Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

ABC Bankowości (z uwzględnieniem banków spółdzielczych), książka


Kierunek Fir
Prowadzący Eugeniusz Gostomski
Informacja dla prowadzących
Podgląd

Książka-Poznań2.doc

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):

Eugeniusz Gostomski

ABC Bankowości

(z uwzględnieniem banków spółdzielczych)

Poznań 2009

Spis treści

Rozdział pierwszy

Pieniądz i polityka pieniężna

1.1.Istota pieniądza

1.2. Funkcje pieniądza

1.3. Współczesne formy pieniądza

1.4. Istota i cele polityki pieniężnej państwa

1. 5. Polityka pieniężna NBP i jej instrumenty

1. 6. Polityka pieniężna Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC)

1.7. Euro jako wspólna waluta europejska

1.8. Polska droga do strefy euro

Rozdział drugi

Działalność bankowa i polski system bankowy

2.1. Pojęcie banku i wykaz czynności bankowych

2.2. Pojęcie, funkcje i czynniki rozwoju systemu bankowego

2.3. Modele systemu bankowego na świecie

2. 4. Transformacja systemu bankowego w Polsce

2. 5. Rola NBP w polskim systemie bankowym

2. 6. Komisja Nadzoru Finansowego jako organ nadzorujący banki w Polsce.

2.7. Zadania Bankowego Funduszu Gwarancyjnego

2.8. Banki z kapitałem zagranicznym w Polsce

2.9. System bankowy w Polsce na tle systemów bankowych w innych krajach

europejskich

Rozdział trzeci

Bankowość spółdzielcza w Polsce i wybranych krajach europejskich

3.1. Geneza i cechy spółdzielczości bankowej w Europie

3.2. Banki ludowe Schulzego i kasy Raiffeisena

3.3. Funkcjonowanie banków spółdzielczych w  krajach europejskich

3.4. Struktury organizacyjne banków spółdzielczych w Europie

3.5. Strategia rozwoju wybranych grup spółdzielczych w Europie

3.6. Banki spółdzielcze w Polsce na tle innych banków spółdzielczych w Europie

Rozdział czwarty

Banki spółdzielcze jako instytucje głęboko zakorzenione w społeczności                lokalnej

