formy lokat terminowych:

  1. lokaty automatyczne , w przypadku których po przekroczeniu określonego salda na rachunku bieżącym, bank automatycznie otwiera depozyt terminowy,
  2. lokaty z dopłatami , które umożliwiają klientom uzupełnienie określonej lokaty dodatkowymi wpłatami pieniędzy, bez konieczności zakładania kolejnych lokat,
  3. lokaty rentierskie , które umożliwiają dysponowanie odsetkami, stanowiącymi swego rodzaju rentę, wypłacaną systematycznie deponentowi na regulowanie jego stałych wydatków,
  4. lokaty dynamiczne , których oprocentowanie rośnie z zależności od terminu utrzymywania depozytu. Ich zaletą jest możliwość wycofania środków po upływie dowolnego okresu z zachowaniem oprocentowania stosownego do okresu utrzymywania depozytu w banku.

Innym rodzajem lokat dostępnym dla zamożnych klientów, są lokaty jednodniowe (overnight O/N) i lokaty weekendowe .

Specyficznym rodzajem lokat są lokaty międzybankowe, czyli środki pożyczone bankom przez inne banki. Dla banków lokujących środki na rynku międzybankowym jest to sposób na zagospodarowanie nadmiaru pieniędzy, natomiast dla banków przyjmujących lokaty jest to sposób na poprawę płynności, Na rynku międzybankowym dominują transakcje krótkoterminowe: jednodniowe O/N, tygodniowe, miesięczne.

Banki przeprowadzają transakcje na rynku międzybankowym na podstawie dwustronnych limitów, uzależnionych od sytuacji finansowej banku. Transakcje te są realizowane przez wyspecjalizowane komórki central banku (dealingroom) i pracujących tam dealerów.

Podstawą oprocentowania lokat międzybankowych są stopy:

  1. WIBOR – stopa po jakiej banki są gotowe udzielić lokaty,
  2. WIBID – stopa po jakiej banki gotowe są przyjąć lokatę od innego banku.

Nazwy tych stóp nawiązują do tradycyjnie stosowanych stawek procentowych na londyńskim rynku międzybankowym: LIBOR i LIBID [24] .

5.6. Operacje rozliczeniowe banków

Bankowe rozliczenia pieniężne dokonywane na zlecenie klientów, prowadzą do zmian w stanie środków na rachunkach bankowych. Rozliczenia pieniężne za pomocą banków mogą być realizowane wówczas, gdy przynajmniej jedna ze stron transakcji (dłużnik lub wierzyciel) posiada rachunek bankowy. Mogą one mieć charakter rozliczeń gotówkowych lub rozliczeń bezgotówkowych.

5.6.1. Rozliczenia gotówkowe

W rozliczeniach gotówkowych klienci mają kontakt z pieniądzem gotówkowym w postaci banknotów lub monet. Obejmują one wpłaty i wypłaty gotówkowe. W bankach realizacją transakcji gotówkowych zajmuje się dział kasowo – skarbcowy . Należą do niego: kasy dzienne, skarbce nocne, sortownie i skarbiec.

Kasy dzienne obsługiwane są przez kasjera lub kasjera pełniącego jednocześnie funkcję dysponenta. Kasjer odpowiada materialnie za powierzone mu pieniądze i zgodność faktycznego stanu kasy z dokumentami kasowymi. Za pośrednictwem kas dokonuje się wszystkich operacji gotówkowych: wpłaty i wypłaty gotówki, wymiany banknotów i monet jednej wartości na banknoty i monety innej wartości, wymiany zniszczonych banknotów, zatrzymania zużytych lub uszkodzonych banknotów, formowania przyjętej gotówki w paczki, woreczki i rulony.

Obecnie pracę kasjerów poważnie odciążają bankomaty , które pozwalają na automatyczną wypłatę i wpłatę gotówki.

Skarbiec nocny – jest to urządzenie techniczne, które umożliwia wrzucanie po godzinach pracy banku woreczka z wpłatą przez specjalną wrzutnię do odpowiednio przystosowanego skarbca. Następnego dnia pieniądze są przeliczane w sortowniach i stwierdzone stany gotówki zapisywane na rachunku klienta.

Gdy kasjerzy nie są w stanie przeliczyć wszystkich pieniędzy, organizuje im się pomoc w formie sortowni pieniędzy. W sortowniach przelicza się gotówkę, tworzy paczki i wiązki banknotów oraz zbiorcze opakowania monet, przelicza wpłaty dokonane do skarbca nocnego i sortuje banknoty. Banknoty nienadające się do obiegu są niszczone przez NBP.

Banknoty i monety banki przechowują w specjalnie zabezpieczonym i chronionym pomieszczeniu, jakim jest skarbiec, Skarbiec obsługuje komisyjnie dwóch skarbników, którzy odpowiadają solidarnie za jego zawartość.

Zasilanie banków w znaki pieniężne i odprowadzanie nadmiaru gotówki odbywa się za pośrednictwem oddziałów okręgowych NBP, pełniących funkcję oddziałów zasilających [25] .

5.6.2. Rozliczenia bezgotówkowe

Rozliczenia bezgotówkowe to rozliczenia polegające na odpowiednim obciążeniu rachunku dłużnika w jego banku i uznaniu rachunku wierzyciela w odpowiednim banku.

Występują one głównie w postaci:

  1. polecenia przelewu,
  2. polecenia zapłaty,
  3. czeku rozrachunkowego.

Polecenie przelewu jest  najprostszą formą krajowej płatności bezgotówkowej, Stanowi ono udzieloną bankowi dyspozycję dłużnika przelania określonej kwoty z jego rachunku na rachunek wierzyciela (zob. rys. 1.)

Rysunek 1. Schemat płatności za pomocą polecenia przelewu

Legenda:

  1. faktura
  2. dyspozycja przelania środków
  3. zapłata
  4. uznanie rachunku wierzyciela

Źródło: Opracowanie własne

Dyspozycja wykonania polecenia przelewu może być złożona poprzez jeden z kanałów dostępu do rachunku bankowego. Warunkiem wykonania przez bank przelewu jest posiadanie przez klienta środków na pokrycie samego zlecenia i opłaty bankowej. Dyspozycja może być także wykonana w ciężar debetu w rachunku, jeśli jest to dopuszczone w umowie rachunku bankowego. Polecenie przelewu może być odwołane pisemną decyzją zleceniodawcy, jeżeli bank nie obciążył jeszcze jego rachunku.

Polecenie zapłaty to udzielona bankowi dyspozycja wierzyciela obciążenia określoną kwotą rachunku bankowego dłużnika i uznania tą samą kwotą własnego rachunku (wierzyciela). Warunkiem realizacji płatności w tej formie jest wcześniejsze udzielenie przez dłużnika wierzycielowi upoważnienia do obciążenia jego rachunku w drodze polecenia zapłaty (zob. rys.2).

Rysunek 2. Schemat płatności przy wykorzystaniu polecenia zapłaty

Legenda:

1 – upoważnienie wierzyciela przez dłużnika do obciążenia jego rachunku

2 – złożenie w banku polecenia obciążenia rachunku wierzyciela

3 – polecenie przekazania środków

4 – obciążenie rachunku dłużnika

5 – przelew środków

6 – powiadomienie wierzyciela o dokonaniu zapłaty

Źródło; Opracowanie własne

Maksymalna kwota pojedynczego polecenia zapłaty jest ograniczone  i nie może przekraczać równowartości 1000 euro – gdy dłużnikiem jest osoba fizyczna niewykonująca działalności gospodarczej lub 50 tys. euro w przypadku pozostałych dłużników.

Dłużnik może odwołać pojedyncze polecenie zapłaty w banku prowadzącym jego rachunek w terminie:

  1. 30 dni kalendarzowych od dnia obciążenia rachunku bankowego – gdy dłużnikiem jest osoba fizyczna nieprowadząca działalności gospodarczej,
  2. 5 dni roboczych od dnia obciążenia rachunku bankowego – w przypadku pozostałych dłużników.

Odwołanie polecenia zapłaty przez dłużnika zobowiązuje bank dłużnika do natychmiastowego uznania jego rachunku bankowego kwotą odwołanego polecenia zapłaty. Następnie bank ten zwraca się do banku wierzyciela o zwrot przekazanej mu  wcześniej kwoty. Bank wierzyciela bierze tutaj na siebie odpowiedzialność za wypłacalność wierzyciela – w przypadku cofnięcia przez dłużnika dokonanych płatności, Dlatego też przed podpisaniem umowy z wierzycielem bank wierzyciela ocenia ryzyko niewypłacalności wierzyciela i ustanawia odpowiednie zabezpieczenie dla swoich należności.

Czek rozrachunkowy stanowi dyspozycję wystawcy czeku udzieloną trasatowi do obciążenia jego rachunku kwotą, na którą czek został wystawiony oraz uznania tą kwotą rachunku posiadacza czeku. Czek rozrachunkowy nie może być zamieniony na gotówkę. Jeżeli wierzyciel przedłoży czek do rozrachunku w innym aniżeli bank wystawcy czeku, to uznanie jego rachunku odpowiednią kwotą zostanie dokonane dopiero po uzyskaniu z banku dłużnika płatności, czyli w drodze inkasa czeku.

Czeki rozrachunkowe mogą być czekami potwierdzonymi . Oznacza to, ze bank dokonujący potwierdzenia, gwarantuje realizację czeku w określonej wysokości. W tym celu wraz z potwierdzeniem czeku dokonuje on blokady określonej kwoty na rachunku dłużnika na pokrycie czeku.

5.7. Rozrachunki międzybankowe

Rozliczenia między dłużnikiem i wierzycielem wymagają dokonywania rozliczeń między bankami prowadzącymi ich rachunki. W dziedzinie rozliczeń międzybankowych duże zmiany wprowadziło wdrożenie w bankach centralnego systemu informatycznego, które pozwoliło na odmiejscowienie rachunków klientów, umożliwiając im przekazywanie zleceń rozliczeniowych w dowolnej placówce bankowej lub przez Internet bądź telefon.

Rozrachunek międzybankowy polega na przemieszczaniu środków pieniężnych z rachunku banku dłużnika na rachunek banku wierzyciela i dokonuje się:

  1. bezpośrednio za pomocą banku centralnego prowadzącego rachunki wszystkich banków krajowych lub
  2. za pośrednictwem Krajowej Izby Rozliczeniowej , która zajmuje się obsługą techniczną rozliczeń międzybankowych.

Proces międzybankowego transferu funduszy z rachunku w jednym banku na rachunek w innym banku składa się z trzech faz:

  1. zainicjowania płatności przez płatnika,
  2. transmisji i wymiany zleceń płatniczych miedzy bankami płatnika i odbiorcy,
  3. realizacji rozrachunku między zainteresowanymi bankami.

System międzybankowego transferu funduszy można podzielić na kategorie w zależności od sposobu realizacji rozrachunków:

1) z punktu widzenia sposobu rozliczeń pojedynczych zleceń na:

- systemy brutto ,

- systemy netto ,

2) z punktu widzenia czasu niezbędnego do wykonania pełnego cyklu rozliczeniowego od obciążenia rachunku dłużnika do uznania rachunku wierzyciela na:

- rozliczenia w czasie rzeczywistym,

- rozliczenia z opóźnieniem czasowym.

Rozrachunek w systemie brutto polega na przekazywaniu każdego pojedynczego zlecenia płatniczego z banku płatnika do banku centralnego i kolejno obciążaniu rachunku banku płatnika i uznawaniu banku odbiorcy. Rozliczenia w czasie rzeczywistym mogą być prowadzone wyłącznie w tym systemie.

W Polsce dokonywanie rozliczeń brutto umożliwia system rozliczeń krajowych SORBNET (system obsługi rachunków bankowych). Wykorzystując pocztę elektroniczną, rozlicza on w czasie rzeczywistym wysokokwotowe zlecenia płatnicze, głównie operacje banków z NBP,  transakcje dokonywane na rynku międzybankowym i inne rozliczenia pieniężne w kwocie 1 mln zł lub wyższej.

Natomiast rozrachunek netto polega na okresowym kompensowaniu wzajemnych należności oraz zobowiązań banków i obciążaniu lub uznawaniu  pozycją rozrachunkową netto w ściśle oznaczonym czasie ich rachunków w NBP. Rozrachunku typu netto w Polsce dokonuje KIR, która posługuje się przy tym systemem elektronicznym EIXIR.

EIXIR nie pracuje w systemie online, lecz dokonuje rozliczeń na sesjach odbywających się od poniedziałku do piątku w  następujących godzinach:

  1. sesja poranna – od 10:30 do 11:00,
  2. sesja popołudniowa – od 14:30 do 15:00,
  3. sesja wieczorna – od 17:00 do 17:30.

Po otrzymaniu danych z systemu EIXIR są one umieszczane w systemie banku, po czym   następuje księgowanie obciążeń i uznań na kontach klientów [26] .

5.8. Bankowość elektroniczna

Bankowość elektroniczna sensu stricte oznacza proces zastępowania tradycyjnego modelu obsługi klienta w placówce bankowej przez zdalne formy świadczenia zróżnicowanych usług i produktów bankowych. (...). Natomiast bankowość elektroniczna sensu largo oznacza wykorzystanie technologii teleinformatycznej nie tylko do obsługi klientów, ale także do usprawnienia działalności operacyjnej struktur bankowych (m.in. aplikacje CRM, systemy credit scoringu) oraz wymiany informacji i danych z innymi bankami (np. systemy rozliczeń międzybankowych)” [27] .

Bankowość elektroniczna przede wszystkim ułatwia kontakty klienta z bankiem. Obejmuje ona elementy pokazane na rys. 3.

Rysunek 3. Elementy składowe bankowości elektronicznej

Źródło. B. Świecka, S. Flejterski, op. cit, s. 218.

Bankowość elektroniczna rozwinęła się na świecie, najpierw w USA, a potem w Europie Zachodniej i innych krajach, w ciągu ostatniego półwiecza. W pierwszej fazie ekspansji objęła ona automatyzację czynności zaplecza bankowego (back office), umożliwiając przejście od dokumentacji papierowej do elektronicznej. Kolejny etap jej rozwoju polegał na automatyzacji operacji związanych z obsługą klientów (front office). W kolejnych fazach klient uzyskał możliwość zdalnego kontaktowania się z bankiem i zlecania mu wykonania określonych operacji w czasie rzeczywistym.

Pierwsze bankomaty pojawiły się w USA w latach 60 – tych XX wieku. W 1995 roku utworzony został pierwszy bank internetowy – Security First Network Bank (SFNB). W Europie pionierem w dziedzinie bankowości internetowej był należący do spółdzielczego sektora bankowego fiński Oko Bank. W Polsce pierwsze bankomaty zainstalował w 1993 roku Bank PKO BP, a usługi przez Internet pierwszy zaoferował Powszechny Bank Gospodarczy Grupa Pekao SA, który w 1998 roku otworzył Oddział Elektroniczny w Łodzi.

Rozwojowi bankowości elektronicznej sprzyjają następujące czynniki:

  1. wzrastający odsetek osób korzystających z Internetu i telefonów komórkowych,
  2. duży udział osób aktywnych zawodowo niemających czasu na korzystanie z usług bankowych w godzinach otwarcia placówek bankowych,
  3. nasilająca się konkurencja na rynku usług bankowych, także ze strony instytucji para – i pozabankowych,
  4. zwiększające się wymagania klientów w zakresie wygody, szybkości, jakości i ceny oferowanych usług,
  5. dążenie banków do obniżenia kosztów działania banku i zwiększenia zasięgu geograficznego świadczonych usług bankowych [28] .

Bankowość internetowa

Obecnie prawie wszystkie banki umożliwiają klientom korzystanie z usług przez Internet, stosując przy tym różne rozwiązania modelowe. Istnieją mianowicie banki, które posiadają oddziały stacjonarne i równolegle umożliwiają klientom korzystanie z Internetu jako alternatywnego kanału dystrybucji usług bankowych, oraz banki działające tylko w sieci, nieposiadające tradycyjnych oddziałów. Najczęściej w praktyce spotyka się to pierwsze rozwiązanie. Systematycznie poszerza się oferta usług bankowych, z których można także w Polsce korzystać przez Internet. Nie jest to już tylko sprawdzanie stanu konta i możliwość zapoznania się z ofertą banku, ale także dokonywanie przelewów, założenie i likwidacja lokaty terminowej, zakup certyfikatów depozytowych, nabycie jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych itp.

Bankowość modemowa

Obejmuje ona home banking i corporate banking . Polega to na obsłudze głównie klientów korporacyjnych za pomocą modemu i specjalistycznego oprogramowania komputerowego po stronie klienta. Zlecenia mogą być składane i usługi realizowane zarówno w systemie online, jak i systemie offline. Najczęściej klienci składają za pośrednictwem home banking/corporate banking dyspozycję przelania środków z jednego rachunku na inny rachunek i wykonują płatności zagraniczne.

Bankowość telefoniczna

Umożliwia korzystanie z usług bankowych za pomocą telefonu stacjonarnego lub komórkowego. Wykorzystanie telefonów komórkowych w bankowości nazywane jest m-bankingiem (mobil bankingiem). W przypadku bankowości telefonicznej klient najczęściej kontaktuje się telefonicznie z pracownikiem banku, któremu zleca wykonanie określonych operacji na swoim rachunku. Klient może też otrzymywać z banku informacje w formie SMS i tą drogą potwierdzać np. zlecenie przelewu pieniędzy na określony rachunek.

Bankowość terminalna

Jest nazywana również samoobsługową. Umożliwia ona przeprowadzanie operacji bankowych za pomocą bankomatów, elektronicznych terminali do akceptowania kart (POS) i kiosków multimedialnych. Bankomaty wykorzystywane są głównie do wypłaty gotówki, choć umożliwiają również dokonywanie wpłaty pieniędzy, sprawdzenie stanu konta, załadowanie kart telefonii komórkowej, dokonywanie przelewów i korzystanie z innych usług. Terminale POS umożliwiają dokonywanie transakcji płatniczych w punktach akceptujących karty. Koski multimedialne to urządzenia elektroniczne znajdujące się w supermarketach, na dworcach, w urzędach pocztowych i innych miejscach publicznych, umożliwiające zdalne przeprowadzanie operacji bankowych, z pominięciem wypłaty pieniędzy, i dostarczające klientom informacji o produktach stacjonarnych danego banku oraz lokalizacji oddziałów i bankomatów.

Istotnymi elementami bankowości elektronicznej są także pieniądz elektroniczny i karty płatnicze, które umożliwiają wypłatę gotówki z bankomatów i zapłatę za towary i usługi w punktach, gdzie są zainstalowane terminale POS.

5.9. Opłaty i prowizje bankowe

Banki za świadczone usługi pobierają opłaty i prowizje, których wysokość jest podawana w taryfach prowizji i opłat, zatwierdzonych przez kierownictwo banku. Taryfy są wywieszane w miejscach ogólnodostępnych, np. w salach operacyjnych. Wysokość opłat i prowizji wpływa na koszty usług bankowych i jest instrumentem konkurencji między bankami na rynku.

Prowizje są pobierane za konkretne czynności. Są ustalane w procentach od wartości wykonywanych transakcji, np. 1% od udzielonego kredytu lub kwotowo, przy czym taryfa może przewidywać dolną i górną granicę stawek. Niższe prowizje pobiera się za czynności powtarzalne, standardowe (np. przelewy), a znacznie  wyższe za czynności jednorazowe (np. wydanie zaświadczenia o wysokości obrotów i sald na rachunku bankowym).

Natomiast opłaty są zazwyczaj zryczałtowane i tak skalkulowane, aby zapewniały bankowi zwrot poniesionych kosztów, np. za prowadzenie rachunku bankowego.

Banki pobierają prowizje przy każdej operacji lub okresowo przez obciążenie rachunku klienta, ale prowizje mogą być także płacone w gotówce. Banki pobierają też zryczałtowane opłaty pocztowe i telekomunikacyjne oraz prowizje i opłaty na rzecz banków pośredniczących przy wykonywaniu zleconych operacji, które następnie im przekazują.

Szczególnie wiele różnych prowizji i opłat klienci płacą przy zaciąganiu kredytów, np. za rozpatrzenie wniosku kredytowego, za niewykorzystaną kwotę kredytu, za zmianę waluty kredytu, za przedterminową spłatę kredytu itp [29] .

Rozdział szósty

Rozliczenie transakcji handlu zagranicznego

6.1. Infrastruktura do realizacji rozliczeń międzynarodowych

W związku z realizacją transakcji międzynarodowych powstają należności
i zobowiązania, które wcześniej czy później muszą zostać uregulowane. Proces regulowania wszelkich zobowiązań i należności zagranicznych nosi nazwę rozliczeń międzynarodowych, inaczej nazywanych rozliczeniami dewizowymi.

Większość rozliczeń zagranicznych dokonywana jest za pośrednictwem banków, a tylko nieliczne transakcje opiewające na nieduże kwoty rozliczane są bezpośrednio przez przedsiębiorstwa występujące w obrocie międzynarodowym za pomocą pieniądza gotówkowego [30] lub w drodze kompensaty wzajemnych należności. Realizacja rozliczeń międzynarodowych wymaga od banków utrzymywania u swoich korespondentów zagranicznych, czyli współpracujących banków, rachunków bieżących, dysponowania dostępem do międzynarodowego systemu telekomunikacyjnego SWIFT, opracowania regulaminów i instrukcji służbowych dla poszczególnych produktów w zakresie rozliczeń międzynarodowych, posiadania urządzeń gwarantujących bezpieczeństwo rozliczeń międzynarodowych, a nade wszystko zaangażowania specjalistów znających rynek finansowy i technikę obrotu dewizowego.

Z techniczno-bankowego punktu widzenia rachunki prowadzone u korespondentów zagranicznych mają dwojaki charakter. Jeżeli bank krajowy otwiera u korespondenta zagranicznego swój rachunek, składa na nim fundusze i nimi dysponuje, jest to rachunek nostro . Natomiast dla zagranicznego banku jest to rachunek loro i na odwrót – jeśli bank zagraniczny otworzy rachunek w polskim banku, to w księgach tego banku będzie on figurował jako rachunek loro, a w księgach banku korespondenta jako rachunek nostro.

Każdy bank stara się utrzymywać na rachunkach nostro kwoty walut umożliwiające płynne wykonywanie płatności zagranicznych. W księgach krajowego banku dewizowego prowadzi się rachunki zwierciedlane będące odbiciem wszystkich zapisów na odpowiednich rachunkach nostro.

Należy podkreślić, iż od 2005 roku rozliczenia zagraniczne w euro mogą odbywać się bez udziału banków – korespondentów. Jest to możliwe dzięki uruchomieniu przez NBP międzybankowego systemu płatności SORBNET – EURO, który jest połączony za pośrednictwem banku centralnego Włoch z paneuropejskim systemem TARGET . W ramach tego systemu rozliczane są wielkokwotowe transakcje w euro. Uruchomiony też został system EuroELIXIR, który umożliwia przeprowadzanie detalicznych, zarówno krajowych, jak i zagranicznych, rozliczeń w euro.

Istotnym elementem infrastruktury rozliczeniowej jest międzynarodowy system telekomunikacyjny SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telekomunication). Jest to powołane w 1973 roku przez banku z wielu krajów stowarzyszenie, którego celem jest ułatwianie członkom [31] dokonywania błyskawicznych rozliczeń międzybankowych w skali światowej. SWIFT umożliwia przekazywanie drogą elektroniczną w sposób bezpieczny znormalizowanych dyspozycji płatniczych.

Kolejnym elementem systemu rozliczeń dewizowych są urządzenia gwarantujące bezpieczeństwo rozliczeń i innych operacji dokonywanych w tym systemie. Chodzi tutaj o klucze telegraficzne, karty ze wzorami podpisów oraz wzory innych instrumentów stosowanych w procesie rozliczeń międzynarodowych, takich jak czeki bankierski, czeki podróżnicze i weksle. Banki-korespondenci wymieniają między sobą wzory tych dokumentów. W systemie SWIFT klucze telegraficzne wbudowane są do systemu, dzięki czemu ich wykorzystanie może odbywać się automatycznie.

Sposób dokonywania operacji zagranicznych przez banki normują odpowiednie instrukcje bankowe. Celem ich sporządzenia jest zapewnienie prawidłowego wykonywania operacji dewizowych oraz zagwarantowanie ich bezpieczeństwa zarówno z punktu widzenia klientów zlecających przeprowadzenia określonych transakcji, jak i samego banku. Instrukcje bankowe określają sposób wykonywania operacji dewizowych, terminy ich realizacji, osoby lub komórki organizacyjne odpowiedzialne za ich wykonanie oraz precyzują sposób dokumentowania poszczególnych transakcji. Do najważniejszych instrukcji bankowych w dziedzinie rozliczeń międzynarodowych należą: instrukcje służbowe regulujące technikę dokonywania płatności nieuwarunkowanych i płatności uwarunkowanych, dotyczące uzgadniania sald i obrotów na rachunkach nostro oraz  poświęcone kontroli pozycji walutowej. Powyższe instrukcje muszą być zgodne z regulacjami międzynarodowymi.

Regulaminy bankowe w odróżnieniu od instrukcji bankowych (służbowych) przeznaczone są dla klientów. Określają one istotę poszczególnych transakcji oraz prawa i obowiązki stron przy ich wykonywaniu.

W  wyniku rozwoju wymiany międzynarodowej ukształtowały się określone sposoby postępowania banków przy dokonywaniu rozliczeń dewizowych. Z czasem zostały one ujednolicone i skodyfikowane przez Międzynarodową Izbę Handlową w Paryżu (International Chamber of Commerce – ICC). Publikacje ICC poświęcone problematyce rozliczeniowej normują następujące zagadnienia:

  1. transfery międzynarodowe (publikacja ICC nr 497 „Funds Transfer in International Banking” – Realizacja międzynarodowych transferów w bankowości międzynarodowej);
  2. akredytywa dokumentowa (publikacja ICC nr 600 „Uniform Customs and Practice for Documentary Credits” – Jednolite zwyczaje i praktyka dotyczące akredytyw dokumentowych);
  3. gwarancje bankowe (publikacja ICC nr 458 „Uniform Rules for Demand Guarantees” – Jednolite reguły dotyczące gwarancji za żądanie);
  4. inkaso dokumentowe (publikacja ICC nr 522 „Uniform Rules for Collections” – Jednolite zasady dotyczące inkasa).

Standardy określone w powyższych publikacjach zwyczajowo uwzględniane są prawie przez wszystkich uczestników obrotu międzynarodowego, chociaż stanowią jedynie zalecenia Międzynarodowej Izby Handlowej w Paryżu i nie są obowiązującym prawem [32] .

6.2. Klasyfikacja rozliczeń międzynarodowych

Podmioty dokonujące transakcji zagranicznych mają do wyboru wiele sposobów regulacji wzajemnych należności i zobowiązań. Można je podzielić według kryterium formy zapłaty, terminu zapłaty i bezpieczeństwa obrotu.

Uwzględniając formę, czyli to w jakiej postaci otrzymuje się z zagranicy należności lub przekazuje za granicę środki, wyróżnia się:

  1. rozliczenia gotówkowe,
  2. rozliczenia bezgotówkowe.

Rozliczenia gotówkowe, które polegają na przekazaniu zagranicznym kontrahentom waluty jednego kraju w postaci banknotów, występują w obrocie międzynarodowym bardzo rzadko. Dzieje się tak z powodu trudności z fizycznym przemieszczaniem pieniądza na znaczną odległość oraz limitów dotyczących wywozu lub przywozu pieniądza gotówkowego z i do kraju [33] .

Rozliczenia bezgotówkowe w praktyce najczęściej sprowadzają się do rozliczeń dewizowych i coraz rzadziej do rozliczeń bezdewizowych, w których funkcję środka płatniczego w obrocie międzynarodowym pełnią towary i usługi (handel wiązany, a więc transakcje barterowe, kompensacyjne, clearingowe, transakcje samospłaty, zakupy wzajemne i transakcje offsetowe) [34] .

Rozliczenia dewizowe dokonywane są za pomocą dewiz. Dewizami są zagraniczne należności, które ze względu na swoją formę i płynność mogą służyć jako środek płatniczy w obrocie międzynarodowym. Jak pisze K. Lutkowski „Pod pojęciem „dewizy” dawnej rozumiano nie sam zagraniczny znak pieniężny (banknot, monety), ale tytuł do otrzymania zapłaty od zagranicy w tej gotówkowej formie i reprezentujące taki tytuł instrumenty (weksle, czeki, akredytywy pieniężne itp., także wkłady w zagranicznych bankach, czyli tzw. avoiry z zaimkami nostro, vostro, loro – tzn. nasze, wasze, ich). (...) Jednak dawne rozróżnienie między pieniądzem (walutą) i tytułem do jego otrzymania straciło teraz ostrość, a po trosze i sens.” [35]

Rozpatrując rozliczenia międzynarodowe według terminu, w którym następuje regulacja należności lub zobowiązań, wyróżnia się:

  1. rozliczenia gotówkowe (natychmiastowe) [36] ,
  2. rozliczenia kredytowe.

Z rozliczeniami gotówkowymi mamy do czynienia wtedy, gdy regulacja należności następuje przed dostawą, równocześnie z dostawą lub w bardzo krótkim czasie po dostawie (do 30 dni). W innym wypadku występują rozliczenia kredytowe , które w praktyce mają miejsce znacznie częściej niż rozliczenia natychmiastowe.