4.1. Narodziny polskiej spółdzielczości kredytowej

4.2. Znaczenie banków spółdzielczych dla podtrzymania kultury polskiej i polskiego stanu posiadania w czasie zaborów

4.3. Rozwój banków spółdzielczych w Polsce po II wojnie światowej

4.4. Specyfika banków spółdzielczych

4.5. Funkcjonowanie organów banku spółdzielczego

4.6. Korzyści z członkostwa w banku spółdzielczym

4.7. Oferta banków spółdzielczych dla samorządu terytorialnego

4.8. Wspieranie przez banki lokalnych inicjatyw społecznych i charytatywnych

4.10. Banki spółdzielcze dzieciom

Rozdział piąty

Krajowe operacje bankowe

5.1. Pojęcie i klasyfikacja operacji i usług bankowych

5.2. Rachunki bankowe – istota i podstawowe zasady prowadzenia rachunków bankowych

5.3. Rodzaje rachunków bankowych

5.4. Tajemnica rachunku bankowego

5.5. Przyjmowanie depozytów bankowych

5.6. Operacje rozliczeniowe banków

5.6.1. Rozliczenia gotówkowe

5.6.2. Rozliczenia bezgotówkowe

5.7. Rozrachunki międzybankowe

5.8. Bankowość elektroniczna

5.9. Opłaty i prowizje bankowe

Rozdział szósty

Rozliczenie transakcji handlu zagranicznego

6.1. Infrastruktura do realizacji rozliczeń międzynarodowych

6.2. Klasyfikacja rozliczeń międzynarodowych

6.3. Nieuwarunkowane sposoby rozliczeń

6.4. Uwarunkowane sposoby rozliczeń

6.5. Podstawowe instrumenty zapłaty w handlu zagranicznym

Rozdział siódmy

Działalność kredytowa banku

7.1. Pojęcie i rodzaje kredytów

7.2. Rola kredytów w życiu gospodarczym

7.3. Zasady udzielania kredytów i pożyczek klientom indywidualnym

7.4. Zasady udzielania kredytów gospodarczych

7.5. Prawne zabezpieczenia kredytów

7.6. Umowa kredytowa i wykorzystanie kredytu bankowego

7.7. Monitoring kredytowy

7.8. Windykacja i restrukturyzacja należności kredytowych banku

Rozdział ósmy

Zarządzanie bankami komercyjnymi

8.1. Istota zarządzania, misja i cele banku

8.2. Planowanie strategiczne i operacyjne w banku

8.3. Struktura organizacyjna banku

Rysunek 8. Marketingowa struktura organizacyjna

8.4. Podział kompetencji i delegowanie uprawnień w banku komercyjnym

8.5. Zarządzanie zasobami ludzkimi w banku

8.6. Kontrola wewnętrzna w banku

8.7. Zarządzanie oddziałami banku

8.8. Etyka w biznesie bankowym

Rozdział dziewiąty

Zarządzanie aktywami, pasywami, kosztami i ryzykiem banku

9.4.1. Ryzyko kredytowe

9.4.2. Ryzyko utraty płynności

9.4.3. Ryzyko stopy procentowej

9.4.4. Ryzyko operacyjne

Rozdział dziesiąty

Rynek pieniężny i kapitałowy

10.1. Istota i rodzaje rynków finansowych

10.2. Znaczenie rynków finansowych dla gospodarki i banków

10.3. Rynek pieniężny

10.4. Rynek kapitałowy i jego instytucje

10.5. Obligacje i akcje jako najważniejsze instrumenty rynku kapitałowego

10.6. Emisja papierów wartościowych

10.7. Giełda papierów wartościowych

Rozdział jedenasty

Marketing bankowy

11.1. Istota i znaczenie marketingu dla banku

11.2. Badania marketingowe

11.3. Segmentacja rynku usług bankowych

11.4. Jakość obsługi klienta

11.5. Koncepcja marketingu mix w bankowości

11.6. Załatwianie reklamacji klientów banku

11.7. Zasady dobrej praktyki bankowej

Rozdział dwunasty

Rachunkowość bankowa

Rozdział trzynasty

Informatyka i informacja w banku

Rozdział czternasty

Stosowanie prawa w działalności bankowej

Rozdział pierwszy

Pieniądz i polityka pieniężna

1.1.Istota pieniądza

Banki uczestniczą w obrocie pieniądzem. Zrozumienie istoty, funkcji i form pieniądza ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia biznesu bankowego. Pieniądz jest powszechnym ekwiwalentem towarów, czyli tym, czym można płacić za produkty i usługi oraz regulować zobowiązania względem wierzycieli. Wyłonił się ze świata towarów zaspakajających określone potrzeby człowieka. Stając się pośrednikiem w wymianie towarowej, pieniądz umożliwił odejście od wymiany naturalnej (barterowej), która polegała na wymianie towaru za towar. Wprowadzenie pieniądza pozwoliło rozdzielić wymianą towarów na dwa oddzielne akty: sprzedaż i kupno. Polega to na tym, że sprzedawca za dobra przekazane nabywcy otrzymuje zapłatę w pieniądzu, a następnie za pieniądze kupuje inne potrzebne mu dobra. Partnerzy realizujący transakcje handlowe mogą też wyrażać zgodę na dokonanie zapłaty za sprzedane towary dopiero po jakimś czasie. Powstaje wówczas należność/zobowiązanie, co zostaje uregulowane przez przekazanie odpowiedniej sumy pieniądza w późniejszym terminie.

Pieniądz jest wiec powszechnie akceptowanym zamiennikiem towarów i ma absolutną moc zwalniania z zobowiązań, a przy tym jest absolutnie płynnym składnikiem majątku (pieniądz gotówkowy), który w każdej chwili może być wykorzystany w procesie wymiany handlowej i do regulowania zobowiązań, np. podatkowych czy cywilnoprawnych. Do pieniądza zaliczane są także wkłady terminowe i oszczędnościowe, określane jako substytuty pieniądza. Nie są one jednak idealnym pieniądzem z powodu ograniczonej płynności.

1.2. Funkcje pieniądza

Pieniądz pełni cztery zasadnicze funkcje:

  1. środka wymiany,
  2. środka płatniczego,
  3. miernika wartości,
  4. środka przechowywania wartości (tezauryzacji).

Pieniądz jako środek wymiany jest uniwersalnym pośrednikiem w wymianie towarów. Sprawia on, iż osoby posiadające towary na sprzedaż nie muszą łączyć się w pary, w których każda ze stron oferuje towar pożądany przez drugą stronę w odpowiedniej ilości i o odpowiedniej jakości, co byłoby bardzo trudnym zadaniem. Posługując się pieniądzem jako środkiem wymiany dokonujemy sprzedaży towarów za pieniądze, za które następnie nabywamy inne potrzebne towary.

W historii różne dobra użytkowe pełniły funkcję pośrednika w wymianie handlowej: zboże, bydło, skóry, sól itp. W końcu, z uwagi na takie zalety, jak jednorodność, trwałość, łatwa podzielność i duży ciężar właściwy, funkcję tę zaczęły pełnić metale szlachetne (złoto, srebro). Kruszce początkowo ważono, a następnie zaczęto stosować w wymianie handlowej wybijane z metali szlachetnych monety, czyli cechowane znaki pieniężne, na których emitent (mennica) stwierdzała wagę monety i próbę (jakość kruszcu).

Pieniądz jako środek płatniczy ma absolutną moc zwalniania z zobowiązań wobec wierzycieli. Oznacza to, że wierzyciel nie może odmówić akceptacji uregulowania zobowiązania w formie pieniężnej. Należy podkreślić, że z tą cechą pieniądza związane jest określenie pieniądza jako prawnego środka płatniczego, co można przeczytać także na banknotach emitowanych przez Narodowy Bank Polski.

Funkcję środka płatniczego pieniądz pełni przede wszystkim w obrocie towarowym, gdy zapłata za przekazane dobra nie następuje natychmiast, lecz później, tzn. gdy nabywca korzysta z kredytu kupieckiego, który następnie zostaje uregulowany w formie pieniężnej. Ponadto pieniądz w charakterze środka płatniczego stosowany jest do regulowania zobowiązań z innych tytułów, np. z tytułu podatków, przy spłacie kredytów i uiszczaniu różnych opłat.

Pieniądz pełni też funkcję miernika wartości . Za pomocą pieniądza wyraża się mianowicie wartość wszystkich towarów, zasobów i strumieni gospodarczych. Dzięki temu, że ceny wszystkich dóbr materialnych wyrażone są w jednostkach pieniężnych, łatwo możemy je porównywać, Cena towaru jest jego pieniężną wartością. Wysokość cen określa siłę nabywczą pieniądza, która nie jest stała, lecz zmienia się w zależności od skali inflacji w kraju.

Ponadto pieniądz pełni funkcję środka przechowywania wartości , czyli jest instrumentem tezauryzacji bogactwa. Podmioty gospodarcze gromadzą (tezauryzują) pieniądze, aby móc w przyszłości dokonywać zakupu towarów i spłacać zobowiązania. Innymi słowy, pieniądz jest środkiem tezauryzacji, gdy nie wydajemy od razu wszystkich zarobionych pieniędzy, lecz część z nich jako oszczędności odkładamy na przyszłość. Przechowywanie oszczędności w formie pieniężnej, a nie w obligacjach, biżuterii czy nieruchomościach ma tę zaletę, że pieniądz jest dobrem doskonale płynnym. Oznacza to, iż oszczędności pieniężne można natychmiast i bez żadnych kosztów transakcyjnych wykorzystać do zapłaty za towary lub do uregulowania określonych zobowiązań. Zaletą pieniądza w funkcji środka tezauryzacji jest również to, że stale zachowuje on swoją wartość nominalną, w przeciwieństwie do innych aktywów, których wartość na rynku ciągle się zmienia.