Wreszcie przyjmując za kryterium podziału rozliczeń międzynarodowych zakres ryzyka ponoszonego przez partnerów transakcji zagranicznych, czyli bezpieczeństwo obrotu, wyróżnia się:

  1. rozliczenia nieuwarunkowane,
  2. rozliczenia uwarunkowane.

Rozliczenia nieuwarunkowane polegają na tym, że bank, który otrzymał od klienta zlecenia płatnicze, wypłaca określoną sumę pieniędzy osobie wymienionej w zleceniu (beneficjentowi), nie żądając od niego spełnienia jakichkolwiek dodatkowych warunków. Do nieuwarunkowanych sposobów zapłaty w handlu zagranicznym należą: przedpłata i płatność w rachunku bieżącym. Przy stosowaniu nieuwarunkowanych sposobów zapłaty banki posługują się głównie poleceniami wypłaty i czekami.

Natomiast przy uwarunkowanych rozliczeniach bank uzależnia dokonanie zapłaty lub pobranie należności za towar od spełnienia odpowiednich warunków. Uzależnia się mianowicie dokonanie zapłaty eksporterowi przez bank eksportera od złożenia przez niego dokumentów towarowych świadczących o tym, że towar został wysłany oraz dających importerowi prawo wejścia w posiadanie towaru. Do podstawowych uwarunkowanych sposobów rozliczeń z zagranicą należą: inkaso dokumentowe i akredytywa dokumentowa.

6.3. Nieuwarunkowane sposoby rozliczeń

Przedpłata polega na bezwarunkowym przekazaniu przez importera eksporterowi należności przed wykonaniem przez niego świadczenia, czyli przed wysłaniem przez niego towaru lub wykonaniem usługi. Jest to bardzo korzystny sposób płatności dla importera, ponieważ nie ponosi on ryzyka nieotrzymania zapłaty za wysłany towar i szybko otrzymuje zwrot środków zaangażowanych w transakcję eksportową, a tym samym może obniżyć swoje koszty finansowania transakcji.

Jednocześnie przedpłata jest najmniej korzystnym sposobem rozliczeń z punktu widzenia importera. Płacąc z góry, importer ponosi ryzyko niewywiązania się eksportera z zobowiązań umownych. Ryzyko to jest tym większe, im dłuższy jest okres upływający od momentu przekazania zapłaty do momentu otrzymania towaru. Importer może oczywiście ograniczyć ryzyko związane z przedpłatą, korzystając z gwarancji bankowych lub ubezpieczenia, ale pociąga to za sobą określone koszty.

Ujemną stroną przedpłaty z punktu widzenia importera jest też konieczność zamrożenia środków finansowych na stosunkowo długi okres, obejmujący czas od momentu przekazania pieniędzy eksporterowi do chwili spieniężenia otrzymanych towarów, co przekłada się na wysokie koszty finansowania transakcji.

Zapłata z góry stosowana jest w sytuacji, gdy importer ma wyraźnie słabszą pozycję negocjacyjną niż eksporter na rynku danego produktu. Realizacja przedpłaty z góry odbywa się z reguły w formie polecenia zapłaty, a rzadziej za pomocą czeku lub weksla a vista [37] .

Bardzo często stosowanym sposobem zapłaty w handlu zagranicznym jest płatność w rachunku otwartym . Występuje ona w stosunkach handlowych między stałymi kontrahentami i na rynkach z przewagą podaży nad popytem.

Istotą płatności w rachunku otwartym, inaczej nazywanej zapłata z góry, jest wydanie towaru importerowi w zamian za zobowiązanie się  do zapłacenia zań w późniejszym, z góry ustalonym terminie. Z technicznego punktu widzenia płatność w rachunku otwartym jest odwrotnością przedpłaty: najpierw następuje dostawa towaru, a później zapłata.

Dla importera jest to najkorzystniejszy sposób zapłaty, przy którym nie naraża się on na ryzyko nieotrzymania już zapłaconego towaru, jak ma to miejsce w przypadku przedpłaty i ma on możliwość zmniejszenia swoich kosztów finansowania transakcji. Natomiast dla eksportera jest to najbardziej ryzykowny sposób rozliczania transakcji, przy którym dodatkowo jest on obciążony kosztami finansowania transakcji. Ryzyko nieotrzymania zapłaty przy dostawach z odroczonym terminem zapłaty można ograniczyć za pomocą ubezpieczenia kredytów eksportowych (kupieckich) lub za pomocą gwarancji bankowych bądź faktoringu właściwego [38] .

Płatność w rachunku bieżącym, podobnie jak przedpłata, jest realizowana najczęściej za pomocą polecenia wypłaty, a rzadziej czekiem.

6.4. Uwarunkowane sposoby rozliczeń

Uwarunkowane formy zapłaty zostały opracowane w celu zabezpieczenia interesów eksporterów i importerów w kontraktach, w których ze względu na odległość dzielącą kontrahentów moment zapłaty za towar nie pokrywa się z momentem  przekazania towarów nabywcy. Do uwarunkowanych form zapłaty należą:

  1. inkaso dokumentowe,
  2. akredytywa dokumentowa.

Przyjęcie w kontrakcie inkasa dokumentowego jako sposobu zapłaty za towar oznacza, że importer zobowiązuje się do uregulowania należności za wysłany przez eksportera towar w zamian za dokumenty reprezentujące towar. Zapłata następuje za pośrednictwem banku w formie gotówkowej (inkaso gotówkowe typu D/P – documents against payment) lub w postaci zaakceptowania weksla trasowanego stanowiącego zabezpieczenie zapłaty w terminie późniejszym (inkaso akceptacyjne typu D/A – dokuments against acceptance).

Transakcję inkasa dokumentowego inicjuje eksporter i on ponosi ryzyko braku zapłaty. Rola banków uczestniczących w tej operacji sprowadza się do pośrednictwa, bez obowiązku zapłaty w razie niedostarczenia środków przez importera. Banki muszą jednak ściśle stosować się do otrzymanej od eksportera instrukcji inkasowej. W żadnym wypadku bank otrzymujący dokumenty od eksportera nie może ich wydać importerowi, dopóki nie wyegzekwuje od niego zapłaty w formie gotówkowej lub w formie zaakceptowania weksla trasowanego. Przebieg płatności za pomocą inkasa dokumentowego jest przedstawiony na rys. 11.

Rysunek 4.  Przebieg płatności za pomocą inkasa dokumentowego

Legenda:

  1. Po zawarciu kontraktu handlowego eksporter wysyła towar do importera i gromadzi dokumenty reprezentujące towar: fakturę, dokument przewozowy i polisę ubezpieczeniową.
  2. Eksporter przekazuje dokumenty wraz z instrukcją inkasową do swego banku.
  3. Bank eksportera przekazuje dokumenty wraz z instrukcją inkasową do banku importera (najczęściej swojego korespondenta).
  4. Bank importera zawiadamia importera o nadejściu dokumentów inkasowych i wzywa go do wykupienia dokumentów lub akceptu traty.
  5. i  6.   Po dokonaniu zapłaty przez importera (akceptu weksla) bank przekazuje mu otrzymane dokumenty. Od tego momentu importer może rozporządzać towarem.
  1. Bank importera przekazuje do banku eksportera otrzymaną zapłatę bądź zaakceptowany weksel.
  2. Bank eksportera przekazuje otrzymane środki (zaakceptowany weksel) eksporterowi.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: D. Marciniak – Neider , Płatności w handlu zagranicznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2003, s. 70 .

Inkaso dokumentowe jest formą zapłaty korzystniejszą dla importera niż eksportera. Nie daje ono eksporterowi pewności otrzymania należności za wysłany towar. Eksporter jest bowiem narażony na odmowę wykupu dokumentów inkasowych, z czym wiążą się dodatkowe koszty m.in. magazynowania towarów i spedycji. Dlatego na ten rodzaj płatności eksporter decyduje się tylko wtedy, gdy ma zaufanie do importera i jego kraju. Inkaso dokumentowe jednocześnie wiąże się z pewnymi korzyściami dla eksportera:

  1. zachowuje on pełną kontrolę nad dokumentami i importer nie może ich otrzymać bez dokonania zapłaty/akceptu traty,
  2. może uzyskać kredyt bankowy, czyli środki finansowe w wyniku dyskonta weksla,
  3. weksel ułatwia eksporterowi dochodzenie swoich roszczeń,
  4. wzrasta konkurencyjność eksportera na rynku w wyniku oferowania towarów w trybie odroczonej płatności.

Jeśli zaś chodzi o importera, zaletą inkasa dokumentowego jest to, że decyzję o zapłacie podejmuje on sam, a nie bank; w skrajnym przypadku może odmówić zapłaty/akceptu i przyjęcia dokumentów. Importer, płacąc za dokumenty, ma pewność, że towar rzeczywiście został wysłany i jest w drodze lub przybył już do miejsca przeznaczenia. Ważne jest też to, że angażuje on środki finansowe na zakup towarów później niż w przypadku zapłaty w formie polecenia wypłaty czy akredytywy dokumentowej.

Jeżeli eksporter nie ma zaufania do importera i pragnie ograniczyć ryzyko niezapłacenia za towar przez importera, to dąży do zastosowania akredytywy dokumentowej jako sposobu zapłaty za wykonane dostawy. Korzystniejszą od akredytywy formą płatności w handlu zagranicznym dla eksportera jest tylko płatność zaliczkowa , tzn. zapłata przed wysyłką towaru.

Istotą akredytywy dokumentowej jest płatność na rzecz eksportera realizowana przez bank na zlecenie importera w zamian za dokumenty złożone przez eksportera. W akredytywie – inaczej niż w inkasie dokumentowym – zobowiązanym do zapłaty eksporterowi za dokumenty jest bank otwierający akredytywę, a nie importer. W procesie zapłaty drogą akredytywy dokumentowej uczestniczą cztery podmioty:

  1. importer zlecający swojemu bankowi otwarcie akredytywy na rzecz eksportera,
  2. bank otwierający akredytywę (bank importera),
  3. eksporter (beneficjent akredytywy),
  4. bank pośredniczący (bank eksportera).

Uproszczony przebieg transakcji za pomocą akredytywy dokumentowej ilustruje rys. 12.

Rysunek 5. Przebieg płatności za pomocą akredytywy dokumentowej

Legenda:

  1. Zawarcie kontraktu ustalającego zapłatę w formie akredytywy.
  1. Importer poleca swojemu bankowi otwarcie akredytywy na rzecz eksportera i przekazuje mu pokrycie  finansowe
  2. Bank importera otwiera akredytywę, a następnie powiadamia bank eksportera (bank pośredniczący) o

otwarciu akredytywy, zlecając mu awizowanie jej eksporterowi.

  1. Bank eksportera po sprawdzeniu autentyczności awizowanej akredytywy zawiadamia eksportera o otwarciu akredytywy na jego rzecz, przekazując mu jej treść.
  2. Eksporter wysyła towar i kompletuje niezbędną dokumentację.
  3. Eksporter prezentuje w banku komplet dokumentów zgodnych z warunkami akredytywy.
  4. Bank pośredniczący bada otrzymane od eksportera dokumenty pod kątem ich zgodności z warunkami akredytywy i przesyła je do banku importera.
  5. Bank importera po stwierdzeniu zgodności dokumentów z warunkami akredytywy przekazuje zapłatę do banku eksportera.
  6. Bank importera przekazuje dokumenty importerowi.
  7. Bank eksportera przekazuje należność eksporterowi.

Źródło: D. Marciniak - Neider, Płatności w handlu... , s. 79-80.

W praktyce bankowej występuje wiele rodzajów akredytywy dokumentowej. Poniżej podano krótką charakterystykę najważniejszych z nich.

Akredytywa nieodwołalna stanowi zobowiązanie banku, cechujące się tym, że jego zmiana i odwołanie może nastąpić tylko za zgodą wszystkich zainteresowanych stron. Akredytywa potwierdzona jest to akredytywa otwarta przez bank otwierający i potwierdzona przez bank w kraju jej beneficjenta. Bank, potwierdzając akredytywę, zobowiązuje się do zapłaty za przedstawione mu dokumenty. Akredytywa niepotwierdzona to akredytywa bez potwierdzenia jej przez bank w kraju eksportera. W akredytywie gotówkowej bank otwierający akredytywę zobowiązuje się do zapłaty gotówkowej w zamian za dokumenty.

W akredytywie dyskontowej bank zobowiązuje się do skupu za gotówkę traty terminowej ciągnionej przez beneficjenta akredytywy na nabywcę. W akredytywie akceptacyjnej bank importera upoważnia beneficjenta do ciągnięcia traty terminowej na ten bank i zobowiązuje się w zamian za dokumenty do jej zaakceptowania.

Akredytywy zaliczkowe (akredytywa z czerwoną klauzulą, akredytywa z zieloną klauzulą) zawierają specjalną klauzulę, która upoważnia bank awizujący lub potwierdzający akredytywę do wypłaty zaliczki beneficjentowi przed prezentacją dokumentów w zamian za zwykłe pokwitowanie. W przypadku akredytywy z czerwoną klauzulą nie stosuje się zabezpieczenia wypłaconej zaliczki, a w przypadku akredytywy z zieloną klauzulą wypłata zaliczki jest zabezpieczona cesją lub zastawem na towarze.

W akredytywie rewolwingowej następuje odnowienie kolejnej części akredytywy po dokonanej dostawie częściowej aż do wyczerpania całej kwoty akredytywy (tzw. plafonu akredytywy). Stosuje się ją jako formę zapłaty przy dostawach partiami.

Akredytywa dokumentowa służy lepiej interesom eksportera niż importera. Zabezpiecza ona bowiem eksportera przed jednostronnym odstąpieniem od transakcji przez importera, natomiast nie chroni importera przed ryzykiem nieotrzymania towaru od eksportera. Akredytywa stanowi ponadto dla importera duże obciążenie finansowe. Otwierając akredytywę, bank żąda bowiem z reguły wpłaty części lub całości sumy akredytywy. Oznacza to zamrożenie znacznych środków finansowych na dłuższy okres. Również koszty akredytywy, które są wysokie w porównaniu z kosztami innych form płatności, obciążają zwyczajowo importera (zleceniodawcę). Zaletą akredytywy z punktu widzenia importera jest to, że zapewnia zgodność dokumentów z warunkami kontraktu.

6.5. Podstawowe instrumenty zapłaty w handlu zagranicznym

Do podstawowych instrumentów zapłaty w handlu zagranicznym należą:

  1. czek,
  2. weksel,
  3. polecenie wypłaty.

Czek jest dokumentem zawierającym warunkowe polecenia wypłacenia przez bank określonej sumy pieniężnej okazicielowi czeku lub oznaczonej osobie ze środków wystawcy czeku. Stanowi on papier wartościowy o ściśle określonej przez prawo czekowe formie, uosabiającym prawa majątkowe jego posiadacza, które są nierozerwalnie związane z czekiem. Czek jest dokumentem zbywalnym i przenośnym.

Zasady stosowania czeków, ich forma i treść są uregulowane przez prawo czekowe poszczególnych państw, które w skali międzynarodowej istotnie się nie różni. W przypadku wielu krajów opiera się ono bowiem na konwencjach czekowych podpisanych w Genewie w 1931 roku. W międzynarodowym obrocie gospodarczym czeki są wystawiane wyłącznie na specjalnych blankietach poszczególnych banków z wydrukowanym tekstem, które są odpowiednio wypełniane przy wystawianiu czeku.

Zgodnie z postanowieniami konwencji genewskich czek musi zawierać jednocześnie następujące elementy:

  1. nazwę „czek” w tekście dokumentu,
  2. bezwarunkowe polecenie zapłacenia określonej sumy pieniężnej,
  3. nazwę płatnika, którym dla czeków wystawionych i płatnych w Polsce jest zawsze bank,
  4. miejsce płatności,
  5. data i miejsce wystawienia czeku,
  6. własnoręczny podpis wystawcy czeku.

W praktyce handlowej istnieje wiele rodzajów czeków:

  1. imienne, na zlecenia i na okaziciela,
  2. bankierskie, prywatne (kupieckie),
  3. gotówkowe, rozrachunkowe
  4. zakreślone, potwierdzone, gwarantowane [39] .

Do wystawienia czeku niezbędne jest posiadanie przez wystawcę odpowiednich środków na rachunku bankowym (wyjątkiem jest czek gwarantowany). Za wystawienie czeku bez pokrycia grozi kara pozbawienia wolności do dwóch lat.

Czek powinien być przestawiony do zapłaty w banku w ciągu ściśle określonego terminu od dnia wystawienia. W krajach systemu konwencyjnego jest to 10, 20 lub 70 dni, w zależności od miejsca wystawienia i miejsca płatności czeku.

W handlu międzynarodowym największe znaczenie mają czeki bankierskie , czyli czeki wystawiane przez banki jednego kraju na banki drugiego kraju. Posługiwanie się czekami bankierskimi zwiększa bezpieczeństwo obrotu czekowego i szybkość realizacji czeków.

Zastosowanie czeków w obrocie międzynarodowym obecnie nie jest duże. Za pomocą czeków reguluje się w niewielkie należności związane z wysyłką małych partii towarów, części zamiennych, przekazywaniem prowizji, honorariów, zaliczek lub należności z tytułu reklamacji. Importerzy w celu dokonania drobnej zapłaty zagranicznej kupują czeki bankierskie, w których jako trasat wskazany jest eksporter. Po wystawieniu czeki są zakreślone i przesyłane pocztą eksporterowi lub doręczane mu osobiście przez importera.

Eksporter po otrzymaniu czeku z zagranicy powinien niezwłocznie przekazać go do banku w celu realizacji. Bank przejmujący czek do realizacji może go skupić, czyli natychmiast wypłacić należność lub przyjąć go do inkasa. Inkaso polega na tym, że bank przysyła czek z powrotem do kraju wystawcy, bank zagraniczny realizuje go i uznaje konto banku inkasującego czek i dopiero wtedy ten bank wypłaca należność posiadaczowi czeku. Cała ta operacja trwa niejednokrotnie kilka tygodni.

Weksel to dokument zobowiązujący wystawcę lub wskazaną przez niego osobę do bezwarunkowego zapłacenia określonej sumy pieniężnej w oznaczonym terminie. Weksel jest papierem wartościowym, zbywalnym i przenośnym o ściśle określonej przez prawo formie.

W obrocie wekslowym rozróżnia się dwa podstawowe rodzaje weksli:

  1. weksel własny, zwany też sola wekslem lub wekslem prostym,
  2. weksel trasowany, zwany ciągnionym lub tratą.

Weksel własny jest dokumentem, w którym wystawca zobowiązuje się do zapłacenia w oznaczonym terminie określonej sumy pieniężnej na rzecz lub na zlecenie wymienionej w wekslu osoby. Weksel trasowany jest dokumentem, w którym wystawca poleca innej osobie zapłacić w oznaczonym terminie określoną sumę pieniężną na rzecz lub zlecenie określonej osoby.

Aby dany dokument mógł być uznany za weksel, musi zawierać wymagane przez prawo wekslowe następujące elementy [40] :

1)        nazwę „weksel” w samym tekście dokumentu w języku, w jakim go wystawiono; w systemie anglosaskim nazwa „weksel” nie jest wymagana,

2)        bezwarunkowe polecenie lub bezwarunkowe przyrzeczenie zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej,

3)        termin płatności weksla (może być tylko jeden termin, niemożliwe jest bowiem ustalenie ratalnej zapłaty sumy wekslowej, co jest dozwolone w systemie anglosaskim),

4)        miejsce płatności weksla,

5)        nazwisko osoby, nazwa firmy, na której rzecz lub zlecenie ma być dokonana zapłata; weksel trasowany może być wystawiony na własne zlecenie wystawcy,

6)        datę i miejsce wystawienia weksla,

7)        podpis wystawcy weksla,

8)        w wekslu trasowanym nazwisko osoby/nazwa firmy, która ma zapłacić (trasata).

W obrocie gospodarczym z zagranicą weksle wystawiane są na gotowych blankietach (najczęściej w języku angielskim), które należy odpowiednio wypełnić ręcznie lub maszynowo.

Głównym zobowiązanym z weksla własnego jest jego wystawca. Natomiast głównym zobowiązanym z weksla trasowanego przed jego przyjęciem przez trasata jest wystawca weksla (trasant), po przyjęciu trasat (akceptant). Ponadto osobami zobowiązanymi do zapłaty sumy wekslowej, czyli dłużnikami są także wszystkie inne osoby, których podpisy widnieją na wekslu, a więc indosanci (osoby przenoszące przez indos prawa z weksla na inną osobę) i poręczyciele.

Weksel może być płatny za okazaniem (weksel a vista) lub po pewnym czasie po okazaniu (weksel terminowy).

Posiadacz weksla ma prawo dochodzić roszczeń od dłużników wekslowych po terminie płatności weksla. Odmowa przyjęcia lub zapłaty weksla musi być potwierdzona protestem weksla, sporządzonym przez notariusza. Realizacja roszczeń wekslowych może być prowadzona w sposób uproszczony – w trybie postępowania nakazowego, w którym jedynym wymaganym dowodem jest prawidłowo wypełniony weksel.

Traty terminowe są stosowane w transakcjach terminowych, natomiast traty płatne za okazaniem stosowane są w transakcjach gotówkowych. Weksle in blanco wraz z deklaracją wekslową określającą sposób wypełnienia weksla są wykorzystywane jako weksle gwarancyjne w celu zabezpieczenia zapłaty, np. spłaty kredytu, zapłaty należności leasingowych itp.

We współczesnym handlu międzynarodowym zastosowanie weksli jako środka płatniczego nie jest duże. Weksle są wystawiane i akceptowane przede wszystkim w związku z gwarancją otrzymania zapłaty, która następuje już w innej formie. Często stosowane są przy płatnościach w drodze akredytywy dokumentowej i inkasa dokumentowego.

Polecenie wypłaty to otrzymane z banku zagranicznego lub skierowane do banku zagranicznego zlecenie (najczęściej w formie komunikatu SWIFT, na wniosek klienta, wypłacenia określonej kwoty pieniędzy na rzecz wskazanego beneficjenta [41] .

Można wyróżnić dwa rodzaje poleceń wypłaty:

  1. polecenie wypłaty za granicę
  2. polecenie wypłaty z zagranicy.

Polecenie wypłaty za granicę , obok polecenia wypłaty z zagranicy, jest najczęściej sprzedawanym produktem w zakresie rozliczeń dewizowych. Wynika to z faktu, iż przeważająca część  zagranicznych zobowiązań polskich kontrahentów regulowana jest w formie płatności nieuwarunkowanych w trybie natychmiastowym. Polecenie wypłaty za granicę nazywane jest przekazem nostro . Polega ono na wykonaniu przez bank zlecenia klienta, dotyczącego uznania rachunku wskazanej osoby fizycznej lub prawnej na określoną kwotę lub wypłacenia jej w gotówce określonej sumy pieniędzy ze środków własnych klienta, dostarczonych bankowi na dwa dni przed terminem regulacji zobowiązania.

W operacji polecenia wypłaty biorą udział cztery strony:

  1. zleceniodawca,
  2. bank przyjmujący zlecenie do wykonania,
  3. bank pośredniczący (korespondent zagraniczny banku przyjmującego zlecenie),
  4. beneficjent (odbiorca).

Polecenie wypłaty za granicę stosuje się  przy płatnościach z tytułu importu towarów lub usług w sytuacji, gdy rozliczające się strony (tj. eksporter i importer) mają do siebie pełne zaufanie. W zleceniu klient podaje walutę przekazu, kwotę, swoje dane personalne, nazwę i adres beneficjenta, numer jego rachunku i bank wypłaty oraz źródło finansowania. Ponadto określa on stronę pokrywającą koszty i prowizje banków oraz podpisuje zlecenie.

Bank przyjmujący do wykonania zlecenie swego klienta działa jako komisant z polecenia i na rachunek zleceniodawcy. Odpowiada on za wykonanie polecenia wypłaty ściśle według instrukcji zawartej w zleceniu oraz za wybór ze starannością „dobrego kupca” zagranicznego banku pośredniczącego.   Bank pośredniczący działa ściśle według zlecenia otrzymanego od banku zleceniodawcy. W przypadku niemożności wykonania polecenia bank pośredniczący jest zobowiązany powiadomić o tym bank zleceniodawcy. Realizacja polecenia wypłaty (komunikowanie się banku przyjmującego do wykonania polecenie wypłaty z bankiem pośredniczącym) odbywa się za pomocą systemu SWIFT.

Wykonanie polecenia wypłaty przez bank zagraniczny może nastąpić na kilka sposobów:

  1. w formie wypłaty gotówki, co jest stosowane jedynie w przypadku wypłat dla osób fizycznych,
  2. przez doręczenie beneficjentowi czeku; ten sposób wykonania polecenia wypłaty ma miejsce na specjalne życzenie beneficjenta,
  3. w formie przelewu pieniędzy na wskazany w zleceniu rachunek odbiorcy. Jest to pewny, najszybszy i najtańszy sposób wykonania polecenia wypłaty, powszechnie stosowany w obrotach z zagranicą.

Od wykonania polecenia wypłaty banki pobierają prowizję, a także obciążają zleceniodawcę poniesionymi kosztami.

Polecenie wypłaty z zagranicy nazywane jest przekazem loro . Polega ono na przekazaniu na rachunek krajowego beneficjenta (eksportera) określonej kwoty środków dewizowych otrzymanych z zagranicy lub ich równowartości w pieniądzu krajowym w przypadku sprzedaży przez beneficjenta dewiz bankowi. Technika realizacji poleceń wypłaty z zagranicy jest podobna do techniki realizacji poleceń wypłaty za granicę.

Rozdział siódmy

Działalność kredytowa banku

7.1. Pojęcie i rodzaje kredytów

Kredyt to odpłatne udostępnienie kredytobiorcy przez bank kwoty pieniędzy z przeznaczeniem na ustalony cel pod warunkiem jej zwrotu w oznaczonych terminach. Innymi słowy, kredyt to stosunek ekonomiczny między kredytodawcą -  wierzycielem a kredytobiorcą – dłużnikiem zobowiązanym do określonych świadczeń w przyszłości.

Operacje kredytowe należą do podstawowych operacji bankowych. Dla większości banków należności z tytułu udzielonych kredytów stanowią ponad połowę ich wszystkich aktywów i są dla nich źródłem około dwóch trzecich dochodów bankowych. Jednocześnie ryzyko w bankowości skupia się głównie w portfelu kredytowym. Problemy finansowe banku wynikają najczęściej z kredytów, które nie nogą być odzyskane z powodu błędnej polityki kredytowej banku, różnych oszustw ze strony klientów lub nieoczekiwanego pogorszenia koniunktury gospodarczej.

Zgodnie z art. 109 prawa bankowego banki mogą wydawać ogólne warunki umów oraz regulaminy określające rodzaje udzielanych kredytów oraz warunki zawierania umów kredytowych i umów pożyczkowych., Bank wykorzystują te uprawnienia i wydają regulaminy kredytowania , które stanowią dla klienta katalog praw i obowiązków oraz ogólnych warunków uzyskania kredytu.

Oferta kredytowa banków jest bardzo zróżnicowana. Według kryterium podmiotowego wyróżnia się:

  1. kredyty dla osób prywatnych , które służą finansowaniu osobistych potrzeb (konsumpcyjnych i mieszkaniowych) kredytobiorców,
  2. kredyty dla przedsiębiorców na sfinansowanie środków obrotowych i projektów inwestycyjnych,
  3. kredyty dla jednostek samorządu terytorialnego (gminy, powiaty).

Na podstawie kryterium przeznaczenia kredytu wyróżnia się:

  1. kredyty gospodarcze (obrotowe, inwestycyjne),
  2. kredyty konsumpcyjne,
  3. kredyty mieszkaniowe ,

Z punktu widzenia okresu kredytowanie wyróżnia się kredyty:

  1. krótkoterminowe ( do 1 roku),
  2. średnioterminowe z okresem kredytowania od 1 roku do 5 lat,
  3. długoterminowe z okresem spłaty powyżej 5 lat.

Na podstawie waluty, w której kredyty są udzielane, wyróżnia się:

  1. kredyty gotówkowe , gdy kredytobiorca otrzymuje kwotę kredytu bezpośrednio z kasy banku lub zostaje ona przelana na jego rachunek,
  2. kredyty bezgotówkowe , gdzie kwota kredytu zostaje przelana przez bank na rachunek wskazanego kontrahenta kredytobiorcy.

Według sposobu oprocentowanie wyróżnia się:

  1. kredyty o stałym oprocentowaniu ,
  2. kredyty o zmiennym procentowaniu , które maleje lub rośnie w zależności od kształtowania się referencyjnej stop procentowej.

Uwzględniając sposób spłaty kredytu (kapitału i odsetek) wyróżnia się kredyty:

  1. o stałych ratach kapitałowych,
  2. kredyty annuitetowe , w których łączne spłaty kredytu i odsetek są jednakowe
  3. kredyty o odsetkach dyskontowych (płacone są z góry).

Ponadto istnieją kredyty odnawialne i nieodnawialne , kredyty udzielane przez jeden bank lub przez konsorcjum bankowe , zabezpieczone i niezabezpieczone (in blanco) i inne.