Natomiast słabością pieniądza jako środka przechowywania wartości jest to, iż jego siła nabywcza (wartość realna) na skutek procesów inflacyjnych w gospodarce narodowej naleje wraz z upływem czasu, np. wprowadzony w Polsce w 1995 roku tzw. nowy złoty stracił w ciągu pierwszego dziesięciolecia funkcjonowania ponad połowę swojej pierwotnej wartości. Poza tym, jeżeli będziemy przechowywać wartość w postaci pieniądza gotówkowego (banknoty, monety), to od tej postaci oszczędności nie uzyskamy żadnych przychodów w ujęciu nominalnym.

W handlu zagranicznym pieniądz pełni następujące funkcje:

  1. waluty fakturowania , czyli w pieniądzu wyrażane są ceny i wystawiane faktury;
  2. waluty transakcyjnej , tzn. transakcje handlowe między kontrahentami zagranicznymi zawierane są i regulowane w określonej walucie;
  3. waluty inwestycyjnej , która polega na tym, że podmioty gospodarcze utrzymują część swoich aktywów w walucie międzynarodowej.

W transakcjach oficjalnych, czyli w operacjach władz monetarnych, głównie banków centralnych, pieniądz pełni funkcje:

  1. podstawy określania parytetów walutowych , czyli waluty referencyjnej;
  2. waluty interwencyjnej , która to funkcja polega na tym, że banki centralne stosują daną walutę narodową do interwencji na rynku walutowym;
  3. waluty rezerwowej, tzn. władze monetarne wykorzystują walutę międzynarodową do utrzymywania w niej rezerw dewizowych.

1.3. Współczesne formy pieniądza

Pieniądz nie został wymyślony przez pojedynczego człowieka ani żadną zbiorowość ludzką, ale jest efektem zbiorowego doświadczenia społeczeństw. Na przestrzeni dziejów zmieniały się formy pieniądza. Od początku historii w praktyce gospodarczej występował pieniądz naturalny w postaci różnych dóbr użytkowych. W VII wieku p.n.e. na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej pojawiły się pierwsze monety. Również w VII wieku p.n.e. w Chinach, a w XII wieku n.e. w Europie Południowej pojawiły się banknoty, czyli kwity dłużne banku potwierdzające lokatę kruszcu i zobowiązujące bank do jego wydania okazicielowi banknotu. Pełny rozkwit pieniądza w postaci banknotów nastąpił w XVIII i XIX wieku w najbardziej rozwiniętych krajach Europy Zachodniej.

Banki początkowo emitowały banknoty jako potwierdzenie przyjęcia lokaty kruszcowej, lecz następnie stopniowo zaczęły kredytować swoich klientów, przekazując im banknoty dla których nie miały już pokrycia w kruszcu. Banknoty emitowały też państwa na pokrycie własnych wydatków, nie bacząc na brak ich zabezpieczenia w postaci kruszców, szczególnie w okresie wojen. Nadmierna emisja banknotów stawała się przyczyną zawieszania ich wymienialności na kruszec i wysokiej inflacji. Najdłużej na złoto był wymienialny dolar amerykański – do sierpnia 1971 roku, z tym, że od lat trzydziestych XX wieku prawo do zamiany dolarów na złoto przysługiwało już tylko bankom centralnym [1] .

We współczesnej gospodarce występują trzy formy pieniądza:

  1. pieniądz gotówkowy – banknoty i monety emitowane przez bank centralny, będące w posiadaniu gospodarstw domowych i podmiotów niebankowych,
  2. pieniądz bezgotówkowy – pieniądz istniejący w formie zapisu na rachunkach klientów w bankach depozytowo – kredytowych, emitowany przez te banki,
  3. pieniądz elektroniczny .

Pieniądz elektroniczny zgodnie z prawem bankowym (art. 4.1.5) to wartość pieniężna stanowiąca elektroniczny odpowiednik znaków pieniężnych, która spełnia łącznie następujące warunki:

  1. jest przechowywana na elektronicznych nośnikach informacji,
  2. jest wydawana do dyspozycji na podstawie umowy w zamian za środki pieniężne o nominalnej wartości nie mniejszej niż ta wartość,
  3. jest przyjmowana jako środek płatniczy przez przedsiębiorców innych niż podmioty wydające ją do dyspozycji,
  4. na żądanie jest wymieniana przez wydawcę na środki pieniężne,
  5. jest wyrażona w jednostkach pieniężnych.

Pieniądz elektroniczny odgrywa jeszcze niedużą rolę w życiu gospodarczym na świecie, ale jego znaczenie stopniowo się zwiększa.

Ogół środków pieniężnych, które są do dyspozycji podmiotów niebankowych (gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa) stanowi podaż pieniądza . W skład podaży pieniądza wchodzi gotówka w obiegu oraz środki na rachunkach bankowych oraz inne surogaty pieniądza (np. weksle i czeki). Wielkość podaży pieniądza zależy od wielkości kreacji pieniądza dokonanej przez bank emisyjny (pieniądz gotówkowy) i banki komercyjne (pieniądz bezgotówkowy).

W ujęciu makroekonomicznym podaż (ilość) pieniądza w obiegu ustala się w postaci agregatów pieniężnych, różniących się stopniem płynności. Najbardziej płynnym agregatem jest M1, do którego należą gotówka w obiegu oraz depozyty bieżące (na rachunkach rozliczeniowych i oszczędnościowych). Agregat pieniężny M2 obejmuje oprócz składników tworzących M1 depozyty terminowe z pierwotnym terminem lokaty do 2 lat. Standardowym miernikiem pieniądza w krajach Unii Europejskiej jest agregat M3, który obejmuje M2 i papiery dłużne banków z terminem wykupu do 2 lat oraz zobowiązania banków z tytułu operacji finansowych z przyrzeczeniem odkupu, dokonywanych z instytucjami niemonetarnymi.

Podaż pieniądza ogółem (M3) w Polsce na koniec 2007 roku wynosiła 562 mld zł, z czego 77 mld zł (13,7%) stanowił pieniądz gotówkowy w obiegu.

Podaż pieniądza jest planowana przez bank centralny, który stara się tak ją ukształtować, aby na rynku kredytowym była równowaga i nie dochodziło do inflacji w gospodarce narodowej z powodu nadmiaru pieniądza.

Natomiast pod pojęciem popytu na pieniądz rozumiemy zapotrzebowanie przedsiębiorstw i gospodarstw domowych na pieniądz jako środek wymiany, środek płatniczy i środek tezauryzacji. Popyt na pieniądz zaspakajany jest poprzez utrzymywanie części dochodów w formie rezerw pieniężnych. Wielkość popytu na pieniądz zależy przede wszystkim od poziomu dochodu narodowego w gospodarce, który określa zakres wpłat i wypłat pieniężnych. Gdy rośnie dochód narodowy, wzrasta też popyt na pieniądz. Czynnikiem wpływającym na popyt na pieniądz jest też motyw ostrożności wynikający z niepewności co do kształtowania się strumieni pieniężnych w przyszłości, Chodzi tutaj o konieczność tworzenia zapasu pieniądza ze względu na bezpieczeństwo obrotu gospodarczego.

Istotny wpływ na wielkość popytu na pieniądz wywiera stopa procentowa. Posiadanie zapasu płynnego pieniądza (gotówka, wkłady awista) przynosi straty  właścicielowi środków pieniężnych, które są szczególnie odczuwalne przy wysokim oprocentowaniu lokat terminowych. Wysokość oprocentowania wpływa więc na wielkość zapasu pieniędzy. Wraz ze wzrostem oprocentowania spada popyt na pieniądz, zaś obniżenie oprocentowania prowadzi do wzrostu popytu na pieniądz.

J. M. Keynes zwrócił ponadto uwagę na spekulację jako czynnik kształtowania popytu na pieniądz. Spekulanci oczekując wzrostu kursów papierów wartościowych na giełdzie, kupują papiery wartościowe, przez co zmniejsza się wielkość zapasu pieniądza gromadzonego dla celów spekulacyjnych.