Specyficzną formą kredytu jest kredyt konsumencki , uregulowany ustawą o kredycie konsumenckim [42] . Chodzi tutaj o kredyty dla osób fizycznych na cele niezwiązane z działalnością gospodarczą, zarówno konsumpcyjne, jak i mieszkaniowe, o wysokości nie większej niż 80 tys. zł. Ustawa o kredycie konsumenckim zawiera szereg szczegółowych regulacji, które obowiązują konsumentów i kredytobiorców w toku udzielania i realizacji kredytów konsumenckich. W załączniku do ustawy zamieszczone są wzory służące do obliczania rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania kredytów konsumenckich.

7.2. Rola kredytów w życiu gospodarczym

Zarówno kredyty dla osób prywatnych, jak i dla przedsiębiorców odgrywają istotną rolę w gospodarce narodowej, Pełnią one następujące funkcje:

  1. funkcję kreacji pieniądza (emisyjną), która polega na zwiększeniu ilości pieniądza w obiegu w wyniku każdego udzielenia kredytu i zmniejszeniu ilości pieniądza na rynku w wyniku spłaty kredytu,
  2. funkcję redystrybucji istniejącej siły nabywczej, która oznacza udostępnianie środków finansowych kredytobiorcom w oparciu o oszczędności deponentów,
  3. funkcję dochodową, która polega na tym, że kredyt umożliwia finansowanie działalności przynoszącej przedsiębiorstwom dochody,
  4. funkcję pobudzania popytu, szczególnie na droższe dobra trwałego użytku, które bez kredytu często nie znalazłyby nabywców,
  5. funkcję wyrównywania wydatków i poziomu życia w poszczególnych fazach cyklu życia gospodarstwa domowego i dyscyplinowania jego budżetu.

Z punktu widzenia banków kredyty są głównym źródłem dochodów, a w przypadku kredytów nietrafionych przyczyną problemów z utrzymaniem płynności finansowej i wypłacalności.

7.3. Zasady udzielania kredytów i pożyczek klientom indywidualnym

Banki mogą udzielać klientom indywidualnym oprócz kredytów także pożyczek [43] . Umowa pożyczki uregulowana jest w kodeksie cywilnym. Nie ma wymogu określenia celu pożyczki, a bank nie ma obowiązku kontroli sposobu wykorzystania środków pochodzących z pożyczki.

Udzielanie kredytów i pożyczek osobom prywatnym zaliczane jest do bankowości detalicznej, która w ostatnich latach bardzo dynamicznie rozwija się w Polsce, jak i w innych krajach.

Najbardziej popularne kredyty dla osób prywatnych to:

  1. kredyty ratalne – przeznaczone na zakup artykułów konsumpcyjnych, finansowanie wczasów i wycieczek, zaciągane często poprzez pośredników kredytowych,
  2. kredyty samochodowe – udzielane na zakup samochodów przy zastosowaniu uproszczonych procedur ze względu na dobre zabezpieczenie spłaty kredytu, jakim jest przewłaszczenie samochodu lub zastaw rejestrowy na samochód.
  3. kredyty okolicznościowe – udzielane na okres do 1 roku na pokrycie okolicznościowych wydatków,
  4. kredyty kartowe , które są dostępne dzięki kartom płatniczym, a szczególnie kartom kredytowym,
  5. kredyty mieszkaniowe - nazywane też kredytami hipotecznymi, przeznaczone są na realizację inwestycji mieszkaniowych i zabezpieczone hipoteką,
  6. kredyty konsolidacyjne - zaciągane na spłatę uprzednio zaciągniętych kredytów.

Banki uzależniają udzielenie kredytu od zdolności kredytowej kredytobiorcy , przez którą rozumie się zdolność do terminowej spłaty zaciągniętego kredytu z odsetkami. Proces decyzyjny związany z udzieleniem kredytu, nazywany procedurą kredytową , zaczyna się od rozmowy klienta z pracownikiem banku, podczas której określa on swoje potrzeby i preferencje w zakresie kredytu. Następnie przyszły kredytobiorca wypełnia wniosek kredytowy , dołączając do niego wymagane dokumenty. W kolejnym etapie procedury kredytowej bank rozpatruje wniosek kredytowy, badając zdolność kredytową klienta. Celem oceny zdolności kredytowej klienta detalicznego jest odpowiedź na pytanie, czy jego sytuacja finansowa pozwoli mu na regularną spłatę odsetek i rat kapitałowych. Bank przy tym może posługiwać się analizą jakościową, ilościową lub punktową (credit scoring).

Analiza jakościowa dokonywana jest na podstawie cech jakościowych kredytobiorcy, mających wpływ na skłonność klienta do wywiązywania się z zaciągniętych zobowiązań kredytowych. Uwzględnia się przy tym cechy osobowe klienta (wiek, stan cywilny, wykonywany zawód, status mieszkaniowy itp), dotychczasową współpracę klienta z bankiem i ryzyko związane z udzieleniem mu kredytu na wnioskowaną kwotę.

Analiza ilościowa polega na ustaleniu w oparciu o załączone do wniosku kredytowego dokumenty wysokości i stabilności uzyskiwanych dochodów oraz na uwzględnieniu miesięcznych zobowiązań osoby ubiegającej się o kredyt. Zdolność kredytową oblicza się w oparciu o następujący wzór:

ZK =

gdzie:

ZK – zdolność kredytowa

D – średni dochód netto rodziny

R – rata wnioskowanego kredytu,

Z – miesięczne zobowiązania finansowe (czynsz, energia, telefon, spłata zaciągniętych wcześniej kredytów)

L – liczba osób w rodzinie

S – kwota ustalona przez bank

Coraz częściej do badania zdolności kredytowej klienta detalicznego stosuje się analizę punktową, czyli credit scoring . Polega on na przyznaniu określonej liczby punktów za poszczególne cechy jakościowe klienta (np. 8 pkt. za wysokie, 5 pkt. za średnie i 0 pkt. za niskie dochody), które po zsumowaniu stanowią miarę oceny wiarygodności potencjalnego kredytobiorcy. Credit scoring opiera się na założeniu, że istnieje powiązanie między społecznymi, ekonomicznymi i demograficznymi cechami kredytobiorcy a stopniem ryzyka kredytowego. Ilość punktów przyznawana za poszczególne cechy jest określana na podstawie historii udzielonych kredytów. Do uzyskania kredytu potrzebne jest zebranie pewnej minimalnej sumy punktów, a ponadto spełnienie innych jeszcze warunków (np. przedstawienie stosownych zabezpieczeń).

Credit scoring posiada szereg zalet:

  1. umożliwia szybką, obiektywną, przejrzystą i kompleksową ocenę wniosku kredytowego,
  2. rola inspektora kredytowego sprowadza się do wprowadzenia danych o kliencie do systemu komputerowego,
  3. oznacza oszczędność kosztów dla banku i skrócenie czasu oczekiwania klientów na decyzję kredytową,
  4. umożliwia rozpatrywanie wniosków kredytowych przez Internet.

Jednocześnie stosowanie credit scoringu związane jest z pewnymi niedogodnościami, a mianowicie:

  1. wymaga bogatej bazy danych,
  1. istnieje niebezpieczeństwo szybkiej dezaktualizacji wag przyznanych poszczególnym cechom,
  2. pociąga za sobą dyskryminowanie pewnych grup społecznych,
  3. może opierać się na cechach kredytobiorcy, które nie mają wpływu na jego zdolność kredytową.

W procesie badania zdolności kredytowej banki korzystają z raportów Biura Informacji Kredytowej , które zbiera i udostępnia bankom informacje o zobowiązaniach osób fizycznych z tytułu kredytów bankowych i poręczeń.

Kolejnym etapem procedury kredytowej jest decyzja kredytowa. Jeżeli jest ona pozytywna, to po omówieniu różnych szczegółów współpracy kredytowej z klientem (m.in. dotyczących zabezpieczeń) następuje podpisanie umowy kredytowej. W trakcie jej obowiązywania bank monitoruje kredytobiorcę, sprawdzając sposób wykorzystania przez niego środków z kredytu, kondycję finansową kredytobiorcy i terminowość spłacania rat kredytowych [44] .

7.4. Zasady udzielania kredytów gospodarczych

Przedsiębiorstwa z reguły korzystają z dwóch rodzajów kredytów bankowych:

  1. obrotowych, które są niewysokim kredytami krótkoterminowymi na finansowanie bieżącej działalności gospodarczej (zakup surowców, regulowanie zobowiązań wobec kontrahentów, wypłata wynagrodzeń itp.),
  1. inwestycyjnych – są to kredyty długoterminowe o większej wartości na zakup środków trwałych.

Kredyty obrotowe w praktyce przyjmują postać kredytu w rachunku bieżącym (overdraft), kredytu kasowego lub kredytu dyskontowego . Natomiast kredyty inwestycyjne są udzielane w postaci kredytów na finansowanie jednej określonej transakcji lub w formie linii kredytowej bez określenia w umowie kredytowej terminów i kwot wykorzystania transz kredytu.

Procedury kredytowe w przypadku kredytów gospodarczych, a szczególnie proces badania zdolności kredytowej, są bardziej złożone w porównaniu z precedurami idotyczacymi kredytów konsumpcujnych. Schemat procedury kredytowej przedstawiony został na rys. 6.

Rysunek 6. Schemat procedury kredytowej

Żródło: J. Grzywacz, Podstawy bankowości, Difin, Warszawa 2002, str. 153.

Podstawowym warunkiem uzyskania przez przedsiebiorstwo kredytu jest posiadanie przez nie zdolności kredytowej . Firma nieposiadajaca zdolności kredytowej noże otrzymać kredyt jedynie pod warunkiem ustanowienia szczególnie silnych zabezpieczń prawnych spłaty kredytu i przedstawienia programu naprawczego zaakceptowanego przez bank.

Bank rozpoatrujący wniosek o kredyt gospodarczy wraz z załączonymi dokumentami bada zdolność kredytową przedsiębiorstwa w dwóch aspektach:

  1. pod względem formalnym (wiarygodność prawna),
  2. pod względem kredtowym (wiarygodność ekonomiczna).

Zdolność formalno-prawna oznacza zdolność podmiotu do podejmowania czynności prawnych, zaś zdolność pod względem merytorycznym obejmuje zdolność finansową do terminowej spłaty kredytu wraz z odsetkami. Badając zdolność kredytową pod względem merytorycznym banki oceniają zarówno umiejętności menedżerskie i rzetelność właścicieli lub członków zarządu przedsiębiorstwa, jak i obecną oraz perspektywiczną sytuację ekonomiczno – finansową przedsiębiorstwa i jego pozycję na rynku. Podstawą oceny zdolności kredytowej przedsiębiorstwa są informacje zawarte we wniosku kredytowym i dokumenty załączone do wniosku – o charakterze formalno-prawnym (odpis z rejestru sądowego lub ewidencji gospodarczej, zaświadczenie z Urzędu Skarbowego i ZUS o niezaleganiu z płatnościami na rzecz tych instytucji) i finansowym.  Do najważniejszych dokumentów finansowych służących ocenie standingu finansowego firmy należą: sprawozdania finansowe za ostatnie dwa lata, roczne sprawozdania finansowe F – 02 i kwartalne F – 01 oraz udokumentowanie liczbowe zgłaszanych potrze finansowych. W przypadku kredytów inwestycyjnych banki wymagają też dostarczenia biznesplanu, który umożliwia im określenie szans rozwojowych przedsiębiorstwa i opłacalności planowanego przedsięwzięcia [45] .

W przypadku kredytów o większej wartości przed podjęciem decyzji kredytowej sprawę rozpatruje komitet kredytowy, który wydaje opinię na temat ryzyka dotyczącego wnioskowanej transakcji kredytowej. Po pomyślnym przejściu wszystkich etapów procedury związanej z kredytem następuje podpisanie umowy kredytowej.

7.5. Prawne zabezpieczenia kredytów

Działalność kredytowa banku zawsze wiąże się z ryzykiem niespłacenia kredytu przez dłużnika. Aby zminimalizować ryzyko kredytowe, banki z reguły żądają odpowiednich zabezpieczeń prawnych spłaty kredytu. Tylko w przypadku kredytu dla osób zaufanych i dysponujących wysokimi dochodami bank może zrezygnować z zabezpieczenia (kredyt in blanco). Jeżeli jednak w umowie kredytowej nie przewidziano prawnego zabezpieczenia kredytu, a w trakcie spłacania kredytu pogorszyła się sytuacja finansowa kredytobiorcy, bank ma prawo zażądać odpowiedniego zabezpieczenia prawnego. Jednocześnie można ustanowić kilka rodzajów zabezpieczeń dla jednego kredytu. Należy przy tym podkreślić, że pierwotnym źródłem spały kredytu są dochody (cash flow) kredytobiorcy, a zabezpieczenia kredytowe powinny stanowić jedynie dodatkowy element zwiększający bezpieczeństwo transakcji.

Wymagane przez banki prawne zabezpieczenia kredytów mogą być bardzo zróżnicowane. Pod względem stopnia odpowiedzialności dzielą się one na osobiste i rzeczowe. Zabezpieczenia osobiste charakteryzują się odpowiedzialnością osobistą czyli całym majątkiem. Do zabezpieczeń osobistych zaliczane są: weksel własny in blanco, poręczenie wekslowe i według prawa wekslowego, gwarancja bankowa, przelew wierzytelności, przystąpienie do długu i pełnomocnictwo do dysponowania rachunkiem bankowym.

Natomiast zabezpieczenia rzeczowe ograniczają odpowiedzialność kredytobiorcy do poszczególnych składników jego majątku. Zabezpieczenie rzeczowe to: zastaw ogólny, bankowy zastaw rejestrowy, zastaw na prawach, przewłaszczenie na zabezpieczenie, kaucja, blokada środków na rachunku bankowym i hipoteka.

Z różnych względów najczęściej banki wykorzystują następujące zabezpieczenia kredytów: weksle, poręczenia, gwarancje, przelew wierzytelności, zastaw rejestrowy, hipotekę, gwarancję bankową, przelew wierzytelności, zastaw rejestrowy, hipotekę zwykłą i kaucyjną oraz przewłaszczenie rzeczy ruchomych.

Banki bardzo często przyjmują weksel in blanco od kredytobiorcy lub osoby trzeciej jako zabezpieczenie swoich wierzytelności. Do weksla in blanco jego wystawca załącza podpisaną deklarację, która stanowi upoważnienie dla banku do wypełnienia weksla w razie powstania opóźnienia w spłacie kredytu.

Poręczenie wekslowe (awal) to zobowiązanie osoby trzeciej za osobę zobowiązaną wekslowo. Do powstania poręczenia wekslowego dochodzi w wyniku złożenia podpisu u dołu weksla lub na jego odwrocie ze słowem „poręczam”. Od awalisty bank ma prawo domagać się spłaty kredytu w razie niewywiązania się kredytobiorcy z terminowej spłaty należności.

Poręczenie według prawa wekslowego jest umową, przez którą poręczyciel zobowiązuje się do spłaty kredytu bankowego w przypadku, gdyby kredytobiorca nie spłacił go w umownym terminie.

Gwarancja bankowa stanowi pisemne zobowiązanie banku do spłaty kredytu wraz z innymi kosztami w przypadku, gdy kredytobiorca nie spłaci kredytu w umownym terminie. Jest to zobowiązanie samoistne, a więc istniejące niezależnie od zakresu zobowiązania dłużnika.

Przelew wierzytelności (cesja) jako zabezpieczenie kredytu jest umową między kredytobiorcą a bankiem udzielającym kredytu, w której kredytobiorca przenosi na bank swoje prawo do otrzymania konkretnej należności za sprzedane dobra. Z cesją jako zabezpieczeniem wiąże się niebezpieczeństwo, że dłużnik przelanej wierzytelności okaże się niewypłacalny.

Przystąpienie do długu polega na tym, że w charakterze solidarnego dłużnika  pojawia się trzecia osoba, przy czym dotychczasowy dłużnik nie zostaje zwolniony z długu.

Pełnomocnictwo do dysponowania rachunkiem bankowym jest często stosowanym zabezpieczeniem kredytu. Może ono być udzielone przez kredytobiorcę lub osobę trzecią i dotyczyć dysponowania zarówno rachunkami oszczędnościowymi, jak i rachunkami bieżącymi.

Jednym z zabezpieczeń rzeczowych jest zastaw na zasadach ogólnych . Ustanowienie tego zastawu następuje na podstawie umowy między bankiem a zastawcą. Konieczne jest przy tym wydanie bankowi rzeczy, która pozostaje do jego dyspozycji aż do całkowitego wygaśnięcia zabezpieczanej przez nią wierzytelności.

Częściej stosowany jest bankowy zastaw rejestrowy . Ustanawiany jest na rzeczach będących własnością kredytobiorcy lub osoby trzeciej z pozostawieniem ich w posiadaniu zastawcy. Przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być zbywalne rzeczy ruchome i papiery wartościowe. Potrzebny jest przy tym wpis do rejestru zastawów. Ustanowienie zastawu na pojeździe mechanicznym należy odnotować w dowodzie rejestrowym.

Przedmiotem zastawu na prawach są wierzytelności pieniężne, wkłady oszczędnościowe, udziały w spółce itp. Jego ustanowienie wymaga zawarcia pisemnej umowy i wydania odpowiedniego dokumentu, jeżeli jest to potrzebne do przeniesienia prawa.

Przewłaszczenie na zabezpieczenie polega na przeniesieniu na bank przez kredytobiorcę własności rzeczy ruchomej do czasu spłaty kredytu. Przewłaszczający może jednak przewłaszczoną rzecz użytkować bez jakichkolwiek opłat. Jeżeli kredytobiorca nie ureguluje długu, bank może zażądać wydania mu tej rzeczy.

Kaucja jest zabezpieczeniem kredytu przez złożenie w banku określonej sumy pieniędzy, papierów wartościowych na okaziciela, bonów oszczędnościowych lub innych walorów. W razie niespłacenia kredytu przez kredytobiorcę bank może przejąć kaucję na pokrycie zadłużenie.

Blokada środków na rachunku bankowym uprawnia bank do pobrania z rachunku środków na poczet uregulowania niespłaconego kredytu. Dokonuje się jej na pisemny wniosek posiadacza rachunku bankowego. Blokada środków na rachunku bankowym może także nastąpić w wyniku zajęcia rachunku przez komornika.

Hipoteka to ograniczone prawo rzeczowe na nieruchomości, ustanowione między wierzycielem i dłużnikiem przez wpis do księgi wieczystej. Przedmiotem hipoteki może być własny grunt z domem lub niezabudowany, użytkowanie wieczyste gruntu i własnościowe spółdzielcze prawo do mieszkania lub domu.

W praktyce bankowej hipoteka stanowi zabezpieczenie kredytów hipotecznych. Do jej ustanowienia na rzecz banku nie jest wymagany akt notarialny, a jedynie oświadczenie złożone przez właściciela nieruchomości (oddzielny dokument lub odpowiednia klauzula w umowie kredytowej). Hipoteka wyrażana jest zawsze w określonej kwocie pieniędzy.

Hipoteka kaucyjna – służy do zabezpieczenia przyszłej wierzytelności. Stanowi ona górną granice odpowiedzialności dłużnika z danej nieruchomości.

Hipoteka przymusowa ustanawiana jest jako zabezpieczenie niespłaconej w umówionym terminie wierzytelności. Podstawą jej wpisu do księgi wieczystej jest tytuł wykonawczy przedstawiony przez wierzyciela [46] .

7.6. Umowa kredytowa i wykorzystanie kredytu bankowego

Podstawą udzielenia i wykorzystania kredytu jest umowa kredytowa. Jest ona uregulowana w prawie bankowym i musi być zawarta na piśmie. Umowa kredytowa jest umową dwustronnie zobowiązującą, co oznacza, że bank zobowiązany jest do postawienia środków do dyspozycji klienta, zaś klient zobowiązuje się do wykorzystania ich zgodnie z postanowieniami umowy oraz zwrotu wraz z odsetkami w ustalonych terminach. Najważniejsze elementy umowy kredytowej to:

  1. określenie stron umowy,
  2. kwota i waluta kredytu,
  3. cel, na który kredyt został udzielony,
  4. wysokość prowizji, oprocentowanie i warunki jego zmiany,
  5. zasady i termin spłaty kredytu,
  6. prawne zabezpieczenie spłaty kredytu,
  7. zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu.

Powyższe elementy zawierają też umowy dotyczące pożyczek bankowych. W przypadku kredytu konsorcjalnego mamy do czynienia z więcej niż jednym bankiem po stronie kredytodawcy.

Kredytobiorca ma prawo do otrzymania środków finansowych na warunkach i w terminie określonym w umowie kredytowej, a także do zwrotu lub zwolnienia zabezpieczeń prawnych po spłaceniu całego kredytu. Najczęściej kredytobiorcy wykorzystują środki z kredytu w formie bezgotówkowej, tzn. bank przelewa pieniądze na rachunek wskazany przez kredytobiorcę. Kredyty mogą być wykorzystane jednorazowo lub w częściach, czyli w transzach na cele określone w umowie kredytowej. Kredytobiorca może wykorzystać swobodnie środki z kredytu w rachunku bieżącym.

Jednocześnie na kredytobiorcy ciąży szereg obowiązków. Oprócz zwrotu w terminie kredytu wraz  z odsetkami ma on obowiązek informowania banku o swojej sytuacji ekonomiczno – finansowej oraz powinien  umożliwić mu przeprowadzenia inspekcji w swojej siedzibie (w przypadku przedsiębiorstwa) lub na budowie (w przypadku kredytów na cele budowlane).

Bank może wypowiedzieć umowę kredytową w całości lub w części w następujących przypadkach:

  1. wykorzystania kredytu przez klienta niezgodnie z jego przeznaczeniem,
  2. drastycznego pogorszenia się sytuacji ekonomiczno – finansowej kredytobiorcy,
  3. obniżenia się wartości zabezpieczeń,
  4. niespełnienia innych warunków określonych w umowie.

W trakcie spłaty kredytu istnieje możliwość zmiany w wyniku wzajemnych uzgodnień między kredytobiorcą i kredytodawcą niektórych postanowień umowy kredytowej. Najczęściej zmiany dotyczą terminu spłaty kredytu, który może zostać zarówno wydłużony, jak i skrócony, co wpływa na wysokość spłacanych rat.

7.7. Monitoring kredytowy

Monitoring kredytowy obejmuje działania podejmowane przez banki po udzieleniu kredytu odnoszące się zarówno do pojedynczych umów kredytowych, jak i całego portfela kredytowego banku.

Po udzieleniu kredytu bank sprawdza, czy kredytobiorca wykorzystuje go zgodnie z umową kredytową, zachowuje zdolność kredytową w okresie spłaty kredytu i wywiązuje się z warunków zawartej umowy kredytowej, a także bada, czy zabezpieczenie kredytu jest adekwatne do aktualnego poziomu ryzyka kredytowego. Monitoring pełni dwie podstawowe funkcje:

  1. informacyjną, która odnosi się do całego portfela kredytowego i dostarcza bankowi informacji o rozwoju akcji kredytowej i jakości portfela kredytowego banku,
  2. zabezpieczającą, która podporządkowana jest bezpieczeństwu banku i polega na analizie sytuacji ekonomicznej kredytobiorców i sytuacji w kredytowanych branżach oraz na badaniu realnej wartości zabezpieczeń, ich płynności i możliwości wyegzekwowania.

Przedmiotem monitoringu kredytowego są wszystkie kredyty bankowe. Natężenie monitorowania poszczególnych kredytobiorców zależy od skali ryzyka - im ona jest większa, tym intensywniejsze musi być monitorowanie spłaty kredytu. Stosownie do tego monitorowanie odbywa się w trybie zindywidualizowanym, albo rutynowym.

W sposób zindywidualizowany monitoruje się kredytobiorców o dużym zadłużeniu w banku lub  cechujących się wysokim ryzykiem. Zaś w sposób rutynowy monitoruje się pozostałych klientów, wykorzystując do tego techniki komputerowe i analizując średnie stany środków na rachunkach bankowych, wielkość debetu itp.

Monitoring odbywa się na podstawie wszelkich dostępnych źródeł informacji, a w szczególności na:

  1. danych o operacjach na rachunku bankowym klienta,
  2. sprawozdaniach finansowych firm,
  3. wizytach u kredytobiorców, kontroli stanu zabezpieczeń i
  4. informacjach prasowych, raportach branżowych i innych źródłach.

Kluczową rolę w systemie monitorowania kredytów odgrywają bankowi opiekunowie klientów, którzy obserwują sytuację ekonomiczną kredytobiorców i interpretują zachodzące w ich otoczeniu zdarzenia, mogące mieć wpływ na ich zdolność do spłaty zaciągniętych kredytów. Do monitorowania terminowości spłaty kredytów wykorzystuje się systemy informatyczne.

Banki monitorują debety występujące na rachunkach bieżących, w powiązaniu z analizą stałych wpłat na te rachunki. W razie braku wpłat na dany rachunek bank może wypowiedzieć klientowi prawo do zadłużenia się na rachunku bieżącym. Przedmiotem stałego monitoringu są też kredyty kartowe. W razie naruszenia przez klienta warunków korzystania z kredytu kartowego bank wysyła do klienta upomnienie pocztą lub nawiązuje z nim kontakt telefoniczny.

W przypadku powstania jakiegokolwiek zadłużenia przeterminowanego w ramach monitoringu wysyłane są upomnienia o zaległościach w spłacie kredytu oraz informowani są poręczyciele. Jeżeli działania te nie przyniosą pożądanego skutku, sprawa uregulowania przeterminowanych należności przekazywana jest do działu windykacji [47] .

7.8. Windykacja i restrukturyzacja należności kredytowych banku

W przypadku, gdy kredytobiorca nie spłaci na czas raty swego kredytu, bank wszczyna postępowanie upominawcze. Polega to na przypomnieniu klientowi o obowiązku uregulowania zobowiązania, a następnie wezwaniu go do zapłaty należności w ciągu 7 dni. Gdy dłużnik mimo ponaglenia nie wykona swego zobowiązania płatniczego, zalega już ze spłatą dwóch rat, wówczas bank uprzedza klienta o możliwości skorzystania z prawa do wypowiedzenia kredytu i wszczęcia postępowania sądowego, jeżeli nie nastąpi zapłata należności. Po upływie 30 dni od wysłania w tej sprawie pisma do klienta, bank wypowiada umowę kredytową i od tego czasu nalicza mu odsetki przeterminowane już od całej kwoty zadłużenia. Jednocześnie wszczyna postępowanie windykacyjne.

Przez windykację rozumie się ogół czynności prawnych, procesowych i faktycznych, których celem jest wykonanie przez dłużnika zobowiązania wobec wierzyciela. Może ona być prowadzona w drodze postępowania pozasądowego (ugodowego) lub sądowego (egzekucyjnego) [48] . Z powodu niższych kosztów i mniejszej czasochłonności banki preferują ugodowe rozwiązanie problemu trudnych kredytów. Może to nastąpić w wyniku restrukturyzacji należności kredytowych .

Restrukturyzacją nazywamy zmianę warunków spłaty kredytu na korzystniejsze dla kredytobiorcy. Dochodzi do niej, gdy są przesłanki wskazujące, że w przyszłości kondycja kredytobiorcy może się polepszyć. Podpisywany jest wtedy aneks do umowy kredytowej w sprawie przejściowego zawieszenia spłaty kredytu lub rozłożenia jej na dłuższy okres, w wyjątkowych sytuacjach bank zgadza się na umorzenie części odsetek od kredytu. W przypadku kredytu gospodarczego bank może zamienić niespłacone należności na udziały, akcje lub inne walory przedsiębiorstwa. Restrukturyzacja należności kredytowych z reguły nie pozwala bankowi odzyskać całego kapitału i planowanych odsetek. Jest ona przede wszystkim instrumentem zmniejszania strat z tytułu złych kredytów. Jej pozytywną stroną jest to, że w przeciwieństwie do egzekucji sądowej nie prowadzi do konfliktu z klientem i zerwania z nim współpracy, która w przyszłości może okazać się dla banku owocna.

Najprostszym działaniem windykacyjnym banku jest potrącenie należności bankowej z tytułu udzielonego kredytu z wierzytelności klienta, czyli z jego środków na rachunku bankowym. Potrącenia dokonuje się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Jednakże w praktyce na rachunku bankowym, niesolidnych kredytobiorców nie ma środków wystarczających na pokrycie długu. W tej sytuacji kolejnym krokiem na drodze odzyskiwania należności przez bank jest polubowne przejęcie zabezpieczenia . Polega ono na dobrowolnym przekazaniu bankowi nieruchomości bądź rzeczy ruchomych przez dłużnika, co pozwala mu uniknąć płacenia kosztów sądowych i komorniczych. Bank następnie spienięża zabezpieczenia i z otrzymanej kwoty potrąca zobowiązania klienta. W praktyce kredytobiorcy często zwlekają z przekazaniem bankowi rzeczowych zabezpieczeń, licząc na poprawę swej sytuacji finansowej i uratowanie części majątku.

W przypadku braku możliwości załatwienia sprawy drogą postępowania polubownego (pozasądowego), bank decyduje się na sądowe postępowanie egzekucyjne . Jest ono prowadzone na podstawie kodeksu postępowania cywilnego z udziałem sądu rejonowego i komornika. Celem takiego postępowania jest przymusowe wykonanie obowiązków przez dłużnika.