1.4. Istota i cele polityki pieniężnej państwa

Polityka pieniężna państwa obejmuje całokształt rozwiązań i działań podejmowanych w gospodarce narodowej w celu zaopatrzenia podmiotów gospodarujących w pieniądz i regulowania wielkości podaży pieniądza [2] . Za politykę pieniężną odpowiedzialne są bank centralny i rząd. Podstawowym celem polityki pieniężnej każdego kraju jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej rządu, a więc wysokiego stanu zatrudnienia, utrzymania równowagi zewnętrznej i wzrostu gospodarczego, jeżeli nie jest to sprzeczne z celem podstawowym – stabilizacją cen.

W latach osiemdziesiątych XX wieku cel stabilności cen realizowano głównie w oparciu o kontrolę podaży pieniądza za pomocą agregatów pieniężnych M1, M2, M3 oraz stóp procentowych banku centralnego. Obecnie większość banków realizuje bezpośredni cel inflacyjny, wyznaczając określoną stopę lub przedział wahań dla inflacji [3] .

1. 5. Polityka pieniężna NBP i jej instrumenty

Politykę pieniężną w Polsce realizuje NBP. Przez pierwsze lata od zapoczątkowania transformacji ustrojowej w naszym kraju działania NBP w zakresie polityki pieniężnej podporządkowane były tłumieniu inflacji i przywracaniu równowagi pieniężnej i rynkowej, co służyć miało poprawie efektywności gospodarowania. Polityka pieniężna NBP aż do końca 1997 roku opierała się na realizacji celu pośredniego, którym była kontrola podaży pieniądza przy jednoczesnym kontrolowaniu kształtowania się kursu walutowego. Jednakże nieprzekroczenie założonego poziomu podaży pieniądza było bardzo trudnym zadaniem, chociażby z uwagi na bezpośrednie finansowanie przez NBP deficytu budżetowego w tym czasie. Niemniej inflację w Polsce w tym okresie udało się znacznie obniżyć.

Zgodnie z Konstytucją RP od 1998 roku politykę pieniężną w Polsce kształtuje niezależny organ NBP, jakim jest Rada Polityki Pieniężnej. Do dzisiaj RPP stasuje strategię bezpośredniego celu inflacyjnego. Od 2004 roku do chwili obecnej (2009 rok) cel inflacyjny wyznaczany był na poziomie 2,5% z dopuszczalnym przedziałem wahań +/- 1 pkt. proc., tzn. na poziomie zbliżonym do oczekiwanej wartości referencyjnej według Traktatu z Maastrickt dla kryterium inflacyjnego.

Od 12 kwietnia 2000 roku kurs złotego jest płynny , co pozwala na bardziej elastyczne niż w warunkach kursu pełzającego reagowanie na pojawiające się w gospodarce wstrząsy i ogranicza ryzyko kursu walutowego w Polsce.

NBP dysponuje wieloma instrumentami polityki pieniężnej o charakterze administracyjnym, mieszanym i rynkowym. Instrumenty te po 1990 roku ewaluowały w kierunku stosowania regulacji i procedur wypracowanych w krajach Unii Europejskiej.

Do instrumentów polityki pieniężnej NBP należą:

  1. instrumenty administracyjne: obowiązek tworzenia przez banki komercyjne rezerw obowiązkowych, pułapy kredytowe, wprowadzenie nieprzekraczalnego poziomu oprocentowania, obowiązek utrzymywania nieoprocentowanego depozytu od zagranicznych środków wykorzystywanych przez banki i krajowych przedsiębiorców;
  2. instrumenty administracyjno – ekonomiczne, do których należą operacje depozytowo – kredytowe i związane z nimi stopy procentowe: refinansowa, lombardowa, redyskontowa i depozytowa;
  3. instrumenty o charakterze rynkowym, do których zalicza się operacje otwartego rynku: bezwarunkowe (operacje outright) i warunkowe (repo i reverse repo) oraz związaną z nimi stopę referencyjną.

W latach 1990 – 1992 NBP oddziaływał metodami administracyjnymi na kształtowanie się stóp procentowych w bankach komercyjnych. Określał mianowicie górny poziom oprocentowania depozytów w bankach i górny poziom oprocentowania oferowanych przez nie kredytów. Ponadto raz na kwartał wyznaczał 14 bankom kontrolowanym kapitałowo przez państwo limity dotyczące udzielanych przez nie kredytów [4] .

Od 1993 roku głównym instrumentem polityki pieniężnej NBP są operacje otwartego rynku, klasyfikowane do narzędzi o charakterze rynkowym. Za ich pomocą bank centralny wpływa na poziom płynności banków komercyjnych i wysokość stóp procentowych na rynku międzynarodowym, doprowadzając je do poziomu odpowiadającego aktualnym celom polityki pieniężnej. Operacje otwartego rynku są prowadzone przez bank centralny z bankami komercyjnymi i dokonywane z inicjatywy banku centralnego. Polegają one na zakupie i sprzedaży papierów wartościowych. NBP sprzedając papiery wartościowe, przejmuje od banków komercyjnych część środków pieniężnych i tą drogą zmniejsza podaż pieniądza na rynku. Z kolei skupując papiery wartościowe zasila rynek kreowanym przez siebie pieniądzem, co zwiększa podaż środków pieniężnych na rynku.

Najprostszą formą operacji otwartego rynku są operacje bezwarunkowe zakupu papierów wartościowych lub operacje bezwarunkowe sprzedaży papierów wartościowych . Inną formą są operacje warunkowe, które łączą kupno papierów wartościowych przez NBP od banku komercyjnego z ich odsprzedażą przez ten bank NBP po określonej cenie w określonym terminie ( transakcje repo ). Zakup papieru wartościowego przez bank centralny w ramach operacji warunkowej jest odpowiednikiem zabezpieczonego kredytu udzielonego bankowi komercyjnemu przez bank centralny. Drugim wariantem operacji warunkowych są transakcje reverse repo , czyli transakcje warunkowej sprzedaży papierów wartościowych (bonów pieniężnych) przez bank centralny bankowi komercyjnemu z jednoczesnym zobowiązaniem banku komercyjnego do odsprzedania tych papierów NBP po określonej cenie w przyszłości. Sprzedaż papieru wartościowego przez bank centralny w ramach operacji warunkowej jest odpowiednikiem lokaty złożonej przez bank komercyjny w banku centralnym Należy podkreślić, że operacji warunkowe NBP są wykorzystywane do doraźnego regulowania podaży pieniądza, podczas gdy nieodwracalne operacje bezwarunkowe sygnalizują i realizują określony kierunek polityki pieniężnej, np. chodzi o redukcję powstałej nadpłynności w systemie bankowym.

Rada Polityki Pieniężnej określa stopę referencyjną, który wyznacza minimalną rentowność bonów pieniężnych NBP sprzedawanych w ramach operacji otwartego rynku. Stopa referencyjna oddziałuje na poziom oprocentowania depozytów na rynku międzybankowym.

Pierwsze operacji otwartego rynku NBP zaczął realizować w 1990 roku, emitując bony pieniężne w celu ograniczenia nadmiernej płynności sektora bankowego w tym czasie. W latach 1990 – 1992 emisja bonów pieniężnych była jedyną formą operacji otwartego rynku NBP. W 1993 roku NBP przeprowadził pierwsze operacje warunkowej sprzedaży papierów wartościowych, zmniejszając nadpłynność systemu bankowego.

Począwszy od 1998 roku operacje otwartego rynku polegały głównie na emisji 28 dniowych bonów pieniężnych NBP. We wrześniu 2000 roku NBP rozpoczął bezwarunkową sprzedaż posiadanych w swoim portfelu obligacji skarbowych, co przyczyniło się do znacznego obniżenia nadpłynności polskiego systemu bankowego [5] .

W 2002 roku RPP wprowadziła podział operacji otwartego rynku na trzy główne kategorie:

  1. operacje podstawowe, polegające na emisji bonów pieniężnych NBP z 28 dniowym terminem zapadalności (w 2003 roku termin zapadalności podstawowych operacji otwartego rynku został skrócony do 14 dni, a w 2005 roku do 7 dni),
  2. operacje dostrajające, które polegają na:
  1. emisji bonów pieniężnych NBP z terminem zapadalności od 1 do 7 dni,
  2. zakupie od banków, w trybie przetargowym, skarbowych papierów wartościowych na okresy wynoszące od 1 do 7 dni,
  3. przedterminowym wykupie bonów pieniężnych NBP,
  1. operacje o charakterze strukturalnym, polegające na bezwarunkowej sprzedaży przez NBP obligacji skarbowych.