Podstawą egzekucji należności jest bankowy tytuł egzekucyjny (BTE) , który stanowi dokument wystawiony przez bank na podstawie ksiąg bankowych lub innych dokumentów, stwierdzający istnienie zobowiązania kredytobiorcy na rzecz banku. BTE podlega weryfikacji sądowej w postaci nadania mu klauzuli wykonalności . Klauzula wykonalności to postanowienie sądu wydane na wniosek wierzyciela stwierdzające, że dany dokument jest tytułem egzekucyjnym. Wniosek o nadanie klauzuli wykonalności powinien być rozpatrzony w ciągu 3 dni. Egzekucja oparta na BTE może być prowadzone wyłączne wobec osoby, która bezpośrednio z bankiem dokonywała czynności bankowej i złożyła pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji.

Egzekucja świadczeń pieniężnych może być prowadzona z ruchomości dłużnika, wynagrodzenia za pracę, rachunków bankowych, nieruchomości, innych wierzytelności i praw majątkowych oraz użytkowania wieczystego.

Rozdział ósmy

Zarządzanie bankami komercyjnymi

8.1. Istota zarządzania, misja i cele banku

Istotą zarządzania jest podejmowanie decyzji zmierzających do efektywnego wykorzystania pracy zespołów ludzkich i dostępnych środków materialnych w celu osiągnięcia wcześniej sformułowanych zadań [49] . Proces zarządzania obejmuje następujące czynności:

  1. planowanie celów, sposobów oraz środków ich realizacji w wymiarze strategicznym i operacyjnym, tj. określanie zadań ogólnych i szczegółowych oraz opracowywanie programów działania dla poszczególnych obszarów biznesowych banku i planów finansowych,
  2. tworzenie struktury organizacyjnej banku i organizowanie działalności, opracowywanie regulaminów i instrukcji służbowych, zatrudnianie i szkolenie pracowników, instalowanie urządzeń technicznych, wdrażanie systemów informatycznych itp,
  3. kierowanie bieżącą działalnością banku i wydawanie poleceń pracownikom, motywowanie ich do lepszej pracy i rozstrzyganie bieżących problemów,
  4. kontrolowanie i analizowanie osiąganych wyników oraz formułowanie na tej podstawie wniosków dla dalszej działalności.

Misja banku określa główny cel jego działalności w dłuższym okresie. Jest to myśl przewodnia zawierająca filozofię działania banku, z którą powinni utożsamiać się wszyscy jego pracownicy. Przy formułowaniu misji należy uwzględnić historię banku, oczekiwania i preferencje jego właścicieli, otoczenie rynkowe i potencjał rozwojowy banku.

Po określeniu misji następuje sformułowanie wizji banku , czyli stanu, który zamierza on osiągnąć w perspektywie najbliższych 6 – 10 lat. Wizja determinuje kryteria wyboru celów strategicznych , które w odróżnieniu od misji są bardziej precyzyjnym drogowskazem dla działalności banku. Strategiczne (długookresowe) cele należy następnie przetransponować na cele operacyjne .

Tradycyjna nauka o przedsiębiorstwie bankowym zwracała uwagę na trzy cele:

  1. dążenie do uzyskania jak najwyższego zysku (stopy zwrotu z zainwestowanego kapitału),
  2. zachowania przez bank w każdym momencie płynności finansowej,
  3. zapewnienia bankowi bezpieczeństwa.

We współczesnej bankowości odchodzi się od maksymalizacji zysku jako głównego celu działalności banku na rynku finansowym. Zysk pozostaje jednak ciągle ważną siłą napędową banku. Służy on jako miernik sukcesów ekonomicznych banku oraz wpływa na wielkość wypłaconej dywidendy i wysokość tworzonych w banku funduszy rezerwowych.

W ujęciu strategicznym zysk jest tylko środkiem realizacji innych celów banku, takich jak zwiększenie udziału w rynku czy podniesienie wartości rynkowej banku (wzrost kursu giełdowego akcji banku), co ułatwia mu pozyskiwanie nowego kapitału na dalszy rozwój.

Cele operacyjne banku powinny być wyrażone ilościowo, aby menedżerowie poszczególnych ośrodków zysku (centrów biznesowych) mogli dysponować miarodajnymi wskaźnikami do oceny wyników pracy podległych im jednostek.

Przykłady celów operacyjnych na dany rok: wzrost wielkości depozytów o 15%, uzyskanie zwrotu z kapitału własnego (ROE) na poziomie 20%.

8.2. Planowanie strategiczne i operacyjne w banku

W zależności od stopnia szczegółowości i horyzontu czasowego planowania wyróżniamy planowanie strategiczne i planowanie operacyjne. Planowanie strategiczne polega na formułowaniu długoterminowych celów oraz opracowywaniu planów działania dla ich osiągnięcia. W planowaniu strategicznym chodzi o znalezienie optymalnej ścieżki rozwoju banku na rynku oraz wyznaczenie potrzebnych do tego zasobów ludzkich i materialnych.

Podstawą sporządzenia planu strategicznego może być analiza SWOT, czyli analiza silnych i słabych stron banku (analiza sytuacji finansowej, majątkowej, kadrowej i organizacyjnej) oraz analiza szans i zagrożeń związanych z jego otoczeniem rynkowym, prawnym i społecznym.

Planowanie operacyjne obejmuje ustalanie konkretnych zadań, które powinny być wykonane w najbliższym roku i wpisywać się w realizację strategii banku. Towarzyszy temu wyznaczanie środków potrzebnych do ich realizacji, a więc tworzenie niezbędnej infrastruktury technicznej i warunków finansowych. Efektem planowania operacyjnego jest m.in. ustalenie jakie produkty i jakim segmentom klientów bank będzie oferował.

Finansowym wyrazem podejmowanych przez bank działań są okresowe plany finansowe. Plan finansowy weryfikuje zasadność przyjętej strategii działania, a po przyjęciu do realizacji jest drogowskazem dla kierownictwa banku przy podejmowaniu bieżących decyzji. Określa on pożądaną strukturę aktywów i kosztów, a także oczekiwany wynik finansowy i granice dopuszczalnego ryzyka.

Planem finansowym sporządzonym dla przyszłego okresu obrachunkowego jest budżet . Budżet całego banku przygotowuje się w oparciu o poszczególne jednostki organizacyjne, które podzielić można na „ośrodki zysku” i „ośrodki kosztów”. Ośrodkami zysku (profit center) są oddziały operacyjne w terenie oraz takie jednostki w centrali, jak departament skarbu, departament kredytów i biuro maklerskie. Natomiast ośrodkami kosztów są: departament kadr, biuro prawne, departament informatyki i inne.

8.3. Struktura organizacyjna banku

Organizacja banku tworzy ramy do realizacji bieżących zadań i celów strategicznych. Obejmuje ona dwa kompleksy zagadnień:

  1. tworzenie struktury organizacyjnej, tj. dokonanie podziału banku na komórki i jednostki organizacyjne oraz szczeble hierarchii służbowej, a także określenie powiązań między nimi,
  2. określenie sposobu wykonywania operacji bankowych oraz sporządzania i obiegu dokumentów.

O kształcie struktury organizacyjnej banku decyduje wiele czynników: wielkość banku, przyjęta strategia działania, stosowane technologie, zakres oferowanych produktów, czynniki prawne, potrzeby klientów i inne.

Nadrzędnymi organami struktury organizacyjnej banku komercyjnego są:

  1. walne zgromadzenie akcjonariuszy , które m.in. mianuje i odwołuje członków rady nadzorczej, zatwierdza plany rozwoju banku, dokonuje zmian w statucie banku, podejmuje uchwały dotyczące emisji kolejnych serii akcji, akceptuje sprawozdania roczne i decyduje o podziale czystej nadwyżki;
  2. rada nadzorcza, która przede wszystkim powołuje i odwołuje członków zarządu i nadzoruje prace zarządu;
  3. zarząd, który kieruje bieżącą działalnością banku, podejmuje decyzje w kwestiach kadrowych i reprezentuje go na zewnątrz.

Struktura organizacyjna jest narzędziem kierowania, które ma spowodować, że zachowanie się poszczególnych składników organizacji będzie zgodne z wolą kierujących.

Struktura organizacyjna jest narzędziem kierowania, które ma spowodować, że zachowanie się poszczególnych składników organizacji będzie zgodne z wolą kierujących.

Struktura organizacyjna banku obejmuje następujące składniki:

  1. stanowiska pracy: kierownicze i wykonawcze;
  2. komórki organizacyjne, które stanowią zespolenie stanowisk pracy pod wspólnym kierownictwem (biuro, departament, wydział, zespół);
  3. jednostki organizacyjne stanowiące zespół komórek organizacyjnych pod wspólnym kierownictwem (wydziały składające się z zespołów, centrala i tworzące ją departamenty).

W banku istnieje wiele komórek i jednostek organizacyjnych, które tworzone są w oparciu o kryterium funkcjonalne, kryterium klientów czy kryterium terytorialne. W centrali wyróżnia się departamenty sztabowe (np. polityki i planowania finansowego, marketingu, organizacji i wdrażania postępu technicznego) i komórki funkcjonalne (informatyki, departament prawny itp).

W terenie funkcjonują oddziały, filie, ekspozytury, punkty kasowe, Tradycyjnie struktura oddziału opierała się na kryterium przedmiotowym. Najczęściej wyodrębniano pion kredytowy, pion rachunkowo – operacyjny, pion kasowo – skarbcowy i komórki organizacyjne o charakterze pomocniczym. Nowoczesna struktura organizacyjna banku ukierunkowana jest na klienta. Charakteryzuje się ona wyodrębnieniem komórek organizacyjnych zajmujących się obsługą określonego segmentu rynku, a więc komórek obsługi klienta detalicznego (masowego), komórek obsługi zamożnych klientów (private banking) oraz komórek obsługi przedsiębiorstw i jednostek budżetowych.

Struktura organizacyjna oddziału i innych placówek zajmujących się sprzedażą usług bankowych dostosowana jest do realizacji trzech typów zadań: pozyskiwania klientów, ich obsługi i realizacji usług bankowych. Dwa pierwsze działania określane są jako działania front office. Natomiast wykonywanie usług bankowych to działania z zakresu back office , które dzisiaj często są realizowane w sposób scentralizowany przez specjalne jednostki bankowe lub nawet przez podmioty zewnętrzne na zasadzie outsorcingu.

W małych bankach (spółdzielczych) występuje struktura funkcjonalna , która opiera się na podstawowych funkcjach bankowych (zob. rys.7) Stosuje się ją również w procesie organizowania central wielu banków.

Rysunek 7. Struktura funkcjonalna banku

Źródło: Opracowanie własne

W strukturze funkcjonalnej autonomia poszczególnych jednostek składowych jest niewielka, ich działalność wzajemnie się uzupełnia, co oznacza, iż jedna bez drugiej nie może istnieć. Wymaga to dobrej koordynacji ich działań.

Innym rodzajem struktury organizacyjnej banku jest struktura zorientowana marketingowo (zob. rys.8)

Rysunek 8. Marketingowa struktura organizacyjna

Źródło: Opracowanie własne

8.4. Podział kompetencji i delegowanie uprawnień w banku komercyjnym

Efektywne zarządzanie bankiem wymaga jasnego określenia zadań, kompetencji i odpowiedzialności poszczególnych jednostek organizacyjnych. Pełne kompetencje i kompleksowa odpowiedzialność skumulowane są w nadrzędnych organach banku, które stosownie do przydzielonych zadań cedowane są na jednostki niższego szczebla.

Podział kompetencji pomiędzy centralą i oddziałami banku zależy od stopnia centralizacji lub decentralizacji uprawnień decyzyjnych. Centralizacja polega na koncentracji uprawnień decyzyjnych na  wyższych szczeblach struktury organizacyjnej, a decentralizacja jest procesem polegającym na przesuwaniu tych uprawnień na niższe szczeble. Oba rozwiązania mają swoje zalety i wady. W bankach w  zasadzie nie są centralizowane uprawnienia do podejmowania prostych i powtarzalnych decyzji operacyjnych uregulowanych instrukcjami służbowymi. Natomiast takie sprawy jak zarządzanie aktywami i pasywami, ustalanie stawek oprocentowania kredytów i depozytów powinny należeć do kompetencji komórek centrali.

Kompetencje i odpowiedzialność komórek organizacyjnych i stanowisk pracy w banku określa regulamin organizacyjny . Wskazuje on jakie czynności należą do zakresu działania poszczególnych komórek organizacyjnych banku. Uzupełnieniem regulaminu są instrukcje służbowe . Określają one sposób wykonywania poszczególnych operacji handlowych, a więc stanowią swego rodzaju podręcznik dla pracowników banku. Instrukcje służbowe zobowiązują ponadto pracowników poszczególnych jednostek organizacyjnych do wykonywania określonych czynności kontrolnych, sporządzania wymaganych dokumentów, uzyskiwania ich akceptacji i przekazywania do wskazanych komórek w banku.

Szczególną formą decentralizacji jest delegowanie uprawnień. Polega ono na upoważnieniu konkretnego podwładnego do podejmowania ściśle określonych decyzji i działań w sprawach należących do kompetencji jego przełożonego. Delegowanie uprawnień pozwala kierownikowi uwolnić się od zajmowania się sprawami rutynowymi i skoncentrować się wyłącznie na sprawach kluczowych. Delegowanie nie zwalnia jednak kierownika od odpowiedzialności przed swoim zwierzchnikiem za osiągnięcie celów danej komórki i skutki postępowania podwładnego. Nie uwalnia się on też przez delegowanie od odpowiedzialności wobec prawa.

Delegowanie uprawnień umożliwia przezwyciężenie poczucia bierności u pracowników niższego szczebla, zwiększając ich zaangażowanie w pracę. Czują się oni bowiem wyróżnieni tym, że doceniono ich kompetencje, kwalifikacje i umiejętności. Delegowanie służy też rozwojowi poszczególnych pracowników, skonsolidowaniu ludzi wokół zadań oraz wypracowaniu wspólnego przekonania, że działając razem można osiągnąć więcej. Może on także być próbą generalną przed awansowaniem podwładnych na bardziej odpowiedzialne stanowiska.

8.5. Zarządzanie zasobami ludzkimi w banku

Zarządzanie zasobami ludzkimi w banku dotyczy jednego z jego najcenniejszych zasobów, jakim są pracownicy. Obejmuje ono następujące działania:

  1. strategiczne planowanie zatrudnienia,
  2. planowanie ścieżki kariery zawodowej i awansu,
  3. motywowanie,
  4. politykę szkoleniową i rozwoju kadr,
  5. ocenę pracowników.

Realizacja w praktyce bankowej poszczególnych funkcji zarządzania zasobami ludzkimi zależy w dużej mierze od kierownika zespołu, który jest liderem grupy, doradcą dla swoich podwładnych i ich mentorem (opiekunem).

Kwestie zatrudnienia reguluje wiele przepisów, w tym kodeks pracy  z 1974 roku i ustawa z 20 kwietnia 2004 roku o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Relacje pracowników z pracodawcą reguluje umowa o pracę , która określa obowiązki i prawa pracownika.

Celem zarządzania zasobami ludzkimi w banku jest pozyskanie właściwych ludzi do pracy na wszystkich stanowiskach, zapewnienie wysokiej jakości pracy oraz stworzenie wszystkim zatrudnionym właściwych warunków pracy i możliwości osobistego rozwoju.

Planowanie zatrudnienia ma na celu optymalne zaspokajanie potrzeb kadrowych organizacji i polega na prognozowaniu personelu, dokonywaniu przeglądu zatrudnienia, opisie stanowisk pracy oraz określaniu profilu osobowego dla poszczególnych stanowisk pracy. Następnie zgodnie z ustalonym planem zatrudnienia dokonuje się rekrutacji kandydatów i wybiera spośród nich najodpowiedniejsze osoby na dane stanowiska. Osoby te są potem wprowadzane do pracy i szkolone.

Pracownik w trakcie zatrudnienia jest okresowo oceniany . Pozytywna ocena stanowi dla pracownika przesłankę rozwoju i awansu, a dla banku oznacza uzyskanie określonej efektowności. Bank dzięki ocenie może stworzyć dobry system wynagrodzenia, planować ścieżki kariery pracowników, określić poziom wydajności pracowników, zredukować błędy pracowników, określić potrzeby szkoleniowe i kształtować odpowiednie postawy wśród pracowników. Dobry system oceny pracowników cechuje się jawnością, poufnością, powszechnością, cyklicznością oceny, a także elastycznością i prostotą [50] .

Planowanie ścieżki kariery zawodowej to określenie stanowisk, które pracownik ma szansę zająć w określonym czasie, pod warunkiem spełnienia założonych kryteriów w zakresie kwalifikacji, doświadczenia i wyników osiągniętych w realizacji wcześniejszych zadań. Chodzi tutaj o działanie, które mają przygotować pracownika do wykonywania pracy i zajmowania stanowisk o większej odpowiedzialności. Proces planowania kariery pracowników z jednej strony jest pochodną potrzeb banku i jego strategii personalnej, a z drugiej strony pochodną osobistych aspiracji, oczekiwań i możliwości pracowników.

Podstawowym narzędziem rozwoju kadr i realizacji indywidualnych karier zawodowych są szkolenia zawodowe . W bankach szkoleni są zarówno pracownicy nowoprzyjęci do pracy, jak i osoby na obecnie zajmowanych stanowiskach i przygotowujący się do zmiany stanowiska. System szkolenia w bankach obejmuje szkolenia w zakresie bankowości i rozwoju osobistego oraz szkolenie menedżerskie. Celem szkoleń jest stworzenie możliwości indywidualnego rozwoju dla każdego pracownika w ramach potrzeb i możliwości banku. Proces kształcenia i doskonalenia kadr bankowych porządkuje i ujednolica System Standardów Kwalifikacyjnych.

Motywowanie do pracy polega na inspirowaniu pracowników do osiągania własnych celów i postępowania służącego osiąganiu celów organizacji. Motywacja jest siłą, która wywołuje, ukierunkowuje i podtrzymuje zachowania ludzi. Motywowanie do pracy jest jednym z zadań kadry kierowniczej.

Pracownicy banków są motywowani do pracy za pomocą wielu bodźców, takich jak:

  1. środki przymusu, a więc zakazy, nakazy i polecenia stosowane bez względu na interesy i oczekiwania motywowanego, które są efektywne głównie w sytuacjach awaryjnych;
  2. płace, premie i świadczenia socjalne;
  3. pozamaterialne środki motywowania, do których zalicza się wyróżnienia, nagany, dyplomy, odznaczenia itp.

8.6. Kontrola wewnętrzna w banku

Istotą kontroli jest zbadanie, czy czynności i środki dostosowane przy realizacji przedsięwzięć są zgodne z obowiązującymi przepisami  i procedurami oraz czy wynik działania jest zgodny z planowanym.

Kontrola w banku pełni kilka istotnych funkcji:

  1. informacyjną – dostarczanie zarządzającym informacji niezbędnych do podejmowania prawidłowych decyzji oraz wskazujących na pojawienie się jakichś nieprawidłowości;
  2. profilaktyczną – zapobieganie niekorzystnym zjawiskom w działalności banku, co jest szczególnie istotne już na etapie planowania i organizowania działań;
  3. instruktażową – polega na udzielaniu osobom kontrolowanym porad i szkoleniu ich w celu zrozumienia i świadomego wykonywania przez nich obowiązków,
  4. korygującą, tj. przywracającą stan pożądany,
  5. inspirującą, czyli pobudzającą pracowników do osiągania lepszych wyników.

Kontrola zatem stwierdza popełnienie błędów i istnienie niedopatrzeń, szuka winnych występowania nieprawidłowości w pracy banku, wnioskuje naprawienie nieprawidłowości, a sprawy karne kieruje do prokuratury.

Biorąc pod uwagę organizację kontroli, wyróżnia się:

  1. kontrolę instytucjonalną , którą przeprowadza departament kontroli wewnętrznej, usytuowany w centrali banku (jest ona nazywana też audytem wewnętrznym),
  2. kontrolę funkcjonalną (kierowniczą), która jest sprawowana przez kadrę kierowniczą każdej jednostki i dotyczy pracy podległych pracowników,
  3. samokontrolę , czyli sprawdzanie przez pracowników własnej działalności poprzez porównywanie swojej pracy z obowiązującymi normami, wskaźnikami i wyznaczonymi w planach pracy zadaniami.

Istnieje wiele rodzajów kontroli, które przedstawione zostały na rys. 9.

Rysunek 9. Rodzaje kontroli wewnętrznej w banku

Źródło: Opracowanie własne

Kontrolerzy z departamentu kontroli wewnętrznej kontrolują bank i poszczególne jednostki organizacyjne pod wieloma kątami widzenia, którymi są:

  1. legalność – polega na sprawdzeniu, czy dana operacja mieści się w uprawnieniach danej komórki i czy jest zgodna z przepisami,
  2. prawidłowość – polega na sprawdzeniu, czy dokument odzwierciedlając daną operację, potwierdza fakt dokonania tej operacji zgodnie z jej przebiegiem i zawiera wszystkie niezbędne dane,
  3. rzetelność – polega na sprawdzeniu, czy dokumenty zostały wystawione przez osoby kompetentne, są kompletne, zawierają wiarygodne podpisy i nie noszą śladów poprawek,
  4. sprawność organizacyjna – polega na sprawdzeniu zdolności przystosowania kontrolowanej jednostki do aktualnych potrzeb i ochrony interesów banku oraz klientów,
  5. efektywność ekonomiczna działań – polega na sprawdzeniu dochodowości nowych produktów bankowych,
  6. bezpieczeństwo banku jako instytucji finansowej.

.

8.7. Zarządzanie oddziałami banku

Do najważniejszych jednostek organizacyjnych banku należą placówki terenowe w postaci oddziałów. Powołuje się je głównie w celu dokonywania operacji zgodnie z wytycznymi i pod nadzorem centrali. Wykonują one również pewne zadania w zakresie ewidencji i sprawozdawczości oraz pełnią funkcje administracyjne niezbędne do zapewnienia normalnej pracy danej placówki. Na rynku usług bankowych istnieje silna tendencja do tworzenia małych oddziałów zajmujących się głównie pozyskiwaniem klienteli, akwirowaniem depozytów, udzielaniem standardowych kredytów konsumpcyjnych i przyjmowaniem od klientów zleceń płatniczych.

Funkcjonowanie oddziałów ma duży wpływ na wyniki finansowe banku, Zarządzanie oddziałami banku obejmuje dwa zagadnienia: zarządzanie oddziałami z pozycji centrali i zarządzanie na poziomie poszczególnych oddziałów. Oddziałem zarządza jego dyrektor. W zależności od przyjętych w banku rozwiązań dyrektor oddziału dysponuje większymi lub mniejszymi uprawnieniami decyzyjnymi. Z praktyki bankowej wiadomo, że system zarządzania oparty na dużej samodzielności oddziału pobudza do efektywnego gospodarowania środkami finansowymi i redukcji kosztów operacyjnych. Aby oddział mógł mieć dużą samodzielność, musi dysponować odpowiednim systemem rachunkowości i sprawozdawczości.

Ocena oddziałów operacyjnych jest dokonywana wyłącznie przez centralę banku. Wyników działalności oddziałów z reguły się nie upublicznia, aby osoby zainteresowane bankiem nie kształtowały sobie opinii o nim w oparciu o wycinkowe dane. W praktyce ocena oddziałów operacyjnych najczęściej opiera się na prostych miernikach ilościowych, do których należą:

  1. liczba utrzymywanych w oddziale rachunków,
  2. liczba zrealizowanych transakcji płatniczych,
  3. średnia wartość depozytów przypadających na jeden rachunek,
  4. całkowita wartość depozytów w oddziale,
  5. całkowita wartość udzielonych kredytów w oddziale,
  6. wielkość zrealizowanych dochodów odsetkowych,

Oddział banku może być traktowany jako centrum zysków, tzn. jako autonomiczna jednostka organizacyjna banku, kierowana przez samodzielnego kierownika, odpowiedzialna za swoje koszty i przychody.

Takie rozwiązanie mobilizuje oddziały do obniżania swoich kosztów oraz wzrostu przychodów, a tym samym do wzrostu efektywności prowadzonej działalności.

Do oceny ekonomicznej oddziałów banku bardzo przydatne są następujące dane: wynik odsetkowy oddziału, wynik na prowizjach i opłatach oraz wysokość kosztów działania banku, Źródłem informacji są przy tym konta rodzajowe kosztów oraz konta przychodów.

Poprawność rachunku ekonomicznego oddziałów uzależniona jest od poprawnego przypisania oddziałowi jego kosztów i przychodów. Bardzo ważna sprawą jest właściwy podział na oddziały kosztów ogólnozakładowych, a więc kosztów zarządu, kontroli wewnętrznej i innych centralnych jednostek banku. Stosuje się do tego celu odpowiednie klucze podziałowe, Konieczna jest również właściwa wycena środków pieniężnych która umożliwia rozliczanie wewnętrzne transferu funduszy z oddziałów o nadmiarze środków finansowych do oddziałów odczuwających ich niedobór.

Rachunek ekonomiczny sporządzony dla oddziału banku pozwala odpowiedzieć na  pytanie, jaki jest jego wkład w wynik finansowy wypracowany przez bank. Od wysokości tego wyniku można uzależnić wysokość premii dla kierownika i pracowników oddziału

.

8.8. Etyka w biznesie bankowym

Zawód bankowca, tak jak inne zawody, wymaga refleksji etycznej, a banki w swojej działalności muszą respektować zasady etyczne. Etyka jest nauką określającą podstawowe wartości (dobro, sumienność, odpowiedzialność), normy i oceny moralne oraz formułującą zasady postępowania ludzi w społeczeństwie.

Na myślenie etyczne ludzi wpływa wiele czynników:

  1. sumienie człowieka, które jest stanem jego psychiki, objawiającym się takimi uczuciami, jak: poczucie winy, niepokój, wstyd, cierpienie, wyrzuty sumienia lub uczucie zadowolenia i satysfakcji,
  2. systemy wartości oparte na Dekalogu lub ukształtowane przez świat człowieka,
  3. wiedza naukowa kształtująca myślenie ludzi o tym, co należy uznać za dobre, a co za złe,
  4. uwarunkowania społeczne,
  5. czynniki psychiczne,
  6. interesy jednostkowe i społeczne,
  7. obowiązki,
  8. prawo,
  9. inne [51] .

Podstawą działania banków jest zaufanie , od którego zależą partnerskie stosunki banku z klientami, gwarantujące sukces ekonomiczny. Ważnym elementem budowy zaufania w biznesie bankowym są nie tylko regulacje prawne (np. przepisy dotyczące tajemnicy bankowej), ale również etyka zawodowa i kodeksy etyczne.

Etyka zawodowa to zbiór przepisów – zakazów i nakazów określających sposób wykonywania zawodu i cele, którym one służą. Nakłada to na bankowców określone obowiązki, zarówno wobec banku, jak i klientów. Relacje bank – klient określane są nie tylko w prawie, ale także w kodeksie etycznym. W polskim sektorze bankowym funkcję kodeksu etycznego pełnią przyjęte w 2001 roku przez Walne Zgromadzenie Związku Banków Polskich Zasady dobrej praktyki bankowej [52] .

Postępowanie pracowników banku powinno być zgodne z normami określonymi w Zasadach dobrej praktyki bankowej (ang. compliance ). Zasady te promują etyczne zachowania.

Na etyczne zachowanie pracowników korzystny wpływ wywiera kultura organizacyjna banku. Kształtuje się ona w długim procesie. Kultura organizacyjna to zbiór wartości, norm, postaw, przekonań, które są wspólne dla członków danej organizacji i przekazywane kolejnym pracownikom. Wśród elementów kultury organizacyjnej banku znajdują się normy moralne, które w sposób oczywisty są akceptowane przez personel bankowy, np. pracownicy banku nie mają wątpliwości, że dane pozyskane od klienta ubiegającego się o kredyt mają poufny charakter.

Rozdział dziewiąty

Zarządzanie aktywami, pasywami, kosztami i ryzykiem banku

9.1. Zarządzanie aktywami i pasywami banku

Najważniejszym elementem zarządzania bankiem jest zarządzanie jego aktywami i pasywam i, za co odpowiedzialny jest zarząd banku. Właściwe zarządzanie aktywami i pasywami jest niezbędnym warunkiem generowania zysku, tworzenia, wartości dla akcjonariuszy bądź udziałowców banku, a jednocześnie koniecznym warunkiem zachowania bezpieczeństwa banku i ograniczenia ryzyka bankowego do akceptowalnego poziomu. Od umiejętnego zarządzania aktywami i pasywami banku zależy jego bieżąca kondycja ekonomiczno – finansowa, pozycja na rynku i możliwości dalszego rozwoju [53] .

Zarządowi w sprawach zarządzania aktywami i pasywami banku doradza Komitet Zarządzania Aktywami i Pasywami (ALCO) złożony z szefów wszystkich głównych obszarów działalności banku, w tym skarbu i finansów oraz szefów komórek odpowiedzialnych za ryzyko bankowe. ALCO podejmuje najbardziej istotne decyzje związane ze strukturą bilansu, które następnie realizowane są przez wszystkie komórki biznesowe banku. Operacyjnym zarządzaniem  aktywami i pasywami w największym stopniu w banku zajmuje się departament skarbu.

Zarządzanie aktywami i pasywami banku polega na takim kształtowaniu struktury jego bilansu, aby zapewnić osiągnięcie założonych w planach finansowych wyników przy jednoczesny minimalizowaniu ryzyka, na jakie narażony jest bank w swojej działalności. Głównym narzędziem zarządzania aktywami i pasywami banku jest bilans bankowy. Od struktury bilansu i relacji między poszczególnymi pozycjami aktywów i pasywów zależy w praktyce poziom wszystkich głównych rodzajów ryzyka występującego w działalności bankowej: kredytowego, płynności i ryzyka rynkowego.

Bilans to sporządzane na określony dzień zestawienie posiadanych składników majątkowych (aktywów) oraz źródeł ich finansowania (pasywów), czyli kapitałów własnych i zobowiązań.

Bilans banku nieznacznie różni się od bilansu przedsiębiorstwa produkcyjnego. Aktywa w nim zestawione są według stopnia malejącej płynności (zapadalności), zaś pasywa według malejącego stopnia wymagalności (zwrotu). W bankach, w przeciwieństwie do innych przedsiębiorstw, w sumie bilansowej stosunkowo mały udział mają fundusze własne, majątek trwały i zapasy.

Bilans sporządza się metodą netto, co oznacza, że poszczególne pozycje wykazywane w bilansie są odpowiednio pomniejszone: środki trwałe o umorzenie, należności z tytułu kredytów o utworzone rezerwy celowe, a kapitał podstawowy o niewniesione wkłady.

Zgodnie z obowiązującymi w Polsce Międzynarodowymi Standardami Sprawozdawczości Finansowej (MSSF) przy wycenie aktywów i zobowiązań finansowych zbywalnych na rynku stosuje się koncepcję ceny godziwej. Wartość godziwą zbywalnych aktywów i zobowiązań banku najlepiej odzwierciedla ich cena rynkowa, jeżeli jest dostępna. MSSF wprowadziły istotne zmiany w zakresie księgowania instrumentów pochodnych. Tradycyjnie były one i są nadal wykazywane jako należności i zobowiązania pozabilansowe według ich wartości nominalnej (wartości zawartych kontraktów). Zgodnie z MSSF instrumenty pochodne wykazywane są obok tego w bilansie banku  według ich ceny godziwej (ceny rynkowej), określonej  na podstawie zdyskontowanych przepływów pieniężnych oraz modeli wyceny opcji [54] .

Z kolei według zaleceń Komitetu Bazylejskiego instrumenty pochodne wykazywane są w dwóch portfelach:

  1. handlowym – instrumenty przeznaczone do obrotu w celu osiągnięcia zysków spekulacyjnych;
  2. bankowym – instrumenty pochodne zabezpieczające bank przed różnymi rodzajami ryzyka bankowego.

Układ bilansu przedstawiają tabele 6 i 7.

Tabela 6. Aktywa banku

Lp.

Wyszczególnienie

Udział w sumie bilansowej

I

II

III

IV

V


VI

VII

VIII

IX

X

XII

XII

Gotówka i operacje z bankiem centralnym

Należności od sektora finansowego

Aktywa finansowe przeznaczone do obrotu

Pochodne instrumenty zabezpieczające

Należności od sektora niefinansowego (klienci indywidualni i przedsiębiorstwa) i sektora publicznego

Należności z tytułu transakcji z przyrzeczeniem odkupu

Inwestycyjne aktywa finansowe

Udziały w podmiotach zależnych i stowarzyszeniach

Wartości niematerialne i prawne

Rzeczowe aktywa trwałe

Aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego

Pozostałe aktywa

3 – 8%

5 – 20%

5 – 15%

0 – 5%

30 – 60%


0 – 1%

10 – 30%

1 – 10%

0 – 2%

2 – 6%

1 – 2%

1 – 2%

Aktywa ogółem

100%

Źródło: M. Górski, Rynkowy system finansowy, PWE, Warszawa 2009, s. 192.

Tabela 7. Pasywa banku

Lp.

Wyszczególnienie

Udział w sumie bilansowej

I

II

III


IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

Zobowiązania wobec banku centralnego

Zobowiązania wobec sektora finansowego

Zobowiązania wobec podmiotów sektora niefinansowego (klientów indywidualnych i przedsiębiorstw) i sektora publicznego

Pochodne instrumenty zabezpieczające

Zobowiązania z tytułu transakcji z przyrzeczeniem odkupu

Zobowiązania z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych

Pasywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego

Pozostałe pasywa

Zobowiązania podporządkowane

Kapitały właścicielskie w tym zysk (strata) netto w roku obrotowym

0 – 10%

5 – 20%

50 – 80%


0 – 3%

1 – 5%

0 – 5%

0 – 3%

0 – 5%

0 – 1%

7 – 20%

Pasywa ogółem

100%

Źródło: M. Górski, Rynkowy system finansowy, PWE, Warszawa 2009, s. 189

Główną pozycją po stronie aktywów banku są należności od sektora niefinansowego i publicznego z tytułu udzielonych i niespłaconych kredytów/pożyczek klientom indywidualnym, przedsiębiorstwom i jednostkom samorządu terytorialnego. W polskim systemie bankowym stanowiły one na koniec 2007 roku 55,9% wszystkich aktywów (w 1993 roku 46%). Na drugim miejscu według udziału w sumie bilansowej systemu bankowego uplasowały się dłużne papiery wartościowe – 15,2% (w 1993 roku 13,3%), a na trzeciej pozycji aktywa zagraniczne – 10,2% (w 1993 roku 12,8%).

Płynność banku zabezpieczają przede wszystkim gotówka w kasie oraz środki pieniężne na rachunku bieżącym w banku centralnym. Wysoką płynnością cechują się należności banku od innych instytucji finansowych z tytułu operacji na rynku międzybankowym oraz bony skarbowe znajdujące się w portfelu banku.

Z punktu widzenia generowanych dochodów aktywa bankowe dzielą się na dwie grupy:

  1. aktywa pracujące , do których należą przede wszystkim: operacje warunkowego zakupu papierów wartościowych przez NBP, dłużne papiery wartościowe, lokaty w bankach oraz kredyty dla podmiotów niefinansowych i sektora publicznego,
  2. aktywa niepracujące , do których w szczególności należą: gotówka w kasie, rozliczenia międzyokresowe, środki trwałe i wartości niematerialne.

Bank w trosce o jak najwyższe dochody dąży do zwiększenia udziału aktywów dochodowych i ograniczenia do niezbędnego minimum udziału aktywów niedochodowych w swoim bilansie.

Dominującą część pasywów banku stanowią zobowiązania wobec sektora niefinansowego, do których zalicza się rachunki bieżące i depozyty terminowe osób prywatnych, przedsiębiorstw i jednostek budżetowych. Na koniec 2007 roku stanowiły one 58,2% wszystkich pasywów polskiego systemu bankowego (w 1993 roku 47,8%). Banki operują głównie kapitałem obcym, tzn. środkami powierzonymi im czasowo przez klientów lub inne banki. Fundusze własne banków stanowiły pod koniec 2007 roku 12,2% pasywów systemu  bankowego, podczas gdy w 1993 roku tylko 5,3%. Tak duży wzrost udziału funduszy własnych w pasywach polskich banków świadczy o ich istotnym dekapitalizowaniu i sytuuje banki w Polsce pod względem udziału kapitałów właścicielskich na poziomie europejskim.

Pojęcie fundusz własnych banku nie jest równoznaczne z pojęciem kapitałów własnych. Z jednej strony określenie „fundusze własne” jest szersze niż „kapitały własne”, ponieważ obejmuje też zobowiązania podporządkowane (depozyty przyjęte na okres co najmniej 5 lat, które w przypadku likwidacji lub upadłości banku podlegają zwrotowi w ostatniej chwili). Z drugiej zaś strony zaś strony jest węższe, gdyż fundusze własne są pomniejszane o określone pozycje (np. o brakującą kwotę rezerw celowych i zaangażowanie kapitałowe w instytucjach finansowych przekraczające 10% funduszy własnych danej instytucji lub 10% funduszy własnych banku.

Fundusze własne banku pełnią następujące funkcje:

  1. założycielską , która daje podstawę do utworzenia banku,
  2. regulacyjną , czyli wyznaczania bezpiecznych granic działalności banku,
  3. finansowania majątku trwałego banku i jego działalności w początkowej fazie rozwoju,
  4. tworzenia zaufania do banku (banki dysponujące wysokimi funduszami własnymi wzbudzają na rynku większe zaufanie),
  5. podziału zysku (wypłaty dywidendy).

Fundusze własne obejmują:

  1. fundusze podstawowe
  1. w banku w formie spółki akcyjnej wypłacony i zarejestrowany kapitał zakładowy oraz kapitał zapasowy i kapitały rezerwowe,
  2. w banku spółdzielczym wpłacony fundusz udziałowy oraz fundusz zasobowy i fundusz rezerwowy,
  3. pozycje dodatkowe funduszy podstawowych (niepodzielony zysk z lat ubiegłych, fundusz ogólnego ryzyka),
  1. fundusze uzupełniające w kwocie nie przekraczającej wartość funduszy podstawowych (zobowiązania podporządkowane, kapitał z aktualizacji wyceny majątku trwałego, dodatkowa kwota odpowiedzialności członków banku spółdzielczego w przypadku powstania strat),
  2. pozycje pomniejszające fundusze własne banku, które stanowią: brakująca kwota rezerw na ryzyko związane z działalnością banku oraz inne pomniejszenia określone przez nadzór bankowy.

9.2. Rachunek zysków i strat jako podstawa określania wyników banku

Rachunek zysków i strat nazywany też rachunkiem wyników , zawiera informacje o dokonaniach banku w okresie obrachunkowym w postaci wyniku finansowego (zysku lub straty). Wynik finansowy stanowi efekt uzyskanych przychodów i poniesionych kosztów w danym okresie oraz obciążeń fiskalnych.

Do przychodów banku należą:

  1. odsetki otrzymane z tytułu udzielonych kredytów i pożyczek, z lokat zdeponowanych na rynku międzybankowym oraz z tytułu zakupionych papierów wartościowych,
  2. prowizje i opłaty z tytułu zakupionych papierów wartościowych,
  3. prowizje i opłaty z tytułu udzielania kredytów i świadczenia innych usług,
  4. przychody z udziałów w spółkach,
  5. przychody z wymiany walut i operacji finansowych.

Na koszty banku składają się przede wszystkim:

  1. koszty zapłaconych odsetek i prowizji,
  2. koszty działania banku (rzeczowe i osobowe),
  3. odpisy na rezerwy celowe i ogólne ryzyko bankowe oraz koszty aktualizacji wartości aktywów finansowych.

Konstrukcję rachunku zysków i strat przedstawia tab. 8.

Tabela 8. Rachunek zysków i strat banku

I

II

III

IV

V

VI

VII


VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX


XX

XXI

XXII

Przychody z tytułu odsetek

Koszty odsetek

Wynik z tytułu odsetek (I – II)

Przychody z tytułu prowizji

Koszty z tytułu prowizji

Wynik z tytułu prowizji (IV – V)

Przychody z udziałów, akcji, papierów wartościowych i innych instrumentów finansowych o zmiennej kwocie dochodu

Wynik na operacjach finansowych papierami i innymi instrumentami finansowymi

Wynik z pozycji wymiany walut

Wynik z działalności bankowej (III + IV + VII + VIII + IX)

Pozostałe przychody operacyjne

Pozostałe koszty operacyjne

Koszty działania banku (wynagrodzenia, ubezpieczenie i pozostałe koszty)

Amortyzacja środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych

Odpisy na rezerwy i aktualizacja wartości

Rozwiązanie rezerw i aktualizacja wartości

Różnica wartości rezerw i aktualizacji (XV – XVII)

Wynik z działalności operacyjnej (X + XI - XII - XIII - XIV +/- XVII)

Wynik operacji nadzwyczajnych (zyski nadzwyczajne pomniejszone o straty nadzwyczajne)

Zysk (strata) brutto

Podatek dochodowy i inne obowiązkowe zmniejszenie zysku (zwiększenie straty)

Zysk (strata) netto

Źródło: Ustawa z dnia 9 listopada 2000 roku o zmianie ustawy o rachunkowości.

Jak widać na powyższym schemacie, sprawozdanie finansowe „Rachunek zysków i strat banku” dostarcza nie tylko informacji o końcowym wyniku działalności banku w okresie obrachunkowym, ale także o wynikach cząstkowych, takich jak:

  1. wynik z działalności bankowej,
  2. wynik z działalności operacyjnej,
  3. wynik operacji nadzwyczajnych,
  4. wynik finansowy brutto.

Wynik z działalności bankowej obejmuje: wynik z tytułu odsetek, prowizji, przychody z akcji i udziałów, wynik z operacji finansowych i wynik z wymiany walut. Wynik z działalności bankowej to wynik wypracowany na „czysto” bankowych operacjach. Jego poziom świadczy o zdolności banku do generowania zysku. Nie uwzględnia jednak kosztów działania banków, które są zawarte w kolejnych pozycjach rachunku zysków i strat.

Jeżeli do wyniku działalności bankowej dodamy pozostałe przychody operacyjne i odejmiemy koszty działania banku, amortyzację oraz różnicę wartości rezerw celowych i aktualizacji, to otrzymamy wynik z działalności operacyjnej.

Koszty działania banku to koszty pozaodsetkowe obejmujące koszty osobowe (wynagrodzenie i jego pochodne), koszty rzeczowe (dzierżawa, remonty, zużycie energii, ubezpieczenie, materiały biurowe, koszty informatyczne i telekomunikacyjne).

Jeżeli wynik operacyjny skorygujemy o wynik na operacjach nadzwyczajnych, to otrzymamy wynik finansowy brutto . Jeżeli od wyniku finansowego odejmiemy kwotę obowiązkowych obciążeń wyniku, to otrzymamy wynik netto.

9.3.Zarządzanie ryzykiem bankowym

Ryzyko bankowe to możliwość poniesienia strat w następstwie okoliczności i zdarzeń, których w momencie podejmowania decyzji nie można było przewidzieć. Występuje ono w pojedynczych operacjach bankowych i jako ryzyko łączne. Potocznie ryzyko oznacza podejmowanie odważnych decyzji, których skutki mogą być bardzo korzystne, ale są niepewne i ich rezultat może być zgoła odwrotny. Ryzyko jako niepewność wiąże się z czasem i wzrasta wraz z wydłużaniem się horyzontu czasowego oraz zmniejsza się wraz z wiedzą umożliwiającą określenie prawdopodobieństwa przyszłych zdarzeń. Bank w swojej działalności jest narażony na różne rodzaje ryzyka, które są niejednolicie klasyfikowane w literaturze fachowej. W praktyce bankowej najczęściej spotyka się następującą klasyfikację ryzyka bankowego:

  1. ryzyko kredytowe,
  2. ryzyko utraty płynności,
  3. ryzyko rynkowe, które obejmuje:
  1. ryzyko stopy procentowej,
  2. ryzyko walutowe,
  3. ryzyko zmiany kursów papierów wartościowych,
  1. ryzyko operacyjne.

Ryzyko bankowe wynika z dwóch zasadniczych czynników:

  1. zmian w otoczeniu, w którym funkcjonuje bank (wzrost wymagań klientów i nasilanie się konkurencji na rynku usług bankowych),
  2. ciągle zmieniającej się sytuacji wewnątrz banku (zmiana technologii i zatrudnionego personelu, co wymusza zmiany organizacyjne w banku).

Jeżeli bank nie jest w stanie uniknąć ryzyka, to musi nim zarządzać w taki sposób, by negatywne jego skutki były jak najmniejsze. Zarządzanie ryzykiem obejmuje cztery podstawowe fazy, którymi są:

  1. identyfikacja ryzyka , tzn. określenie na jakie rodzaje ryzyka bank jest narażony, co wiąże się z obsługą określonych segmentów klientów i rodzajem wykonywanych transakcji,
  2. pomiar ryzyka za pomocą różnych narzędzi, takich jak luka oprocentowania, credit scoring, współczynniki elastyczności, VaR (wartość narażona na ryzyko),
  3. sterowanie ryzykiem, które ma na celu znalezienie kompromisu pomiędzy rentownością i wielkością ponoszonego ryzyka. Nadmierne ograniczenie ryzyka wpłynęłoby negatywnie na rentowność banku. Zapobieganie ryzyku wiąże się bowiem z utratą niektórych szans uzyskania dochodów lub z dodatkowymi kosztami, np. z tytułu ubezpieczenie lub kontroli wewnętrznej,
  4. kontrola podejmowanych w banku decyzji w zakresie ryzyka, która ma na celu nie tylko zwiększenie dyscypliny w obszarze zarządzania ryzykiem, ale również udoskonalenie procedur, kredytowych, systemów informatycznych i lepsze wykorzystanie zabezpieczeń spłaty kredytu.

9.4. . Podstawowe rodzaje kredytu bankowego

9.4.1. Ryzyko kredytowe

Największe straty w bankach z reguły związane są z utratą należności z tytułu udzielonych kredytów. W szerokim ujęciu ryzyko kredytowe obejmuje nie tylko niebezpieczeństwo niespłacenia przez dłużników zobowiązań wynikających z zaciągniętych kredytów, ale także z wystawionych na ich rzecz gwarancji, poręczeń i akceptów, a także z dokonanych lokat międzybankowych i nabytych przez bank papierów wartościowych.

Rozróżnia się następujące rodzaje ryzyka kredytowego:

  1. aktywne ryzyko kredytowe,
  2. pasywne ryzyko kredytowe,
  3. pojedyncze ryzyko,
  4. łączne ryzyko kredytowe (portfelowe).

Aktywne ryzyko kredytowe wiąże się z nieterminowym lub całkowitym zaniechaniem przez kredytobiorcę zwrotu kredytu i należnych bankowi odsetek,

Pasywne ryzyko kredytowe związanie jest z kształtowaniem się źródeł finansowania akcji kredytowej i obejmuje np. nieprzewidziane wycofanie depozytów, co może zachwiać płynnością banku.

Pojedyncze ryzyko kredytowe związane jest z jednostkową transakcją kredytową i jest następstwem sytuacji ekonomiczno – finansowej kredytobiorcy oraz wiąże się z jakością, wartością i płynnością zabezpieczeń prawnych kredytu.

Łączne ryzyko kredytowe (portfelowe) wynika z całości zaangażowania kredytowego banku i z reguły jest skutkiem niewłaściwej strategii banku i polityki kredytowej lub nieprzestrzegania procedur kredytowych.

Przyczyny ryzyka kredytowego znajdują się zarówno po stronie kredytobiorcy (przyczyny zewnętrzne), jak i banku (przyczyny wewnętrzne).

Przyczyny zewnętrzne to:

  1. pogorszenie się sytuacji gospodarczej kraju,
  2. utrata pracy przez kredytobiorców,
  3. choroba i inne zdarzenia losowe wpływające na sytuację finansową kredytobiorcy,
  4. niepowodzenie w biznesie przedsiębiorców,
  5. wstawmy tryb życia, nałogi, niegospodarność kredytobiorcy.

Przyczyny wewnętrzne ryzyka kredytowego to:

  1. błędy banku w ocenie zdolności kredytowej klientów,
  2. przyjęcie wadliwego harmonogramu spłaty kredytu,
  3. zła organizacja pracy pionu kredytowego,
  4. niekompetencje pracowników i działania przestępcze pracowników banku.

Skutkiem ryzyka kredytowego dla banku jest utrata jego kapitału, utrata przez bank płynności i wypłacalności, a w skrajnym wypadku upadłość, podrożenie kredytów i zaostrzenie warunków ich udzielania oraz pogorszenie reputacji banku, Natomiast pozytywną stroną ryzyka bankowego jest to, że wysokość dochodów banku z działalności kredytowej jest dodatnio skorelowana z poziomem ryzyka, a świadomość występowania ryzyka zmusza bank do większej staranności.

W celu ograniczenia pojedynczego ryzyka kredytowego banki stosują następujące środki:

  1. badają zdolność kredytową osób ubiegających się o kredyt, a w czasie trwania umowy kredytowej monitorują ich sytuację płatniczą,
  2. stosują limity ograniczające wartość udzielanych kredytów,
  3. stosują różnorodne formy zabezpieczenia spłaty kredytu,
  4. wypowiadają kredyt w przypadku nieprzestrzegania przez klientów warunków umowy kredytowej.

Natomiast w celu ograniczenia ryzyka portfela kredytowego podejmują następujące działania:

  1. dbają o odpowiednią dywersyfikację należności kredytowych,
  2. przestrzegają limitów i wskaźników koncentracji ustalonych przez nadzór bankowy i zarząd banku,
  3. podnoszą kwalifikacje swoich pracowników i doskonalą organizację prac pionu kredytowego.

Banki tworzą rezerwy celowe w odniesieniu do ekspozycji kredytowych w zależności od zakwalifikowania ich do należności normalnych, pod obserwacją, poniżej standardu, wątpliwych lub straconych. Wysokość rezerwy celowej wynosi odpowiednio: 1,5% 20%, 50% i 100% wartości niespłaconego kredytu, przy czy rezerwa celowa może być pomniejszona w przypadku istnienia zabezpieczenia w postaci hipoteki (do 50%), przeniesienia własności rzeczy ruchomej (do 50%) i zastawu rejestrowego (do 50%).

Należności z tytułu kredytów konsumpcyjnych klasyfikuje się do dwóch grup:

  1. należności normalne, (maksymalne opóźnienie w spłacie rat nie przekracza 6 miesięcy, rezerwa celowa wynosi 1,5%),
  2. należności stracone (opóźnienie w spłacie rat przekracza 6 miesięcy, rezerwa celowa wynosi 100%).

Należności z tytułu kredytów mieszkaniowych dzieli się na należności normalne, poniżej standardu, wątpliwe i stracone. Natomiast należności z tytułu kredytów gospodarczych klasyfikuje się do jednej z pięciu grup:

  1. należności normalne (opóźnienie w spłacie rat nie przekracza 1 miesiąca),
  2. należności pod obserwacją (opóźnienie 1 – 3 miesięcy, rezerwa celowa 1,5%),
  3. należności poniżej standardu (opóźnienie 3 - 6 miesięcy, rezerwa celowa 20%),
  4. należności wątpliwe (opóźnienie 6 – 12 miesięcy, rezerwa celowa 50%),
  5. należności stracone (opóźnienie w spłacie przekracza 12 miesięcy, rezerwa celowa 100%).

Tworzenie rezerw celowych stanowi duże obciążenie dla banków – to koszty, które zmniejszają zysk wykazywany w rachunku wyników.

9.4.2. Ryzyko utraty płynności

Ryzyko płynności występuje wtedy, gdy zdolność banku do finansowania aktywów i terminowego wykonywania zobowiązań jest zagrożona. Płynność banku jest zapewniona dzięki posiadanym środkom pieniężnym oraz możliwości zamiany składników aktywów w środki pieniężne lub możliwości pozyskania brakujących środków z rynku międzybankowego.

Wszystkie operacje bankowe, które powodują przepływ strumieni pieniężnych, mogą wywołać perturbacje w sferze płynności. Najczęściej jednak zachwianie płynności banku spowodowane jest niedopasowaniem terminów zapadalności aktywów i wymagalności pasywów. Do zagrożenia płynności dochodzi też w sytuacji, gdy klienci przestają w terminie spłacać kredyty lub nieoczekiwanie zaczynają wycofywać depozyty.

Najbezpieczniejsze z punktu widzenia płynności banku byłoby utrzymywanie jak największej ilości aktywów płynnych, przy jednoczesnym wydłużaniu terminów wymagalności pasywów. Jednak takie postępowanie miałoby niekorzystny wpływ na rentowność banku. Zarządzanie płynnością jest zawsze dylematem między bezpieczeństwem i rentownością. Bank powinien tak sterować strukturą swego bilansu, aby zachować płynność i maksymalizować zysk.

W praktyce bankowej największe znaczenie ma płynność bieżąca , która obejmuje zdolność do wywiązania się z wszystkich zobowiązań pieniężnych w terminach płatności przypadających w okresie najbliższych 7 dni. Ważne jest też utrzymanie płynności krótkoterminowej , która obejmuje wykonanie wszystkich zobowiązań pieniężnych w terminach płatności przypadających w okresie 30 dni.

W zarządzaniu płynnością banki posługują się następującymi instrumentami:

  1. luką płynności,
  2. analizą wskaźnikową.

Prosta luka płynności stanowi różnicę pomiędzy wartością aktywów zapadalnych w określonym terminie a wartością pasywów wymagalnych w tym samym terminie. Luka jest dodatnia, gdy wartość aktywów zapadalnych, np. w okresie do 1 miesiąca, przewyższa wartość pasywów wymagalnych w tym samym okresie. Oznacza to, iż bank posiada wystarczającą ilość środków finansowych na pokrycie wszystkich zobowiązań w tym przedziale czasowym. Nadmiar pieniędzy bank powinien efektywnie zagospodarować na rynku finansowym.

Natomiast gdy wartość aktywów zapadalnych w danym terminie jest mniejsza od wartości pasywów wymagalnych w tym terminie, to bank wykazuje ujemną lukę płynności i musi pokryć niedobór środków.

W operacyjnym zarządzaniu płynnością banki posługują się urealnioną luką płynności . Na podstawie analizy zachowania się klientów w przeszłości w dziedzinie spłaty kredytów i wycofywania depozytów urealnia się przepływy pieniężne w poszczególnych przedziałach wymagalności/zapadalności (zob. tab. 9.).

Tabela 9. Urealniona luka płynności.

_

=

Źródło: Opracowanie własne

Części depozytów stanowią depozyty stabilne, nazywane tez osadem, których wartość w banku w ciągu kilku ostatnich lat istotnie się nie zmieniła. Są to głównie nieduże lokaty osób fizycznych o dłuższych terminach wymagalności. Bank może je wykorzystać na finansowanie aktywów o dłuższych terminach zapadalności. Osad można obliczyć metodą kwotową lub metodą procentową.

Dane z analizy urealnionej luki płynności stanowią podstawę do przeprowadzenia analizy wskaźnikowej płynności. Zgodnie z uchwałą nr 9/2007 KNB luka płynności krótkoterminowej nie może być ujemna. Banki muszą też utrzymywać wskaźnik pokrycia aktywów niepłynnych, funduszami własnymi i środkami stabilnymi na poziomie co najmniej 1. Liczy się go jako iloraz funduszy własnych banku pomniejszonych o łączną wartość wymogów kapitałowych z tytułu ryzyka rynkowego i z tytułu rozliczania dostawy oraz ryzyka kontrahenta do aktywów niepłynnych. Drugim wskaźnikiem nadzorczym jest wskaźnik pokrycia aktywów niepłynnych i aktywów o ograniczonej płynności funduszami własnymi i środkami obcymi stabilnymi . Oblicza się go jako stosunek sumy funduszy własnych pomniejszonych o łączną wartość wymogów kapitałowych z tytułu ryzyka rynkowego i z tytułu ryzyka rozliczenia dostawy oraz ryzyka kontrahenta i środków obcych stabilnych do sumy aktywów niepłynnych i aktywów o ograniczonej płynności. Jego wartość nie może być niższa od 1.

Banki o sumie bilansowej mniejszej niż 200 mln zł są zwolnione z obliczania i przestrzegania nadzorczych miar płynności. W bankach tych współczynnik podstawowej i uzupełniającej rezerwy płynności w aktywach ogółem nie powinien być mniejszy niż 20% [55] .

9.4.3. Ryzyko stopy procentowej

Spośród wszystkich ryzyk rynkowych największe znaczenie w procesie zarządzania ryzykiem bankowym ma ryzyko stopy procentowej . Stopa procentowa jest ceną pieniądza i wyznacznikiem jego wartości w czasie. Wpływa ona z jednej strony na koszt pozyskiwania przez banki depozytów i środków finansowych z innych źródeł, a z drugiej strony na wysokość dochodów banku z udzielonych kredytów i nabytych papierów dłużnych. Stopy procentowe zalezą od stopy inflacji, polityki pieniężnej banku centralnego, stanu koniunktury, ryzyka inwestycyjnego i innych czynników. Ich rynkowym wykładnikiem są stopy bazowe ustalane na rynku międzybankowym: WIBOR, LIBOR, EURIBOR i inne stopy referencyjne.

Przez ryzyko stopy procentowej rozumie się niebezpieczeństwo negatywnego wpływu zmian stopy procentowej na sytuację finansową banku. Przejawia się ono w dwojakiej postaci:

  1. jako możliwość zmniejszenia dochodów odsetkowych banku,
  2. jako ryzyko inwestycji, które polega na obniżeniu się wartości rynkowej obligacji o stałym oprocentowaniu w przypadku wzrostu rynkowych stóp procentowych.

Podstawową przyczyną ryzyka stopy procentowej są trudności z przewidywaniem kierunków i zakresu wahań rynkowych stóp procentowych. Wzrasta ono w przypadku istnienia niedopasowania wartości aktywów i pasywów w poszczególnych przedziałach czasowych (np. dla okresu 1 miesiąca, 1 – 3 miesięcy, 3 – 6 miesięcy) oraz w wyniku niezgodności w harmonogramie przeszacowania aktywów i pasywów banku.

Najprostszą metodą pomiaru i zarządzania ryzykiem stopy procentowej jest analiza luki procentowej. Inne metody to analiza okresowa (duration), metoda badania elastyczności i metoda symulacyjna.

Metoda luki polega na analizie niedopasowania aktywów i pasywów banku o stałym oprocentowaniu w poszczególnych przedziałach czasowych. W tej metodzie nie uwzględnia się pozycji o zmiennej stopie procentowej.

Jeżeli aktywa o stałym oprocentowaniu (ASP) są większe od pasywów o stałym oprocentowaniu (PSP), to występuje dodatnia luka oprocentowania (pozycja długa). Jeżeli zaś ASP < PSP, to występuje ujemna luka oprocentowania (pozycja krótka), Jeżeli ASP = PSP, to pozycja  banku w zakresie oprocentowania jest zamknięta.

Wpływ luki procentowej na dochody odsetkowe banku jest następujący (zob. tab. 10).

Tabela 10. Wpływ luki procentowej na wynik finansowy banku

Luka procentowa

Oprocentowanie

wzrasta

maleje

dodatnia: ASP > PSP

ujemna: ASP < PSP

neutralna: ASP = PSP

dochody wzrastają

dochody maleją

dochody bez zmian

dochody maleją

dochody wzrastają

dochody bez zmian

Źródło: Opracowanie własne

Przy analizie bilansu pod kątem ryzyka stopy procentowej należy też uwzględnić różnice w czasie pomiędzy przeszacowaniem (zmianą oprocentowania) aktywów i pasywów banku. Skrajnym niedopasowaniem jest przypadek finansowania aktywów o stałym oprocentowaniu pasywami o zmiennym oprocentowaniu lub odwrotna sytuacja.

Analiza okresowa (duration) jest wykorzystywana głównie do oceny ryzyka stopy procentowej przy inwestowaniu środków w papiery o stałym oprocentowaniu. Duration oznacza średni ważony okres oczekiwania na wpływy środków pieniężnych z danego instrumentu finansowego.

Elastyczność dopasowania stopy procentowej to relacja między wzrostem (spadkiem) oprocentowania pozycji aktywów lub pasywów a wzrostem (spadkiem) rynkowej stopy procentowej. Jeżeli elastyczność aktywów jest mniejsza od elastyczności pasywów, to w przypadku spadku stóp procentowych na rynku zmniejszą się dochody banku. Jeżeli natomiast elastyczność aktywów jest większa od elastyczności pasywów, to w przypadku wzrostu stóp rynkowych zwiększą się dochody banku.

Aby zmniejszyć ryzyko stopy procentowej bank podejmuje następujące działania:

  1. Wyznacza limity dopuszczalnej luki procentowej w poszczególnych przedziałach czasowych.
  2. Dokonuje odpowiedniej zmiany struktury pasywów i aktywów.
  3. Zawiera większą ilość umów z klauzulą zmiany oprocentowania, która umożliwia dostosowanie stawek procentowych banku do warunków rynkowych.
  4. Zabezpiecza się przed ryzykiem za pomocą takich transakcji, jak: opcje, cap, floor, collar, FRA, swap, futures itp.

9.4.4. Ryzyko operacyjne

Każdy bank narażony jest na ryzyko operacyjne . Oznacza ono niebezpieczeństwo poniesienia strat z powodu zawodności ludzi i tworzonych przez nie procedur i rozwiązań technicznych oraz zdarzeń zewnętrznych, takich jak powódź, huragan i zewnętrzne działania przestępcze. Definiuje się je także jako niebezpieczeństwo niewykonania bądź błędnego lub nieterminowego wykonania operacji bankowej i konsekwencje tych zdarzeń.

Czynnikami ryzyka operacyjnego są więc ludzie, procesy, systemy techniczne w banku i zdarzenia zewnętrzne (zmiana regulacji prawnych, wandalizm, przerwy w dostawach prądu, napady i klęski żywiołowe).

Ryzyko operacyjne występuje głównie w jednostkach organizacyjnych banku charakteryzujących się wysokimi obrotami, dużym skomplikowaniem transakcji i olbrzymią liczbą realizowanych transakcji. Takie zjawiska w bankowości, jak stosowanie zaawansowanych technologii, wysoka złożoność operacji bankowych, fuzje i przejęcia i coraz stosowanie outsourcingu prowadzą do wzrostu ryzyka operacyjnego w bankach.

W ramach ryzyka operacyjnego można wyróżnić następujące rodzaje ryzyka:

  1. ryzyko kadrowe,
  2. ryzyko o charakterze organizacyjnym,
  3. ryzyko o charakterze techniczno – rzeczowym,
  4. ryzyko wynikające z niekorzystnych zdarzeń losowych.

Ryzyko kadrowe polega na tym, że pracownik zachowa się niefachowo, nieuczciwie lub nielojalnie wobec banku. W efekcie operacja nie zostanie wykonana, bądź zostanie wykonana błędnie lub nieterminowo. Ryzyko operacyjnemu sprzyjają takie czynniki, jak niskie kwalifikacje personelu bankowego, przeciążenie pracowników pracą, niskie zarobki, brak motywacji do pracy i niskie morale pracowników. Sposoby ograniczenie ryzyka kadrowego to m.in.: właściwy dobór personelu, podnoszenie kwalifikacji pracowników, określenie jakościowych standardów pracy dla poszczególnych stanowisk, doskonalenie procedur bankowych, kontrola pracowników ze strony przełożonych i komórek kontroli wewnętrznej w banku i zwiększenie lojalności pracowników wobec banku.

Istotą ryzyka organizacyjnego jest niebezpieczeństwo poniesienia straty z powodu niskiej sprawności organizacyjnej banku. Źródłem ryzyka organizacyjnego jest niewłaściwy podział kompetencji w banku (dublowanie się kompetencji, wyłączanie pewnych obszarów działalności banku spod kontroli, zaniechanie zmian organizacyjnych lub wprowadzenie ich bez należytego przygotowania, zły program komputerowy i niewłaściwy obieg dokumentów, zły system kontroli wewnętrznej itp..

Ryzyko techniczne związane jest z funkcjonowaniem urządzeń technicznych w banku, które mogą się psuć lub funkcjonować niewłaściwie.

Niekorzystne zjawiska zewnętrzne generujące ryzyko operacyjne w banku to przede wszystkim kradzieże, napady, fałszowanie dokumentów i włamania do systemów informatycznych banku.

W ramach działań zabezpieczających przed ryzykiem operacyjnym banki opracowują plany utrzymania ciągłości działania w krytycznych obszarach biznesowych i plany awaryjne. Zgodnie z Nową Umową Kredytową  banki muszą dysponować odpowiednim kapitałem własnym na pokrycie strat wynikających z ryzyka operacyjnego. Niezbędną wielkość pokrycia mogą obliczać metodą podstawową jako średnią z dodatnich wyników operacyjnych uzyskanych w poszczególnych obszarach działalności biznesowej pomnożoną przez 15%.

Rozdział dziesiąty

Rynek pieniężny i kapitałowy

10.1. Istota i rodzaje rynków finansowych

Rynek finansowy jest częścią systemu gospodarczego, na którym dokonuje się alokacji kapitału, czyli przesunięcia środków finansowych pomiędzy podmiotami posiadającym nadwyżki a podmiotami zgłaszającymi na nie zapotrzebowanie. Rynek finansowy to miejsce, gdzie dokonuje się transakcji instrumentami finansowymi . Ceny instrumentów (kursy) są określone przez podaż i popyt.

Instrumenty finansowe reprezentują zbiór określonych praw majątkowych, wynikających z zobowiązań innych podmiotów. Dla emitenta instrument finansowy jest zobowiązaniem (pasywem), a dla jego posiadacza składnikiem majątku (aktywem). Instrumentami finansowymi są przede wszystkim papiery wartościowe [56] i niebędące papierami wartościowymi tytuły majątkowe, np. jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych. Nabywca instrumentu finansowego wyzbywa się płynności, a w zamian otrzymuje mniej płynny, ale przynoszący dochody instrument finansowy.

Instrumenty finansowe wyrażają wartość, stąd główną ich cechą jest zamiana na pieniądz. Trzy zasadnicze parametry charakteryzują każdy instrument finansowy:

  1. bezpieczeństwo , które jest funkcją wiarygodności emitenta i zabezpieczenia materialnego i prawnego instrumentu,
  1. płynność, czyli zdolność do zamiany po cenie rynkowej na pieniądz,
  2. rentowność , czyli dochodowość albo stopa zwrotu z inwestycji.

Istnieje wiele rodzajów instrumentów finansowych: właścicielskie (udziały, akcje) i wierzycielskie (obligacje, kredyty, weksle), zabezpieczone i niezabezpieczone, krótko-średnio- i długoterminowe, bazowe i pochodne oraz  inne.

Rynek finansowy dzieli się według różnych kryteriów. Z punktu widzenia rodzaju instrumentów finansowych będących przedmiotem obrotu wyróżnia się następujące segmenty rynku finansowego:

  1. rynek pieniężny (lokaty międzybankowe, bony skarbowe, bony komercyjne),
  2. rynek kapitałowy (akcje, obligacje, certyfikaty inwestycyjne, kwity depozytowe),
  3. rynek depozytowo-kredytowy (lokaty bankowe, kredyty bankowe, pożyczki),
  4. rynek instrumentów pochodnych (forwards, futures, opcje, swapy),
  5. rynek walutowy (waluty).

Na pierwszych czterech rynkach dochodzi do zawarcia transakcji finansowej, zaś na rynku walutowym do zamiany jednej waluty na drugą.

Z punktu widzenia rodzaju kontrahenta dokonującego transakcji instrumentami finansowymi wyróżniamy:

  1. rynek pierwotny , na którym dochodzi do zawarcia transakcji między emitentami instrumentów a ich pierwszymi nabywcami,
  2. rynek wtórny , na którym dokonuje się obrotu instrumentami między inwestorami bez udziału emitenta danego instrumentu.

Ze względu na organizację rynku wyróżnia się:

  1. rynek giełdowy , prowadzony przez daną giełdę z określonymi gwarancjami dla inwestorów,
  2. rynek pozagiełdowy , na którym występują różne podmioty z pominięciem giełdy.

Ze względu na rozmiary transakcji wyróżnia się:

  1. rynki hurtowe , na których stronami są instytucje finansowe i duże przedsiębiorstwa dokonujące transakcji wysokokwotowych,
  2. rynki detaliczne , na których zawierane są transakcje niskokwotowe przez drobnych inwestorów.

Z punktu widzenia miejsca zamieszkania lub siedziby podmiotów operujących na rynku finansowym wyróżnia się rynki krajowe i rynki międzynarodowe . [57]

10.2. Znaczenie rynków finansowych dla gospodarki i banków

Rynki finansowe odgrywają bardzo ważną rolę w gospodarce rynkowej. Podstawową ich funkcją jest transfer kapitału pieniędzy podmiotami posiadającymi nadwyżki środków finansowych a podmiotami potrzebującymi kapitału na realizację przedsięwzięć gospodarczych. Rynki finansowe ułatwiają gromadzenie oszczędności finansowych w atrakcyjne instrumenty i umożliwiają przedsiębiorstwom pozyskiwanie kapitału na finansowanie działalności bieżącej i inwestycyjnej.

Na rynku finansowym ma miejsce kreacja pieniądza oraz jego przepływ związany z dokonywaniem zapłaty za nabywane produkty i usługi.

Rynki finansowe pełnią też funkcję kontrolną w gospodarce. Są one realizowane za pośrednictwem instytucji finansowych pośredniczących w procesie alokacji środków pieniężnych albo za pośrednictwem transakcji papierami wartościowymi na giełdzie, gdzie następuje wycena rynkowa spółek, których papiery są notowane na giełdzie.

Ponadto rynek finansowy umożliwia prowadzenie spekulacji, której celem jest wzrost wartości kapitałów zainwestowanych w instrumenty finansowe. Spekulacja na rynku finansowym polega w istocie na zakupie instrumentów finansowych w oczekiwaniu na wzrost ich kursów, a następnie na ich sprzedaży z zyskiem.

Do najważniejszych graczy na rynkach finansowych należą banki, które pełnią na nich wiele funkcji. Rynki pieniężne, a szczególnie rynek międzybankowy jest dla nich miejscem wyrównywania płynności. Lokują tam nadmiar swoich płynnych środków i w razie potrzeby pozyskują  na rynku międzybankowym niezbędne środki płynne.

Bardzo aktywne są banki na rynku kapitałowym. Dotyczy to najbardziej dużych banków. Działają one jako pośrednicy w obrocie papierami wartościowymi, są emitentami papierów poszukującymi kapitału na swoją działalność oraz inwestują część posiadanych środków w instrumenty rynku kapitałowego.

W Polsce pośrednikami na rynku kapitałowym są domy maklerskie, spośród których większość należy do banków. Muszą one być organizacyjnie i finansowo wyodrębnione z całego banku. Domy maklerskie są instytucjami, za pośrednictwem których emitenci sprzedają papiery wartościowe na rynku kapitałowym (najpierw dokonują subskrypcji, a potem przydziału papierów), a inwestorzy dokonują zakupu papierów na rynku pierwotnym i obrotu nimi na rynku wtórnym.

Banki są ważnym czynnikiem rozwoju polskiego rynku kapitałowego. Zapewniając klientom lokowanie środków finansowych w papiery wartościowe, kreują popyt na te instrumenty, który wzrasta wraz z możliwościami ich atrakcyjnego zakupu. Banki lokują w papiery wartościowe duże kapitały własne i część oszczędności osób fizycznych i prawnych zdeponowanych właśnie w bankach.

W obszarze bankowości inwestycyjnej banki świadczą czworakiego rodzaju usługi:

  1. usługi dotyczące papierów dłużnych,
  2. usługi maklerskie,
  3. usługi powiernicze,
  4. usługi w zakresie doradztwa kapitałowo-finansowego. [58]

Banki organizują emisje papierów dłużnych i dokonują poprzez sieć swoich placówek rozliczeń transakcji nabycia tych papierów między emitentem a nabywcami. Plasują one papiery dłużne na rynku pierwotnym i wtórnym, gwarantują objęcie części lub całości emisji papierów dłużnych, a także prowadzą spisy posiadaczy papierów dłużnych, opracowują propozycje nabycia kolejnych emisji tych papierów przez inwestorów oraz przygotowują dla emitentów memoranda informacyjne. Niezależnie od emisji papierów wartościowych banki organizują ich obrót wtórny, umożliwiając swoim klientom nabywanie i sprzedaż tych walorów.

Drugą grupę usług w zakresie bankowości inwestycyjnej stanowią usługi maklerskie świadczone przez banki poprzez swoje domy maklerskie. Usługi te polegają na kupnie i sprzedaży akcji, obligacji detalicznych i kontraktów terminowych na rachunek klientów. Banki oferują też klientom zarządzanie portfelem papierów wartościowych przez swoich doradców inwestycyjnych i pożyczki na zakup papierów wartościowych. Spółkom wprowadzającym akcje do obrotu giełdowego oferują publiczną emisję akcji.

Trzecią podstawową grupą usług w dziedzinie bankowości inwestycyjnej stanowią usługi powiernicze , które są prowadzone głównie dla funduszy inwestycyjnych, funduszy emerytalnych i towarzystw ubezpieczeniowych. Chodzi tutaj nie tylko o prowadzenie rachunku papierów wartościowych dla danej instytucji, ale również pełnienie funkcji depozytariusza. Prowadzenie rachunku papierów wartościowych obejmuje: przechowywanie papierów wartościowych, pośrednictwo w zawieraniu transakcji kupna-sprzedaży papierów wartościowych, rozliczanie transakcji dotyczących papierów wartościowych, a także przekazywanie bieżących informacji o papierach posiadanych przez klientów. Natomiast funkcja banku jako depozytariusza dla funduszy inwestycyjnych i emerytalnych polega na prowadzeniu rejestru aktywów funduszy, obliczaniu wartości netto aktywów i kontrolowaniu działalności lokacyjnej funduszy.

Banki pełnią też funkcje agenta transferowego dla funduszy inwestycyjnych. Polega to na prowadzeniu rejestru uczestników funduszy inwestycyjnych i członków funduszy emerytalnych oraz na wykonywaniu takich czynności, jak obliczanie wartości aktywów, liczby jednostek uczestnictwa, kontroli rozliczeń z uczestnikami funduszy dokonywanej przez depozytariusza, prowadzenie księgowości funduszy, obsługa sieci dystrybucji funduszy, naliczanie opłat i prowizji itp.

Ostatnią grupę usług świadczonych przez banki w ramach bankowości inwestycyjnej jest doradztwo inwestycyjne . Dotyczy ono organizowania transakcji fuzji i przejęć, usług w zakresie prywatyzacji i restrukturyzacji spółek kapitałowych oraz oceny projektów inwestycyjnych.

10.3. Rynek pieniężny

Rynek pieniężny to rynek, na którym pożycza się i lokuje środki finansowe na okres do 1 roku. Jest on wykorzystywany głównie do zarządzania płynnością banków i realizacji określonej polityki pieniężnej przez bank centralny. Przedmiotem obrotu na rynku pieniężnym są instrumenty wierzycielskie (dłużne) o wysokim stopniu płynności i bezpieczeństwa, emitowane przez podmioty o wysokiej wiarygodności finansowej: Skarb Państwa, NBP, banki komercyjne i duże przedsiębiorstwa. Rynek pieniężny zasadniczo jest rynkiem hurtowym i zdecentralizowanym (niegiełdowym).

Składa się on z dwóch segmentów:

  1. rynku międzybankowego,
  2. rynku krótkoterminowych papierów dłużnych .

Na rynku międzybankowym banki pożyczają sobie wzajemnie i lokują płynne środki, które są zdeponowane na ich rachunkach w banku centralnym. Tak więc podstawowym instrumentem rynku międzybankowego jest depozyt , przy czym jego oprocentowanie i termin są ustalone z góry. Okres zapadalności depozytów międzybankowych najczęściej wynosi 1 dzień, 1 tydzień, 1 miesiąc lub 3 miesiące, przy czym terminy wszystkich rodzajów depozytów poza overnight i tomorrow/next rozpoczynają się od daty spot, czyli w drugi dzień roboczy po dniu zawarcia transakcji.

Oprocentowanie depozytów międzybankowych, czyli w Polsce stopy WIBOR i WIBID dla poszczególnych okresów, które każdego dnia o godz. 11.00 publikuje Agencja Reuters, pełnią funkcję stawek referencyjnych dla pozostałych segmentów rynku finansowego.

WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate) to średnia arytmetyczna stóp procentowych, po jakich najważniejsze banki w Polsce są gotowe oddawać depozyty, czyli pożyczać innym bankom. Z kolei WIBID (Warsaw Interbank Bid Rate) to średnia arytmetyczna stóp procentowych, po jakich najważniejsze banki są gotowe przyjmować depozyty od innych banków. Różnicę między stawkami WIBOR i WIBID dla tego samego terminu zapadalności nazywa się „spread”.

Na rynku krótkoterminowych papierów dłużnych przedmiotem obrotu są następujące instrumenty:

  1. bony skarbowe , czyli krótkoterminowe papiery wartościowe emitowane przez Skarb Państwa (wartość nominalna 10 tys. zł, termin zapadalności od 1 do 52 tygodni);
  2. bony pieniężne NBP (wartość nominalna 10 tys. zł, termin zapadalności od 1 do 364 dni),
  3. krótkoterminowe papiery dłużne , które emitowane są przez duże przedsiębiorstwa na okres do 12 miesięcy, a ich nabywcami są przede wszystkim banki, fundusze inwestycyjne i przedsiębiorstwa,
  4. certyfikaty depozytowe – są to dokumenty potwierdzające złożenie w banku depozytu o dużym nominale na okres do 1 roku.

Na rynku pieniężnym zawierane są także transakcje zabezpieczone papierami wartościowymi (buy sell back) i transakcje reverse repo (sell buy back). Początkowo operacje te występowały tylko w relacjach między bankiem centralnym i bankami komercyjnymi. Obecnie zawierane są także między innymi podmiotami rynku pieniężnego. Mają one charakter kontraktów swapowych i polegają na sprzedaży  (repo) bądź zakupie (reverse repo) papierów wartościowych lub walut na rynkach kasowych (spot) i jednoczesnym zobowiązaniu się do ich zakupu (sprzedaży) na rynku terminowym.

10.4. Rynek kapitałowy i jego instytucje

Rynek kapitałowy obejmuje obrót instrumentami finansowymi z terminami zapadalności powyżej 1 roku. Przedmiotem obrotu na tym rynku są instrumenty dwojakiego rodzaju:

  1. instrumenty wierzycielskie (kapitał pożyczkowy), do których należą: dłużne papiery wartościowe (obligacje emitowane przez państwo, gminy, przedsiębiorstwa i inne podmioty) i długoterminowe depozyty i kredyty bankowe,
  2. instrumenty właścicielskie , do których zalicza się akcje i jednostki udziałowe w funduszach inwestycyjnych.

Rynek kapitałowy w Polsce regulują przede wszystkim trzy ustawy uchwalone przez Sejm 29 lipca 2005 roku: ustawa o nadzorze nad rynkiem kapitałowym [59] , ustawa o ofercie publicznej i warunkach wprowadzenia instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych [60] , a także ustawa o obrocie instrumentami finansowymi [61] .

Na rynku kapitałowym występują z jednej strony gospodarstwa domowe i jednostki gospodarcze, które zainteresowane są korzystnym ulokowaniem wolnych środków na dłuższy okres, a z drugiej strony podmioty gospodarcze poszukujące kapitału długookresowego na realizację projektów inwestycyjnych. Dodatkowo na rynku kapitałowym występują inwestorzy kierujący się względami czysto spekulacyjnymi. Najważniejszym towarem na rynku kapitałowym są papiery wartościowe i dlatego rynek ten czasami nazywany jest rynkiem papierów wartościowych.

Instrumenty kapitałowe trafiają na rynek kapitałowy w wyniku udostępnienia ich przez emitentów pierwszym nabywcom. Następuje to na rynku pierwotnym , w drodze oferty publicznej lub niepublicznej. Za emisję publiczną uważa się propozycję nabycia emitowanych papierów wartościowych skierowaną do więcej niż 100 osób lub do nieograniczonej liczby inwestorów, czyli nieoznaczonego adresata, za pomocą środków masowego przekazu. W związku z ofertą publiczną wymaga się zasadniczo sporządzenia prospektu emisyjnego, który musi zostać zatwierdzony przez Komisję Nadzoru Finansowego i udostępniony do publicznej wiadomości. Rygorom tym nie podlegają papiery wartościowe emitowane przez Skarb Państwa i Narodowy Bank Polski, których papiery są dopuszczone od publicznego obrotu z mocy prawa. Wymogi ustawowe dotyczące oferty publicznej wprowadzone zostały głównie po to, by chronić interesy drobnych inwestorów i nie narażać ich na straty w wyniku zaoferowania im walorów o wątpliwej wartości. Jednocześnie publiczna emisja papierów wartościowych umożliwia emitentom uzyskanie wyższej ceny za sprzedawane papiery i pozyskanie kapitału na większą kwotę.

Prospekt emisyjny to dokument lub zestaw dokumentów zawierający informacje o emitencie oraz o papierach wartościowych będących przedmiotem oferty publicznej lub dopuszczonych do obrotu na rynku regulowanym. Informacje zamieszczone w prospekcie emisyjnym powinny być prawdziwe, rzetelne, kompletne i istotne dla oceny sytuacji gospodarczej i finansowej oraz perspektyw ekonomicznych emitenta. Zgodnie z zasadą jednolitego paszportu europejskiego prospekt emisyjny zatwierdzony w jednym kraju unijnym nie wymaga ponownego zatwierdzenia w pozostałych krajach Unii Europejskiej.

Rynek wtórny jest segmentem rynku kapitałowego, na którym dokonuje się obrotu wyemitowanymi już papierami wartościowymi bez udziału emitenta. Przyjmuje on formę rynku scentralizowanego w postaci giełdy papierów wartościowych lub zdecentralizowaną, nazywaną rynkiem pozagiełdowym (OTC).

Organem administracji państwowej sprawującym w Polsce nadzór nad rynkiem kapitałowym od września 2006 roku jest Komisja Nadzoru Finansowego (wcześniej nadzór sprawowała Komisja Papierów Wartościowych i Giełd). Zadaniem nadzoru nad działalnością rynku kapitałowego jest zapewnienie powszechnego dostępu do rzetelnych informacji na rynku kapitałowym i przestrzeganie zasad uczciwego obrotu i konkurencji przez podmioty działające na tym rynku. Ponadto zadaniem KNF jest przygotowywanie projektów aktów prawnych związanych z publicznym obrotem papierami wartościowymi i upowszechnianie wiedzy o zasadach funkcjonowania rynku kapitałowego.

Najważniejszą instytucją działającą na wtórnym rynku papierów wartościowych jest Giełda Papierów Wartościowych, która zostanie bliżej zaprezentowana pod koniec rozdziału.

Pośrednikami w transakcjach zawieranych przez inwestorów na giełdzie oraz na regulowanym nieurzędowym rynku pozagiełdowym prowadzonym przez MTS – CeTO SĄ, a także na alternatywnym systemie obrotu NewConnect są domy maklerskie . Muszą one również działać na rynku kapitałowym we własnym imieniu. Prowadzenie działalności maklerskiej przez dom maklerski wymaga zezwolenia Komisji Nadzoru Finansowego. W grudniu 2007 roku w Polsce funkcjonowały 53 domy maklerskie.

Rozliczaniem transakcji zawartych na rynku kapitałowym zajmuje się Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych SA . Rozliczanie transakcji opiera się na następujących zasadach:

  1. rozliczenia dokonywane są na podstawie zapisów ewidencyjnych na kontach w domach maklerskich,
  2. następuje równoczesne przekazanie papierów wartościowych (akcji, obligacji) oraz pieniędzy,
  3. rozliczanie transakcji zakupu/sprzedaży papierów wartościowych następuje w terminie do 3 dni od daty sesje giełdowej, na której została zawarta dana transakcja.

Do zadań KDPW należy też rejestrowanie papierów wartościowych i innych instrumentów finansowych, dopuszczonych do obrotu na regulowanym rynku giełdowym lub pozagiełdowym oraz nadzorowanie zgodności wielkości emisji z liczbą papierów wartościowych znajdujących się w obrocie.

Bardzo ważną rolę na rynku kapitałowym pełnią fundusze inwestycyjne i fundusze emerytalne. Fundusze inwestycyjne zajmują się lokowaniem środków pieniężnych, zebranych od indywidualnych inwestorów, w różnego rodzaju instrumenty finansowe. Organem tworzącym fundusz inwestycyjny i zarządzający nim jest Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych. Istnieje wiele rodzajów funduszy inwestycyjnych: otwarte, specjalistyczne, zamknięte, mieszane oraz fundusze inwestujące głównie w akcje, obligacje, instrumenty rynku pieniężnego i inne. Uczestnicy funduszu powierzają pieniądze w zarządzanie funduszowi, nabywając jednostki uczestnictwa w przypadku inwestowania w fundusze otwarte lub certyfikaty inwestycyjne (fundusze zamknięte, mieszane), które reprezentują prawa majątkowe uczestników w funduszu. Fundusze inwestycyjne w celu zapewnienia bezpieczeństwa inwestorom indywidualnym przechowują swoje aktywa w bankach pełniących rolę depozytariuszy.

Fundusze emerytalne gromadzą środki pieniężne i lokują je na rynkach finansowych z przeznaczeniem na wypłaty emerytur dla swoich członków.

10.5. Obligacje i akcje jako najważniejsze instrumenty rynku kapitałowego

Obligacja to papier wartościowy, w którym emitent stwierdza, że jest dłużnikiem właściciela obligacji i zobowiązuje się do zwrotu pożyczonego kapitału i zapłaty ustalonego oprocentowania w określonym terminie. Istnieją też obligacje zamienne, które umożliwiają posiadaczowi zamianę ich na akcje emitenta obligacji, na ściśle określonych przez niego zasadach. Obligacje z punktu widzenia emitenta są instrumentem pozyskiwania kapitału długookresowego przeznaczonego głównie na inwestycje, zaś z punktu widzenia inwestora instrumentem lokowania czasowo wolnych środków.

Ze względu na sposób oprocentowania wyróżnia się obligacje:

  1. o stałym oprocentowaniu (obligacje kuponowe),
  2. o zmiennym oprocentowaniu (np. uzależnionym od określonej stopy WIBOR),
  3. o kuponie zerowym, które emitowane są z dyskontem w stosunku do wartości nominalnej, Zyskiem dla inwestora jest wówczas różnica pomiędzy ceną wykupu (wartością nominalną) a ceną sprzedaży.

Obligacje w Polsce emitują następujące podmioty: Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Finansów (obligacje skarbowe), gminy (obligacje komunalne), przedsiębiorstwa (obligacje korporacyjne) i banki. Na rynku kapitałowym najwięcej jest obligacji skarbowych, które emituje się w celu pokrycia deficytu budżetowego.

Akcja to papier wartościowy o charakterze właścicielskim stwierdzający udział posiadacza akcji w spółce. Akcje mają wartość nominalną (ustaloną w momencie tworzenia spółki), emisyjną (cena sprzedaży akcji akcjonariuszowi przez emitenta) i rynkową, która zależy od kształtowania się podaży i popytu na akcje.

Z posiadaniem akcji wiążą się prawa akcjonariuszy spółki o charakterze korporacyjnym i majątkowym.

Prawa korporacyjne to prawo uczestniczenia w walnych zgromadzeniach spółki i prawo głosu. Zaś prawa majątkowe to prawo do udziału w zysku spółki (prawo do dywidendy), prawo do korzyści wynikających ze wzrostu kursu akcji i prawo do podziału majątku spółki w razie jej likwidacji.

10.6. Emisja papierów wartościowych

Emisja papierów wartościowych obejmuje czynności związane z wystawieniem i rozprowadzeniem nowych papierów wartościowych. Może tym się zająć sam emitent i wtedy występuje emisja własna . Jest to najtańszy sposób sprzedaży papierów wartościowych, ale wiąże się z ryzykiem ich nierozprzedania i tym samym niedojścia emisji do skutku. Dlatego emitenci z reguły decydują się na emisję obcą , korzystając z usług pośredników w postaci banków i domów maklerskich. W praktyce nie jest to jedna instytucja, ale więcej podmiotów tworzących konsorcjum. Poniżej będzie mowa wyłącznie o emisji akcji i obligacji przez przedsiębiorstwa.

Z prawnego punktu widzenia do realizacji emisji akcji konieczne są tylko dwa elementy: decyzja walnego zgromadzenia o emisji i deklaracja objęcia akcji. Cała procedura emisji akcji jest prosta, gdy oferta nabycia akcji ma charakter niepubliczny (prywatny). Nie jest wtedy wymagana zgoda żadnego organu zewnętrznego.

W przypadku oferty publicznej procedura emisji akcji jest bardziej skomplikowana i kosztowna. Konieczna jest współpraca z wybranym domem maklerskim i innymi doradcami, przygotowanie prospektu i uzyskanie jego zatwierdzenia przez Komisję Nadzoru Finansowego. Po uzyskaniu zatwierdzenia prospektu spółka składa wniosek do Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie o dopuszczeniu akcji do obrotu giełdowego. Następnym etapem procedury emisyjnej jest subskrypcja akcji, czyli składanie zapisów na akcje w sieci sprzedaży zorganizowanej przez dom maklerski. Po zakończeniu zapisów na akcje nowej emisji i przydzieleniu akcji nabywcom zarząd spółki dokonuje rejestracji podwyższenia kapitału w Krajowym Rejestrze Sądowym. Wartość pozyskanego kapitału z emisji akcji równa się iloczynowi ilości wyemitowanych walorów i ich ceny emisyjnej, pomniejszonemu o koszty związane z przeprowadzenia oferty sprzedaży akcji.

Emisja obligacji przedsiębiorstw w Polsce dotychczas odbywała się tylko na rynku prywatnym i papiery były obejmowane przez banki, instytucje finansowe lub duże przedsiębiorstwa. W przypadku emisji należy spełnić następujące warunki ustawowe:

  1. WZA musi podjąć uchwałę większością co najmniej trzech czwartych głosów.
  2. Emitent musi określić warunki obligacji i umieścić je w treści obligacji.
  3. Emitent musi sporządzić propozycję nabycia obligacji zawierającą cel emisji, wielkość emisji, wartość nominalną, cenę emisyjną obligacji, warunki wykupu, warunki wypłaty oprocentowania, a także do tej propozycji załączyć sprawozdania finansowe za ostatni rok obrotowy wraz z opinią audytora i przedstawić perspektywy kształtowania się wyników finansowych emitenta z uwzględnieniem realizacji przedsięwzięcia sfinansowanego z emisji obligacji na najbliższe lata.

10.7. Giełda papierów wartościowych

Giełda papierów wartościowych to scentralizowany rynek wtórny, na którym zawierane są w ściśle określonym czasie i według ściśle określonych reguł transakcje różnymi instrumentami finansowymi, głównie papierami wartościowymi, a ich ceny podawane są do publicznej wiadomości. Umożliwia ona:

  1. skupienie w jednym miejscu popytu i podaży na instrumenty finansowe dopuszczone do obrotu publicznego,
  2. bezpieczny i sprawny przebieg transakcji zgodnie z przyjętymi zasadami ich zawierania,
  3. upowszechnianie informacji o kursach (cenie) walorów znajdujących się w obrocie giełdowym.

Giełdy papierów wartościowych pełnią w gospodarce narodowej istotne funkcje: ułatwiają pozyskiwanie kapitału, jego transformację i wycenę.

W Polsce giełdę walorów finansowych prowadzi spółka o nazwie Giełda Papierów Wartościowych SA. Giełda warszawska rozpoczęła działalność 16 kwietnia 1991 roku na wzór Giełdy Papierów Wartościowych w Lyonie. Na pierwszej sesji giełdowej notowano akcje 5 sprywatyzowanych spółek, pod koniec 2008 roku notowano już akcje  ponad 380 spółek (poza alternatywnym systemem obrotu NewConnect).

Zanim akcje trafią do obrotu na głównym rynku GPW, muszą zostać dopuszczone przez KNF do publicznego obrotu. Wszystkie instrumenty, które są notowane na giełdzie są zdematerializowane, tzn. istnieją wyłącznie w formie zapisu elektronicznego. Po wprowadzeniu akcji do obrotu, emitent zobowiązany jest do informowania inwestorów o swojej sytuacji w raportach rocznych oraz kwartalnych raportach bieżących. Musi też informować szeroką publiczność o każdym wydarzeniu mającym istotny wpływ na ryzyko jego działania. Natomiast inwestorzy muszą informować giełdę o zakupie znaczących pakietów akcji, poczynając od 5% do 75% ogólnej liczby głosów w spółce giełdowej.

Oprócz akcji na podstawowym rynku giełdowym notowane są obligacje, certyfikaty inwestycyjne i instrumenty pochodne.

Pozagiełdowy obrót instrumentami finansowymi prowadzi spółka MTS-CeTO SA . Na rynku pozagiełdowym notowanych jest kilka mniejszych spółek dopuszczonych do obrotu publicznego. Poza tym MTS-CeTO SA prowadzi elektroniczną platformę hurtowego obrotu obligacjami skarbowymi i bonami skarbowymi.

W drugiej połowie 2007 roku GPW w Warszawie zorganizowała alternatywny do rynku regulowanego system obrotu papierami wartościowymi pod nazwą NewConnect. Umożliwia on małym i średnim spółkom pozyskiwanie kapitału z pominięciem rygorów rynku regulowanego (publicznego). W 2008 roku NewConnect przyciągnął 61 spółek, a wartość zaoferowanych przez emitentów akcji wyniosła 180 mln zł, z czego prawie cała kwota to nowe emisje przeprowadzone w ramach ofert prywatnych. Na platformie NewConnect obowiązują niższe, niż na głównym rynku GPW wymogi informacyjne i emitent ponosi niższe opłaty z tytułu notowania jego walorów, co zachęca także małe spółki do wprowadzenia swoich akcji na ten segment rynku pozagiełdowego.

Rozdział jedenasty

Marketing bankowy

11.1. Istota i znaczenie marketingu dla banku

Marketing posiada kluczowe znaczenie dla przetrwania banku na rynku i jego rozwoju. Marketing oznacza rynkowy sposób myślenia i podejścia zarówno do przedsiębiorstwa, jak i klientów, w którym chodzi o dostosowanie oferowanych produktów do potrzeb nabywców i podejmowanie pozostałych decyzji w przedsiębiorstwie pod kątem skuteczności rynkowej (sprzedaży).

Marketing obejmuje działalność mającą na celu poznanie potrzeb klientów, rozpoznanie otoczenia banku i jego konkurentów, dostosowanie oferty produktów do potrzeb nabywców, a także kształtowanie ich postaw oraz pozyskanie klientów i ich utrzymanie przez dłuższy czas.

Podstawowe pytania marketingowe to:

  1. Kto jest moim klientem?
  2. Jakie są jego potrzeby?
  3. Kto jest moim konkurentem?
  4. Co mogę zrobić, aby potrzeby klientów zaspokajać lepiej niż czynią to konkurenci?

Marketing bankowy ma specyficzny charakter odróżniający go od instrumentarium marketingowego w innych branżach. Wynika to z następujących czynników:

  1. specyfiki produktu bankowego (niematerialność, łatwość imitacji, obciążenie ryzykiem, długi cykl życia, ograniczona możliwość zróżnicowania produktów),
  2. specyfiki klienta (wyważony proces decyzyjny, podatność na panikę w otoczeniu, lojalność),
  3. specyfiki banku jako podmiotu na rynku (wysoki stopień regulacji prawnych, ryzyko operacyjne, duże znaczenie reputacji banku),
  4. specyfiki promocji (stosunkowo mały wpływ reklamy na wysokość sprzedaży produktów bankowych, duże znaczenie w procesie sprzedaży promocji bezpośredniej i sprzedaży promocyjnej,

  1. specyfiki dystrybucji produktów finansowych (łączenie stacjonarnych kanałów z kanałami elektronicznymi, dokładność obsługi, przywiązywanie dużej wagi do bezpieczeństwa produktów i bezpieczeństwa obsługi).

Konieczność stosowania marketingu w praktyce bankowej wynika z jednej strony ze wzrostu oczekiwań klientów w zakresie jakości produktów i obsługi, a z drugiej strony z narastającej konkurencji pomiędzy bankami i niebankowymi instytucjami oferującymi produkty podobne do bankowych.

Można wyróżnić marketing strategiczny i marketing operacyjny. Marketing strategiczny ma długofalowy charakter (3-5 lat) i obejmuje działania o charakterze ogólnym, takie jak określenie kierunków działalności rynkowej, wizji i misji banku. Natomiast marketing operacyjny koncentruje się na działaniach krótkookresowych i szczegółowych (konkretne działania rynkowe).

11.2. Badania marketingowe

Podstawą działań marketingowych w banku, tak jak w każdym przedsiębiorstwie, powinny być badania marketingowe . Służą one następującym celom:

  1. analizie rynku finansowego, w tym określeniu wielkości i struktury rynku i częstotliwości korzystania z usług bankowych przez klientów,
  2. testowaniu nowych produktów,
  3. lepszemu dostosowaniu usług bankowych do potrzeb i oczekiwań klientów.

Istotą badań marketingowych jest gromadzenie i przetwarzanie informacji dotyczących rynku finansowego, zachowania konsumentów i skuteczności stosowanych instrumentów marketingowych.

Według kryterium źródeł informacji wyróżnia się:

  1. badania wtórne , czyli „ badania przy biurku ”, w których wykorzystuje się istniejące już zbiory informacji,
  2. badania pierwotne , określane mianem badań terenowych dokonywane w oparciu o źródła pierwotne.

Badania polegają zarówno na identyfikacji istotnych cech rynku, jak i określaniu związków przyczynowo-skutkowych między interesującymi nas zjawiskami. Mogą one mieć charakter:

  1. ilościowy (są przeprowadzane metodami statystycznymi na dużych próbach),
  2. jakościowy , odpowiadające na pytanie „dlaczego?” i wskazujące motywy zachowań klientów.

Podstawową metodą badań ilościowych są badania ankietowe przeprowadzane bezpośrednio przez ankieterów, drogą pocztową, telefoniczną lub za pośrednictwem komputera. Warunkiem dobrego przeprowadzenia badań ankietowych jest starannie opracowany kwestionariusz . Badania jakościowe są uzupełnieniem badań ilościowych i mają na celu pogłębienie ich wyników drogą np. Indywidualnego wywiadu pogłębionego lub zogniskowanego wywiadu grupowego, który polega na swobodnej wymianie opinii na temat przedmiotu badań w kilkuosobowej grupie.

Bardzo ważną metodą badań bankowych (pierwotnych) jest obserwacja bezpośrednia . Polega ona na obserwowaniu zachowania pracowników w stosunku do klientów oraz zachowanie samych klientów.

11.3. Segmentacja rynku usług bankowych

Nabywcy usług bankowych są zróżnicowani pod względem swoich oczekiwań i potrzeb finansowych. Istnieje zatem konieczność dokonywania przez banki segmentacji (podziału) rynku bankowego, polegającej na wyodrębnieniu w miarę jednorodnych grup klientów, przy wykorzystaniu różnych kryteriów i określeniu dla każdej z tych grup odpowiedniej koncepcji działań marketingowych. Po dokonaniu segmentacji bank ocenia atrakcyjność poszczególnych segmentów rynku i wybiera te, do których będzie skierowana oferta banku. Dokonuje więc wyboru docelowego rynku działania. O wyborze konkretnego segmentu rynku decydują takie czynniki, jak zakres dotychczasowej oferty usług bankowych, charakterystyka obecnych i potencjalnych klientów banku, możliwości kapitałowe i personalne banku, natężenie konkurencji w poszczególnych segmentach rynku itp.

Motywy dokonywania przez banki segmentacji rynku są następujące:

  1. możliwość bardziej precyzyjnego określenia potrzeb poszczególnych grup klientów i poznania motywów, którymi się kierują,
  2. lepsze dostosowanie oferty produktowej do potrzeb klientów,
  3. możliwość szybkiej reakcji na zmiany zachodzące na rynku,
  4. efektywne wykorzystanie środków przeznaczonych na działania marketingowe,
  5. poprawa pozycji konkurencyjnej banku na rynku. [62]

Segmentacji rynku (klientów banku) można dokonać według różnych kryteriów. Jednak kryteria segmentacji powinny być tak dobrane, aby możliwe było utworzenie segmentów spełniających następujące warunki:

  1. wybrany segment jest wystarczająco duży, że opłaca się przygotować dla niego odpowiednią ofertę,
  2. wielkość i cechy segmentu powinny być mierzalne i umożliwiać uzyskanie niezbędnych informacji o klientach,
  3. każdy segment powinien być homogeniczny, czyli obejmować klientów odznaczających się podobnymi cechami i potrzebami, a przy tym wyraźnie różnić się od innych segmentów.

Często podstawowymi kryteriami segmentacji w bankowości są osobowość prawna i aktywność gospodarcza. W oparciu o te kryteria wyodrębnia się:

  1. klientów detalicznych , do których zalicza się osoby prywatne nieprowadzące działalności gospodarczej na własny rachunek, rolników i drobnych przedsiębiorców (rzemieślnicy, przedstawiciele wolnych zawodów, mikrofirmy),
  2. klientów instytucjonalnych (małe, średnie i duże przedsiębiorstwa, jednostki budżetowe i inne instytucje).

Klientów detalicznych, którzy w sektorze bankowym stanowią najliczniejszą grupę klientów, dodatkowo dzieli się według kryterium zamożności. Wykładnikiem tego kryterium są miesięczne wpływy na rachunek bankowy lub wartość zdeponowanych w banku środków. Według tego kryterium wyróżnia się:

  1. segment klientów masowych dysponujących niskimi dochodami i korzystających ze standardowych produktów (konto osobiste, lokaty pieniężne, przelewy, kredyty konsumpcyjne),
  2. segment klientów średnio zamożnych, czyli dysponujących wyższymi dochodami i zgłaszających zapotrzebowanie na więcej rodzajów produktów (karty kredytowe, obrót papierami wartościowymi, sprzedaż jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych itp),
  3. segment klientów bardzo zamożnych , stanowiący dla banków najbardziej dochodową grupę nabywców. Segment ten obejmuje przedstawicieli wolnych zawodów, kadrę kierownicza i prywatnych przedsiębiorców, zainteresowanych produktami „szytymi na miarę” i wysokim standardem obsługi.

Choć dla banków bardzo atrakcyjne są dwa ostatnie segmenty klientów, nie rezygnują one z obsługi klientów masowych. Niewielkie obroty jednostkowe z tymi klientami banki starają sobie zrekompensować efektem „korzyści skali”. W celu obniżenia kosztów obsługi klientów masowych są oni przesuwani za pomocą instrumentów cenowych do kanałów dystrybucji o niższych kosztach działania: bankomatów, bankowości internetowej i telefonicznej oraz terminali samoobsługowych.

Kryterium segmentacji klientów detalicznych mogą też stanowić cechy demograficzne, takie jak wiek, płeć, wykształcenie, faza cyklu życia rodziny, albo cechy społeczne, tzn. zawód, miejsce zamieszkania, przynależność do określonej grupy społecznej. Spośród powyższych kryteriów szczególnie ważne jest kryterium wieku. Banki wychodzą przy tym z założenia, że klienci w różnych okresach swego życia mają odmienne zapotrzebowanie na usługi bankowe. W ostatnich latach obserwuje się w bankach duże zainteresowanie segmentem ludzi młodych, szczególnie studentami. Banki starają się pozyskać i przywiązać do siebie młodych ludzi, którzy za kilka lat będą uzyskiwać wysokie dochody i staną się atrakcyjnymi klientami. Ciekawy jest też segment osób starszych otrzymujących stałe emerytury i często dysponujących niemałymi oszczędnościami.

Z punktu widzenia działalności kredytowej banku istotne znaczenie ma wydzielenie dwóch segmentów klientów:

  1. klientów „specjalnej troski”,
  2. klientów nadmiernie zadłużonych i niesolidnych dłużników.

Klienci „specjalnej troski” to osoby bezrobotne, zatrudnieni czasowo, osoby bez regularnych dochodów i osoby w podeszłym wieku. Klientom tym banki często odmawiają udzielenia kredytu lub udzielają kredytów pod warunkiem przedstawienia szczególnie mocnych zabezpieczeń prawnych spłaty kredytu.

Klientom nadmiernie zadłużonym i niesolidnym dłużnikom banki nie udzielają w ogóle kredytów. Informację o tym, że klient jest nadmiernie zadłużony i ma problemy z obsługą swoich zobowiązań banki uzyskują z Biura Informacji Kredytowej.

Segmentację klientów ułatwiają dzisiaj w bankach systemy informatyczne, które umożliwiają tworzenie bogatych baz danych o klientach; stanowiących podstawę racjonalnej segmentacji rynku usług bankowych.

11.4. Jakość obsługi klienta

W sferze bankowej jakość definiuje się jako zgodność oferowanych produktów i usług z wymaganiami klientów, którą uzyskuje się poprzez wprowadzenie i kontrolę standardów odnoszących się zarówno do produktów, jak i do obsługi klientów w banku oraz umożliwienie klientom osiągnięcia wysokiej wartości dodanej.

Do zarządzania jakością potrzebne jest zbadanie satysfakcji klienta i czynników ją determinujących. Zadowolenie klienta, które niestety jest trudno mierzalne, jest podstawową miarą oceny jakości usług bankowych. Na zadowolenie klientów z działalności banku, a tym samym na jakość świadczonych usług bankowych wpływają następujące czynniki:

  1. cena, która określa koszty, jakie musi ponieść klient,
  2. dostępność korzystania z usług bankowych,
  3. terminowość realizacji usług, czyli wykonywanie ich w czasie uzgodnionym z klientem,
  4. kompletność wykonywania zadań,
  5. zachowanie pracowników banku w kontaktach z klientami odpowiadające ich oczekiwaniom.

Klient usatysfakcjonowany z usług banku jest wobec niego lojalny. Oznacza to, że klient ten:

  1. często i przez długi okres korzysta z jego usług,
  2. przekonany jest, że bank świadczy mu usługi o odpowiedniej jakości i klient ten dobrą opinię o ofercie banku przekazuje swoim bliskim i znajomym,
  3. nie odchodzi z błahego powodu do konkurencji.

W literaturze marketingowej często spotyka się następujący tekst, który zwraca uwagę na właściwe podejście sprzedających produkty i usługi dla klientów.

  1. „Klienci są najważniejszymi osobami w każdej działalności.
  2. Nie są zależni od nas. To my jesteśmy zależni od nich.
  3. Nie zakłócają naszej pracy. Są jej celem.
  4. Robią nam uprzejmość, kiedy przychodzą. My nie robimy im uprzejmości, obsługując ich.
  5. Są częścią naszej organizacji, a nie osobami z zewnątrz.
  6. Nie są tylko częścią statystyki. Są ludźmi z krwi i kości, którzy czują i reagują jak my.
  7. Zasługują na tyle uprzejmości i uwagi, ile tylko możemy im poświęcić.
  8. Są istotą tego i każdego interesu. Bez nich nie byłoby nas. (Nigdy o tym nie zapominaj!)” [63]

Tworzeniu, utrzymywaniu i wzbogacaniu relacji z klientami służy marketing partnerski . Zgodnie z koncepcją marketingu partnerskiego pozyskanie nowego klienta stanowi jedynie pierwszy krok w procesie marketingowym. W marketingu partnerskim akcenty przesuwają się z transakcji na partnerstwo z myślą o utrzymywaniu długotrwałych więzi z klientami.

Systemy informatyczne stosowane obecnie w bankach umożliwiają tworzenie bogatych baz danych o klientach, które są bardzo przydatne do budowania lojalności i zwiększenia satysfakcji klientów ze współpracy z bankiem. Nowoczesnym systemem zarządzania długoterminowymi relacjami z klientami jest CRM (Customer Relationship Management) , który zrodził się z idei marketingu partnerskiego. Fundamentem koncepcji CRM są informacje o klientach masowych, gromadzone z wykorzystaniem technologii informatycznych. Jest to sztuka zbierania i wykorzystywania danych o klientach w celu zwiększenia ich lojalności i pomnażania realizowanych z nimi obrotów. System CRM dostarcza nam informacji o tym, kto i kiedy kupuje produkty danej instytucji, co klient lubi i czego nie lubi, jakie ma preferencje itp. Na tej podstawie można stworzyć odpowiedni pakiet usług dla poszczególnych grup klientów, skierować najbardziej doświadczonych pracowników banku do obsługi najbardziej dochodowych klientów i tą drogą zwiększyć obroty i dochody banku.

11.5. Koncepcja marketingu mix w bankowości

Koncepcja marketingu mix , nazywana też kompozycją instrumentów marketingowych , obejmuje podstawowe narzędzia, za pomocą których przedsiębiorstwo (bank) działa na rynku. Bardzo znana w praktyce gospodarczej jest koncepcja 4P, która zawiera najważniejsze instrumenty marketingowe z punktu widzenia sprzedawcy i koncepcja 4C , obejmująca najważniejsze elementy marketingowe z punktu widzenia klienta.

4P

4C

product (produkt)

price (cena)

place (dystrybucja)

promotion (promocja)

customer needs (potrzeby)

cost (koszt)

convenience (wygoda zakupu)

communication (dostarczanie informacji)

W bankowości koncepcję 4P czasami uzupełnia się o kolejne instrumenty marketingowe: people (personel bankowy) i processes (procedury bankowe).

Produktem bankowym jest każda usługa świadczona przez bank klientom w celu zaspokojenia ich potrzeb i oczekiwań. Produkty bankowe są określone w procedurach i regulaminach bankowych. Istnieją produkty pojedyncze i produkty pakietowe (np. ROR wraz ze zgodą na debet do określonej kwoty i kartą płatniczą). Banki uniwersalne z reguły prowadzą politykę szerokiego asortymentu produktów, która polega na oferowaniu wielu rodzajów produktów. Natomiast banki specjalistyczne stosują politykę głębokiego asortymentu produktów, która polega na oferowaniu wielu odmian jednej usługi, zaspokajających potrzeby różnych segmentów klientów.

Ceną w banku jest przede wszystkim oprocentowanie, prowizja za wykonywanie czynności i opłata stanowiąca najczęściej zwrot poniesionych kosztów. Na rynku mogą być stosowane różne strategie cenowe: strategia jednakowej ceny dla wszystkich klientów, strategia ceny negocjowanej, strategia ceny promocyjnej, strategia penetracji rynku, strategia wysokich cen itp.

Na rynku wykorzystuje się trzy podstawowe kanały dystrybucji produktów bankowych:

  1. dystrybucję stacjonarną (centrala banku, oddziały, filie, ekspozytury),
  2. dystrybucje niestacjonarną (mobilną), która polega na tym, że pracownicy banku odwiedzają klientów w domu lub sprzedaż produktów następuje poprzez pośredników wizytujących klientów,
  3. dystrybucję elektroniczną (bankomaty, multimedialne kioski bankowe, home banking, Internet).

Promocja bankowa polega na działaniach banku, które mają na celu umocnienie jego pozycji rynkowej poprzez rozpowszechnianie informacji o jego wiarygodności, sprawności działania i atrakcyjności oferowanych przez niego produktów. Drugą funkcją promocji bankowej jest stymulowanie sprzedaży produktów bankowych przez informowanie klientów o oferowanych produktach i nakłanianie ich do skorzystania z oferty. Na promocję składają się następujące elementy (promotion mix):

  1. reklama,
  2. public relations,
  3. bezpośrednie wspieranie sprzedaży (sales promotion),
  4. akwizycja.

Reklama bankowa to wszelka płatna forma bezosobowej prezentacji usług bankowych i samego banku w celu zachęcenia nabywców do zakupu oferowanych produktów. Bank może stosować różne nośniki reklamy: telewizję, radio, prasę codzienną, tygodniki, pocztę, plakaty, Internet.

Public relations w dosłownym rozumieniu oznacza stosunki społeczne bądź publiczne relacje. W przypadku banku chodzi zatem o świadome budowanie i utrwalanie pozytywnego nastawienia otoczenia względem banku poprzez kształtowanie jego pozytywnego wizerunku w społeczeństwie.

Public relations to szeroko rozumiane informowanie o działalności banku za pomocą mediów, uczestnictwa w wydarzeniach przyciągających publiczność, kontaktów ze szkołami, sponsoringu i innych działań.

Istotną częścią public relations jest sponsoring . Polega on na działaniu biznesowym „coś za coś”. Bank wspiera więc określoną instytucję sportową czy kulturalną w zamian za reklamowanie przez nią banku. Przy tej okazji następuje „transfer” wizerunku przypisywanego sponsorowanym dziedzinom na bank i jego produkty. Sponsoring cechuje się stosunkowo wysokimi kosztami i ma lokalny zasięg, ale pozwala dotrzeć do osób trudno osiągalnych za pomocą innych metod promocji. W działaniach sponsoringowych wykorzystuje się logo banku, czyli graficzny zapis jego nazwy, przedstawiony w kolorach firmowych.

Bezpośrednie wspieranie sprzedaży (sales promotion)

Wspieranie sprzedaży obejmuje wszystkie działania, które prowadzą do szybkiego zwiększenia sprzedaży poprzez dodanie do produktu okazyjnej korzyści dla klientów. Działania te są potrzebne szczególnie wówczas, gdy bank wprowadza  na rynek nowy produkt, pragnie uzyskać nowych klientów dla usług już funkcjonujących lub zamierza przedłużyć cykl życia określonego produktu. Do środków wspierania sprzedaży należą:

  1. podwyższenie oprocentowania dla określonej lokaty, rezygnacja z prowizji, zwolnienie z opłaty za kartę płatniczą,
  2. konkursy i loterie,
  3. prowadzenie działań edukacyjnych z udziałem klientów (seminaria, konferencje),
  4. stworzenie dogodnych warunków do obsługi klienta przez odpowiednie zorganizowanie sali operacyjnej (tzw. marchandising bankowy).

Akwizycja

Akwizycja, nazywana też sprzedażą osobistą, to polecanie i sprzedaż produktów bankowych przez pracownika banku. Ma ona istotne znaczenie wtedy, gdy produkt wymaga wyjaśnień, jego cena podlega negocjowaniu i informacje o produkcie z różnych względów nie mogą być przekazane za pośrednictwem reklamy. Duży wpływ na wyniki w zakresie sprzedaży osobistej ma osobowość pracownika banku; jego wygląd, ubiór, kultura osobista, umiejętność nawiązywania kontaktów i prowadzenia negocjacji. W trakcie działań akwizycyjnych klientowi mogą zostać przekazane istotne informacje o korzyściach z danego produktu oraz można pozyskać tą drogą informacje o oczekiwaniach klientów i stworzyć przyjazny klimat wokół banku.

Elementem marketingu mix w bankach jest też jego personel. Od pracy personelu w dużym stopniu zależy jakość obsługi klientów w banku i poziom ich zadowolenia. Klient jest zadowolony, gdy:

  1. pracownicy banku sprzedający produkty finansowe są kompetentni,
  2. są uprzejmi, umieją właściwie zachować się w sytuacjach konfliktowych,
  3. mają nienaganną prezencję i cechują się wysoką kulturą osobistą,
  4. czas oczekiwania na obsługę nie jest długi.

11.6. Załatwianie reklamacji klientów banku

W stosunkach banku z klientami należy liczyć się z tym, że część klientów może być niezadowolona z zakresu i sposobu wykonywania oferowanych im usług bankowych. Niezadowolenie ma zawsze subiektywny charakter i pojawia się w przypadku wystąpienia rozbieżności między oczekiwaniami klienta odnośnie określonych usług i rzeczywiści uzyskanymi świadczeniami. Nie jest przy tym ważne, czy przyczyny tych rozbieżności tkwią w wadliwej ofercie banku i złej realizacji usług bankowych, czy też związane są z nierealistycznymi oczekiwaniami klienta. W praktyce tylko część niezadowolonych klientów daje upust swemu rozczarowaniu przez złożenie reklamacji. Reklamacja bankowa albo skarga, to zwrócenie się klienta w związku z niewłaściwym w jego ocenie wykonaniem usługi bankowej do banku z żądaniem uregulowania sprawy.

Chociaż reklamacje ukazują jedynie niewielki procent niezadowolonych klientów, każda instytucja działająca na rynku powinna dysponować skutecznym systemem zarządzania reklamacjami. System taki obejmuje nie tylko rozpatrywanie reklamacji, ale także rejestrowanie, klasyfikację i analizę zgłoszonych reklamacji oraz podejmowanie działań mających na celu wyeliminowanie słabych punktów w działalności danej instytucji i podwyższenie jakości oferowanych usług. System zarządzania reklamacjami w banku należy traktować jako ważny czynnik poprawy obsługi klientów i umocnienia pozycji konkurencyjnej banku.

Część klientów nie zgłasza żadnych reklamacji, ponieważ nie wierzą oni w skuteczność takich działań. Zgłoszenie reklamacji oznaczałoby dla nich jedynie stratę czasu i poniesienie niepotrzebnych kosztów.

Reakcją niezadowolonych klientów bankowych, którzy nie zgłaszają reklamacji u wykonawcy usługi, jest najczęściej wypowiedzenie umowy rachunku bankowego bądź drastyczne ograniczenie obrotów na koncie bankowym, zmniejszenie częstotliwości wizyt w banku i ochłodzenie stosunków z personelem bankowym (rozmowy stają się krótkie, zdawkowe i mało uprzejme). Jednocześnie klienci ci kierują swoje kroki do konkurencji. Chętnie opowiadają przy tym swoim bliskim o rozczarowaniu do danego banku. Tą drogą mogą zniechęcić innych klientów do współpracy z  tym bankiem.

Zupełnie inna jest reakcja osób zgłaszających reklamacje w banku. Dają one bankowi szansę naprawienia błędów i sygnalizują, że są zainteresowani dalszą współpracą z bankiem. Badania amerykańskie wykazują, ze co druga osoba zgłaszająca reklamację po pomyślnym rozpatrzeniu skargi przez banki, czuje się z nim silniej związana niż poprzednio. W efekcie wzrastają jej obroty na rachunku w tym banku. Z kolei z badań przeprowadzonych w Anglii wynika, iż dzięki właściwemu systemowi załatwiania reklamacji bankowych, 74% klientów zgłaszających skargi na działalność banku nadal pozostaje mu wierna. [64]

System zarządzania reklamacjami odgrywa więc bardzo ważną rolę w funkcjonowaniu banku. Bank nie powinien traktować skarg klientów jedynie jako powodu do zażenowania, lecz  wykorzystać je jako nieocenioną wręcz informację o jakości swych usług. Dzięki reklamacjom bank może bowiem poznać stosunek klientów do oferty bankowej i zrozumieć przyczyny ich niezadowolenia z jego pracy. Jest to bardzo ważne w celu podjęcia działań prowadzących do poprawy jakości świadczonych usług i utrzymania klientów. Z tego powodu pracownicy banku powinni być wdzięczni klientom zgłaszającym reklamacje. Klienci ci są cennymi doradcami banku w procesie identyfikacji usług, których jakość w odczuciu odbiorców nie jest odpowiednia i wymaga poprawy. Niektóre banki w celu ułatwienia klientom zgłaszania uwag i skarg dotyczących poziomu oferowanych usług wykładają w salach operacyjnych formularze ankietowe i koperty oraz umieszczają specjalne skrzynki, do których klienci mogą wrzucać wypełnione formularze. Listy te trafiają potem do komórki, która jest zobowiązana do udzielenia odpowiedzi w krótkim czasie.

Kluczowe znaczenie w procesie zarządzania reklamacjami w banku ma określenie przyczyn ich występowania. Aby uzyskać pełne informacje na ten temat, konieczne jest rejestrowanie i analizowanie wszystkich zgłaszanych reklamacji. Rejestrację reklamacji może ułatwić wprowadzenie jednolitego w całym banku formularza zawierającego następujące punkty: data zgłoszenia reklamacji, dane personalne osoby zgłaszającej, nazwisko pracownika przyjmującego reklamację, istota reklamacji, przedmiot reklamacji (czy dotyczyła personelu czy produktu), działania podjęte w celu załatwienia reklamacji i postawa klienta po uwzględnieniu reklamacji.

Najczęstszymi powodami zgłaszania reklamacji przez klientów banku są błędy lub opóźnienia w realizacji ich zleceń, nieuprzejme potraktowanie klienta przez pracownika banku, błędy dotyczące stanu konta klienta, niedotrzymanie złożonej obietnicy lub odstąpienie od przyjętego ustalenia, dostarczenie błędnych informacji o procedurach i produktach bankowych, nieporozumienia techniczne, zbyt długie oczekiwanie na decyzję banku, stanie w kolejce i niedostateczna dyskrecja ze strony pracowników banku.

Niezależnie od powodów zgłaszania skarg przez klientów, głównym celem aktywnego systemu zarządzania reklamacjami, zarówno w banku, jak i w każdej innej instytucji funkcjonującej na rynku, jest przywrócenie dobrych stosunków z klientami, zapobieganie przechodzeniu klientów do firmy konkurencyjnej oraz niedopuszczenie do pogorszenia image usługodawcy przez wypowiadanie o nim negatywnych opinii ze strony niezadowolonych klientów. Jest to cel krótkookresowy. Natomiast celami średnio- i długookresowymi systemu zarządzania reklamacjami bankowymi są: określenie słabych stron oferty i procedur bankowych z punktu widzenia klientów i sporządzenie na tej podstawie katalogu przedsięwzięć korygujących procedury bankowe w celu zmniejszenia prawdopodobieństwa popełnienia błędów w przyszłości i poprawa jakość świadczonych usług.

Praktyczne aspekty załatwiania reklamacji w bankach

Pracownicy banku mający bezpośrednie kontakty z klientami powinni być dobrze przygotowani do przyjmowania reklamacji. Konfrontacja z klientem mającym zastrzeżenia do obsługi bankowej lub natury samego produktu wymaga od personelu bankowego dużej odporności psychicznej na stres, taktu i dogłębnej znajomości procedur oraz produktów oferowanych przez bank. Klienci rozgoryczeni niewłaściwym wykonaniem usługi z reguły są bardzo zdenerwowani. Próbują więc rozładować swoje emocje, krzycząc i grożąc pracownikom banku oraz żądając od nich natychmiastowego naprawienia błędów lub innego zadośćuczynienia. Są wściekli na bank, a nie na jego pracowników i dlatego personel bankowy nie powinien traktować wypowiadanych oskarżeń jako zarzutów pod swoim adresem.

Jeżeli klient w agresywny sposób wyraża swoje niezadowolenie z usług banku, należy go zaprowadzić w ustronne miejsce i tam spokojnie z nim porozmawiać. Rozmowa taka obejmuje trzy fazy: fazę informacyjną, fazę poszukiwania rozwiązania problemu i fazę zakończenia rozmowy.

W fazie informacyjnej chodzi o uważne wysłuchanie skargi klienta i umożliwienie mu pełnego wyrażenia swego żalu. Rzeczą niezmiernie ważną jest przy tym zachowanie przez pracownika banku spokoju, unikanie wojowniczego nastawienia, nie przerywanie wypowiedzi klienta, używanie takich wyrażeń jak „doskonale rozumiem”, „zgadzam się z Panią/Panem” podkreślających  uważne słuchanie klienta, zanotowanie jego problemów i cierpliwe czekanie aż klient się uspokoi i zakończy swoją wypowiedź. W celu lepszego zrozumienia problemów podnoszonych przez klienta należy zadawać mu pytania.

W fazie poszukiwania rozwiązania problemu najpierw należy podsumować zarzuty klienta i określić możliwe pola porozumienia. Zazwyczaj istnieje możliwość kompromisu. Jeśli cała wina spada na bank, należy przeprosić klienta i poinformować go o działaniach, które zostaną niezwłocznie pojęte w celu rozwiązania problemu i niepowtórzenia się zaistniałej sytuacji. Nigdy w obecności klienta nie należy szukać winnych wśród pracowników banku. Każdy pracownik załatwiający reklamację reprezentuje wobec klienta cały bank i ponosi odpowiedzialność za przywrócenie z nim dobrych kontaktów. W przypadku istotnych niedociągnięć ze strony banku i dużej wagi reklamacji dla podniesienia jakości jego pracy, należy okazać klientowi szczególny gest dobrej woli. np. wręczając mu bukiet kwiatów.

W fazie kończącej rozmowę z klientem zgłaszającym reklamację należy podziękować mu za jego uwagi i inspiracje do polepszenia pracy banku. Trzeba też wyrazić nadzieję, że wraz z usunięciem przyczyn rozgoryczenia klienta, przywrócone zostaną stosunki oparte na wzajemnym zaufaniu i że bankowi bardzo zależy na zadowoleniu klientów ze współpracy z bankiem.

W przypadku, gdy klient zgłasza reklamację na piśmie, należy mu odpowiedzieć również na piśmie. Zanim jednak przystąpimy do sformułowania odpowiedzi, powinniśmy upewnić się, czy właściwie zrozumieliśmy istotę zażalenia klienta, sprawdzić zasadność jego zarzutów i w przypadku, gdy racja będzie leżała po stronie klienta, przystąpić do niezwłocznej naprawy popełnionych błędów. Dobrze jest włączyć w proces załatwiania reklamacji także osoby ze szczebla kierowniczego, ponieważ ich udział daje klientowi gwarancję, że jego sprawa jest traktowana poważnie.

List stanowiący odpowiedź na reklamację klienta powinien być utrzymany w uprzejmym tonie, a jego stylistyka dostosowana do wagi spraw poruszonych w reklamacji, co podkreśla zainteresowanie banku podniesionym problemem.

W miarę możliwości klient powinien otrzymać odpowiedź na zgłoszoną reklamację w ciągu 24 godzin. Niezwłoczne załatwienie reklamacji świadczy o wysokiej jakości oferowanego serwisu. Jeżeli z różnych względów przedłuża się proces załatwiania reklamacji, to klient w międzyczasie powinien otrzymać informację, że sprawa jest w toku.

Każda reklamacja wymaga indywidualnej odpowiedzi. Treść listu powinna zawierać wątki, które występują w prawidłowo przeprowadzanej rozmowie reklamacyjnej. Klient interesuje się przede wszystkim działaniami, jakie zamierza podjąć bank w jego sprawie. W żadnym wypadku nie należy usprawiedliwiać złego serwisu banku, ani zamieszczać w liście pouczających fraz, gdy klient nie ma racji. Ważne jest też, aby język stosowany w korespondencji w sprawie reklamacji był precyzyjny i zrozumiały dla nieprofesjonalistów.

11.7. Zasady dobrej praktyki bankowej

W 1995 roku Związek Banków Polskich uchwalił „Kodeks dobrej praktyki bankowej”, którego nazwę w 2001 roku zmieniono na „ Zasady dobrej praktyki bankowej”. Dokument ten jest kodeksem branżowym składającym się z siedmiu rozdziałów i załącznika zawierającego Regulamin Komisji Etyki Bankowej działającej przy ZBP. Oto nazwy rozdziałów:

  1. Postanowienia ogólne.
  2. Zasady postępowania banków z klientami.
  3. Zasady wzajemnych stosunków pomiędzy bankami.
  4. Zasady postępowania pracowników banku.
  5. Zasady postępowania banku-pracodawcy wobec pracowników.
  6. Komisja Etyki Bankowej.
  7. Postanowienia końcowe.

Zgodnie z zasadami dobrej praktyki bankowej bank powinien traktować wszystkich klientów z jednakową starannością i po partnersku, nie powinien wykorzystywać swego profesjonalizmu w sposób naruszający interes klienta. Powinien informować o warunkach usług bankowych i możliwościach uzyskania dodatkowych korzyści.

Pracownik powinien być lojalny wobec swego banku, dbać o jego dobre imię i nie podejmować żadnych działań kolidujących z interesem banku. Wobec klientów powinien być uprzejmy i rzeczowy, klarownie wyjaśniać istotę świadczonych usług, dochowując dyskrecji i poszanowania tajemnicy bankowej.

Banki powinny stwarzać swoim pracownikom szanse awansu zawodowego i warunki do przejawiania inicjatyw i odpowiedzialności. We wzajemnych stosunkach banki powinny kierować się lojalnością środowiskową i respektować zasady uczciwej konkurencji.

W celu oceny, czy nie nastąpiło w konkretnym przypadku naruszenie reguł zawartych w „Zasadach dobrej praktyki bankowej”, powołano przy ZBP w Warszawie Komisję Etyki Bankowej. Na pisemny wniosek osoby zainteresowanej, którą może być klient, pracownik banku lub bank, Komisja bada sprawę w zespołach 3 - 7 osobowych, a następnie wydaje na piśmie ocenę w sprawie naruszenia zasad dobrej praktyki bankowej lub bezzasadności wniosku. O swojej ocenie Komisja informuje poufnie prezesa banku, a w razie rażących naruszeń może zalecić rozważenie dalszego zatrudnienia danej osoby na zajmowanym stanowisku. [65]

Bibliografia

  1. Alińska A., Bankowość spółdzielcza w krajach Unii Europejskiej, Twigger, Warszawa 2002
  2. Bankowość dla praktyków. Europejski Certyfikat Bankowości EFCB, cz. II, Gdańsk – Katowice – Warszawa 2005
  3. Bankowość, Podręcznik akademicki, red. W. L. Jaworski, Z. Zawadzka, Poltext, Warszawa 2001
  4. Bankowość, Podręcznik dla studentów (red. J. Głuchowski, J. Szambelańczyk, Wyd. WSB, Poznań 1999
  5. Dębski J., Rynek finansowy i jego mechanizmy, PWN, Warszawa 2003
  6. Finanse, bankowość i rynki finansowe, red. E. Pietrzak, M. Markiewicz, Wyd. UG, Gdańsk 2006
  7. Flejterski S., B. Świecka, Elementy finansów i bankowości, CeDeWu, Warszawa 200.
  8. Formalne i praktyczne aspekty windykacji należności bankowych w Polsce. NBP, Warszawa 2004
  9. Gliniecka J., System bankowy w regulacjach polskich i unijnych, Branta, Bydgoszcz 2004
  10. Gostomski E., Handel wiązany w gospodarce światowej, UG, Gdańsk 2004
  11. Gostomski E., Konwergencja modeli, „Gazeta Bankowa”, 39/2008
  12. Gostomski E., M. Penczar, B. Lepczyński, A. Barembruch, Pośrednictwo kredytowe w Polsce. Podręcznik dla praktyków, CeDeWu.PL, Warszawa 2007
  13. Górski M., Rynkowy system finansowy, PWE, Warszawa 2009
  14. Grzywacz J., Podstawy bankowości, Difin, Warszawa 2002
  15. Heropolitańska I., E. Borowska, Kredyty i gwarancje bankowe, POLTEXT, Warszawa 1996
  16. Heropolitańska I., Prawo czekowe polskie i zagraniczne, Twigger, Warszawa 1997
  17. Komosa T., W. Opolski , Prawo wekslowe. Prawo czekowe. Komentarz , Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1997
  18. Krzyżkiewicz Z., Operacje bankowe, rozliczenia krajowe i zagraniczne, Poltext, Warszawa 2001.
  19. Leksykon bankowo – giełdowy, red. Z. Krzyżkiewicz, Poltext, Warszawa 2006
  20. Lutkowski K, Finanse międzynarodowe. Zarys problematyki. PWN, Warszawa 2007
  21. Marciniak – Neider D., Płatności w handlu zagranicznym, wyd. czwarte, Wyd. UG, Gdańsk 2008
  22. Materiały szkoleniowe Dresdner Bank: Erfolgreicher Umgang mit Kundenreklamationen
  23. Międzynarodowe stosunki finansowe, red. naukowa J. Dudziński, H. Nakonieczna Kisiel, Wyd. ZSB w Szczecinie, Szczecin 2006
  24. Mój bank. Podręcznik dla członków rad nadzorczych banków spółdzielczych, Fundusz Współpracy, Warszawa 1999
  25. Olesiak K., A. Zawadzki, Operacje bankowe, Fundacja Innowacje, Warszawa 2005
  26. Ostrowska E., Banki na rynkach kapitałowych , PWE, Warszawa 200.
  27. Podstawy handlu zagranicznego, pod. red. H. Treder, Wyd. UG, Gdańsk 2005
  28. Pronobis M., Polska w strefie euro, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2008
  29. Schlüsselzahlen der Vereinigen per 31.12.2004 r., www.eurocoopbanks.coop.
  30. Skalniak F., Zarys historii polskiej spółdzielczości kredytowej,  Akademia Ekonomiczna, Kraków 1992
  31. Sobol M., Polityka pieniężna Narodowego Banku Polskiego w drodze do euro, CeDeWu, Warszawa 2008
  32. Szambelańczyk J., Banki Spółdzielcze w Polsce w procesach zmian gospodarczych, Wyd. AE w Poznaniu, Poznań 2006
  33. Ślązak E., K. Borowski, Bankowość elektroniczna, w: „Współczesna bankowość” tom I , red. M. Zaleska, Difin, Warszawa 2007
  34. Zaleska M, System gwarantowania depozytów, w: „Współczesna bankowość” t. I.
  35. Zaleska M., Nadzór nad rynkiem finansowym, ze szczególnym uwzględnieniem nadzoru bankowego, w: Współczesna bankowość, t. I
  36. Zaleska M., Zarządzanie aktywami i pasywami banku spółdzielczego, Twigger, Warszawa 2003

dłużnik

wierzyciel

bank dłużnika

bank wierzyciela

111

4

3

2

dłużnik

wierzyciel

bank dłużnika

bank wierzyciela

1

2

6

3

5

4

1

Tradycyjna bankowość  telefoniczna

Bankowość firmowa (corporate banking)

Bankowość domowa (home banking)

Bankowość elektroniczna

Bankowość mobilna

Bankomaty

Elektroniczne terminale do akceptacji kart

Kioski multimedialne

Bank wirtualny

Bank z oddziałami świadczący usługi poprzez Internet

Karty płatnicze

Pieniądz elektroniczny

Bankowość modemowa

Bankowość telefoniczna

Bankowość terminalowa

Bankowość internetowa

Elektroniczne instrumenty płatnicze

Bankowość telewizyjna

Złożenie wniosku przez klienta

Weryfikacja kompletności i poprawności formalnej wniosku i załączników, zakończona zatwierdzeniem wniosku do analizy

Analiza formalno-prawna zdolności kredytowej

Analiza merytoryczna zdolności kredytowej (ocena sytuacji ekonomiczno – finansowej podmiotu)

Metody jakościowe

Metody ilościowe (ocena sytuacji finansowej)

Decyzja kredytowa

Podpisanie umowy kredytowej

Monitoring kredytowy

Kontrakt

3

7

1

BANK

EKSPORTERA

BANK

IMPORTERA

EKSPORTER

IMPORTER

2

8

6

5

4

1   Kontrakt

8

5

BANK

EKSPORTERA

BANK

IMPORTERA

EKSPORTER

IMPORTER

9

2

4

6

10

3

7

Aktywa w danym przedziale czasowym skorygowane o pozycje spłacane z opóźnieniem

Pasywa w danym przedziale czasowym skorygowane o pozycje wycofywane wcześniej i prolongowane

Urealniona luka płynności

Dodatnia Ujemna

  1. Obsługa klienta masowego

  1. Obsługa klienta masowego

  1. Obsługa klienta masowego

Rodzaje kontroli - kryteria

Czas realizacji

Zakres

Planowość

Charakter

  1. wstępna
  2. bieżąca
  3. następna

  1. pełna
  2. problemowa

  1. planowana
  2. doraźna

  1. merytoryczna
  2. formalno-prawna


[1] Zob. M. Górski, Rynkowy system finansowy, PWE, Warszawa 2009, s. 15 - 20

[2] Zob. Leksykon bankowo – giełdowy, red. Z. Krzyżkiewicz, Poltext, Warszawa 2006, s. 334.

[3] Zob. S. Flejterski, B. Świecka, Elementy finansów i bankowości, CeDeWu, Warszawa 2006, s. 179.

[4] Zob. M. Sobol, Polityka pieniężna Narodowego Banku Polskiego w drodze do euro, CeDeWu, Warszawa 2008, s. 110.

[5] ibidem, s. 149.

[6] Zob. S. Flejterski, B. Świecka, op. cit. s. 183.

[7] W Traktacie z Maastricht jest mowa o wszystkich krajach członkowskich UE, ponieważ w 1992 roku zakładano, że wszystkie kraje UE będą tworzyć UGW i wprowadzą euro. Od momentu przystąpienia do UE Polska ma niepełny status kraju członkowskiego UGW (kraju z derogacją), a NBP nie uczestniczy w procesie kreowania wspólnej polityki pieniężnej w strefie euro.

[8] Zob. M. Pronobis, Polska w strefie euro, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2008, s. 37.

[9] Ibidem, s. 38 – 41.

[10] Ibidem, s. 46.

[11] Ustawa z dnia 29 sierpnia 2997 roku Prawo bankowe (dz. U. 1997, nr 140, poz. 939, art. 2).

[12] Zob. E. Gostomski, Konwergencja modeli, „Gazeta Bankowa”, 39/2008, s. 24 – 26.

[13] Dz. U. z 1989 r. Nr 4 poz. 21 i 22. Po ośmiu latach, pod wpływem zmian, jakie zaszły w systemie bankowym oraz wobec perspektywy członkostwa Polski w UE i UGW, w 1997 roku parlament przyjął nową ustawę o NBP oraz nowe prawo bankowe. Zob. Dz. U. z 1997 r., Nr 140, Poz. 938 i poz. 939.

[14] Zob. M. Zaleska, Nadzór nad rynkiem finansowym, ze szczególnym uwzględnieniem nadzoru bankowego, w: Współczesna bankowość, t. I, op. cit. r. 3.

[15] Szerzej zob. M. Zaleska, System gwarantowania depozytów, w: „Współczesna bankowość” t. I, op. cit. r. 4.

[16] Szerzej o różnicach między Kasami Reiffeisena i bankami ludowymi Schulzego zob. J. Szambelańczyk, Banki spółdzielcze w Polsce w procesach zmian gospodarczych, Wyd. AE w Poznaniu, Poznań 2006, s. 15 – 24.

[17] Schlüsselzahlen der EACB per 31.12.2004 r., www.eurocoopbanks.coop.

[18] Zob. A. Alińska, Bankowość spółdzielcza w krajach Unii Europejskiej, Twigger, Warszawa 2002, s. 38.

[19] Die genossenschaftlichen Bankenverbünde in Europa. Auf dem Weg zum Aufbau eines europäischen Champions?, Frankfurt/Main, Münster 2007, s. 19 – 30.

[20] Zob. F. Skalniak, Zarys historii polskiej spółdzielczości kredytowej,  Akademia Ekonomiczna ,Kraków 1992, s. 15.

[21] Ustawa z 7 grudnia 2000 roku o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających (Dz. U. z 2000 r., Nr 119, poz. 1251).

[22] Zob. Mój bank. Podręcznik dla członków rad nadzorczych banków spółdzielczych, Fundusz Współpracy, Warszawa 1999, s. 28 – 32.

[23] Zob. J. Gliniecka, System bankowy w regulacjach polskich i unijnych, Branta, Bydgoszcz 2004, s. 78 – 88.

[24] Zob. K. Olesiak, A. Zawadzki, Operacje bankowe, Fundacja Innowacje, Warszawa 2005, s. 29 – 34.

[25] Szerzej zob. Z. Krzyżkiewicz, Operacje bankowe, rozliczenia krajowe i zagraniczne, Poltext, Warszawa 2001, r. 6.

[26] Zob. K. Olesiak, A. Zawadzki, Operacje bankowe, op. cit. s. 106 – 110.

[27] E. Ślązak, K. Borowski, Bankowość elektroniczna, w: „Współczesna bankowość” tom I , red. M. Zaleska, Difin Warszawa 2007, s. 227.

[28] Zob. Elementy finansów....op. cit. s. 222.

[29] Zob. Bankowość. Podręcznik akademicki, red. W. L. Jaworski, Z. Zawadzka, Poltext, Warszawa 2001, s. 312 – 313.

[30] Zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem dewizowym dopuszczalne jest dokonywanie płatności z partnerami zagranicznymi bez pośrednictwa upoważnionych banków do kwoty 15000 euro (art. 25 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 r., .O zmianie ustawy Prawo dewizowe oraz innych ustaw. Dz. U. 2007, nr 61, poz. 410).

[31] W 2007 roku z systemu SWIFT korzystało ponad 8 tys. banków i instytucji finansowych z ponad 200 krajów. Każdy bank będący członkiem stowarzyszenia SWIFT posiada odpowiedni kod identyfikujący, np. bank Millennium ma kod BIC/S.W.I.F.T.: BIGBPLPWXXX

[32] Zob. Podstawy handlu zagranicznego, pod. red. H. Treder, Wyd. UG, Gdańsk 2005. s.  275-277.

[33] Polskie prawo dewizowe pozwala na przywóz do kraju oraz wywóz za granicę bez zezwolenia dewizowego krajowych lub zagranicznych środków płatniczych do wartości 10 000 euro.

[34] Na temat międzynarodowego handlu wiązanego zob. E. Gostomski, Handel wiązany w gospodarce światowej, UG, Gdańsk 2004..

[35] Zob. K. Lutkowski, Finanse międzynarodowe. Zarys problematyki. PWN, Warszawa 2007, s. 13.

[36] Określenie „rozliczenia gotówkowe” ma zatem podwójne znaczenie – a odnosi się ono zarówno do formy jak i terminu zapłaty (Zob. Międzynarodowe stosunki finansowe, red. naukowa J. Dudziński, H. Nakonieczna Kisiel, Wyd. ZSB w Szczecinie, Szczecin 2006, s. 57).

[37] Zob. Międzynarodowe stosunki finansowe, op. cit. s. 80-81.

[38] Zob. ibidem s. 81-82

[39] Szerzej zob. I. Heropolitańska, Prawo czekowe polskie i zagraniczne, Twigger, Warszawa 1997.

[40] Szerzej na temat weksla zob. T. Komosa, W. Opolski , Prawo wekslowe. Prawo czekowe. Komentarz , Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1997.

[41] Zob. D. Marciniak – Neider Płatności w handlu zagranicznym, wyd. czwarte, Wyd. UG, Gdańsk 2008, s. 60.

[42] Ustawa z 20 lipca 2001 roku o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2001 roku, Nr 100, poz. 1081 z późniejszymi zmianami).

[43] Pożyczek mogą udzielać także podmioty pozabankowe.

[44] Zob. Bankowość, Podręcznik dla studentów (red. J. Głuchowski, J. Szambelańczyk), Wyd. WSB, Poznań 1999, s. 251 – 252.

[45] Zob. J. Grzywacz, Podstawy bankowości, Difin, Warszawa 2002, r. 6.5.

[46] Szerzej na temat zabezpieczenia kredytów zob. I. Heropolitańska, E. Borowska, Kredyty i gwarancje bankowe, POLTEXT, Warszawa 1996.

[47] Zob. E. Gostomski, M. Penczar, B. Lepczyński, A. Barembruch, Pośrednictwo kredytowe w Polsce. Podręcznik dla praktyków, CeDeWu.PL, Warszawa 2007, s. 66 – 69.

[48] Zob. Formalne i praktyczne aspekty windykacji należności bankowych w Polsce. NBP, Warszawa 2004, s. 3.

[49] Zob. Bankowość, Podręcznik akademicki, op. cit. s. 446 – 447.

[50] Zob. Bankowość dla praktyków. Europejski Certyfikat Bankowości EFCB, cz. II, Gdańsk – Katowice – Warszawa 2005, s. 371 – 372.

[51] Bankowość dla praktyków, op. cit. cz. II, s. 249 – 254.

[52] Jest o nich mowa w rozdziale dwunastym niniejszego opracowania.

[53] Zob. M. Zaleska, Zarządzanie aktywami i pasywami banku spółdzielczego, Twigger, Warszawa 2003, s. 9.

[54] Zob. M. Górski, Rynkowy system finansowy, PWE, Warszawa 2009, s. 188.

[55] Zob. Uchwała Nr 9/2007 Komisji Nadzoru Bankowego z dnia 13 marca 2007 w sprawie ustalenia wiążących banki  norm płynności.

[56] Papiery wartościowe to dokumenty potwierdzające fakt odpłatnego udostępnienia kapitału, co daje kapitałodawcy określone prawa. Papierami wartościowymi są akcje, obligacje, listy zastawne, certyfikaty inwestycyjne i inne.

[57] Zob. J. Dębski, Rynek finansowy i jego mechanizmy, PWN, Warszawa 2003, s. 13-23, Finanse, bankowość i rynki finansowe, red. E. Pietrzak, M. Markiewicz, Wyd. UG, Gdańsk 2006, s. 22-26.

[58] Zob. E. Ostrowska, Banki na rynkach kapitałowych , PWE, Warszawa 2005, s  59-64.

[59] Dz. U. z 2005 r., Nr 183, poz. 1537.

[60] Dz. U. z 2005 r., Nr 184, poz. 1539.

[61] Dz. U. z 2005 r. Nr 183, poz. 1538.

[62] Zob. J. Grzywacz, Podstawy bankowości, Difin 2002, s. 266.

[63] Bankowość dla praktyków, cz. II, op.cit  s. 299.

[64] Zob. Materiały szkoleniowe Dresdner Bank: Erfolgreicher Umgang mit Kundenreklamationen.

[65] Leksykon bankowo-giełdowy, op. cit. s. 210-213

Zobacz także

Eugeniusz Gostomski Wyższa Szkoła Bankowa w Gdańsku Wykład z dnia 27.04.2012  Przedsiębiorczość  Fir

Reklama

Współpraca