W latach 2002 – 2005 NBP prowadził w ramach operacji podstawowych wyłącznie emisję bonów pieniężnych, a w ramach operacji strukturalnych sprzedaż obligacji skarbowych. W tym czasie nie przeprowadził żadnych operacji dostrajających.

Ważnym instrumentem polityki pieniężnej NBP jest stopa rezerwy obowiązkowej. Jej wysokość ustala Rada Polityki Pieniężnej. Obecnie (2009 rok) wynosi ona 3,5% dla wszystkich rodzajów depozytów od podmiotów niebankowych i środków pozyskanych ze sprzedaży dłużnych papierów wartościowych. Rezerwę obowiązkową bank utrzymuje na swoim rachunku bieżącym w NBP. Jedynie banki spółdzielcze utrzymują rezerwy obowiązkowe w bankach zrzeszających. Wszystkie banki mają prawo zmniejszyć naliczoną rezerwę o równowartość 500 tys. euro. Rezerwa obowiązkowa od 1 maja 2004 roku jest oprocentowana w wysokości 0,9% stopy redyskontowej weksli.

NBP może zwolnić bank realizujący program naprawczy z obowiązku utrzymywania rezerwy pod warunkiem zakupienia za zwolnione środki papierów emitowanych przez Skarb Państwa lub NBP.

Podstawą naliczania rezerwy obowiązkowej jest średnia arytmetyczna stanu środków na rachunkach bankowych objętych rezerwą, liczona ze wszystkich dni kalendarzowych miesiąca. Banki co miesiąc informują NBP o wymaganej wysokości rezerwy obowiązkowej. Mogą one w razie potrzeby wykorzystać w ciągu dnia rezerwę na rachunku bieżącym do swoich rozliczeń pieniężnych. W razie naruszenia obowiązku utrzymywania rezerwy w należnej wysokości banki płacą od brakującej części odsetki w wysokości stanowiącej dwukrotność oprocentowania kredytu lombardowego w NBP.

Obniżenie stopy rezerwy obowiązkowej przez RPP zwiększa podaż pieniądza, ponieważ banki mogą wtedy większą część pozyskanych środków przeznaczyć na akcję kredytową. Natomiast jej podwyższenie zmniejsza podaż pieniądza, gdyż bankom pozostaje mniej pieniędzy na udzielanie kredytów.

Do instrumentów polityki pieniężnej należą też operacje kredytowo – depozytowe .  W przeciwieństwie do operacji otwartego rynku są one przeprowadzane z inicjatywy banków komercyjnych. Operacje kredytowo – depozytowe przyjmują głównie formę kredytu lombardowego udzielanego przez bank centralny lub depozytu składanego w banku centralnym pod koniec dnia. Operacje te służą łagodzeniu krótkookresowych wahań stóp procentowych na rynku międzybankowym – oprocentowanie kredytu lombardowego wyznacza górną granicę dla kształtowania się tych stóp, a oprocentowanie depozytu w NBP dolną granicę.

Kredyt lombardowy jest udzielany bankom komercyjnym na jeden dzień (kredyt na bazie overnight), po spłaceniu kredytu O/N zaciągniętego w poprzednim dniu operacyjnym, pod zastaw skarbowych papierów wartościowych (wysokość kredytu nie może przekroczyć 80% ich wartości nominalnej). Kredyt ten oprocentowany jest według stopy kredytu lombardowego. Stosunkowo wysokie oprocentowanie kredytu lombardowego sprawia, że banki korzystają z niego tylko w wyjątkowych sytuacjach, przeważnie w związku z koniecznością uzupełnienia kwoty rezerwy obowiązkowej do wymaganego poziomu.

Podobną rolę pełni kredyt redyskontowy. NBP redyskontuje weksle o charakterze handlowym w oparciu o stopę redyskontową, udzielając tą drogą bankom komercyjnym kredytu krótkookresowego. Kredyt ten w Polsce obecnie jest rzadko wykorzystywany [6] .

W ramach operacji kredytowo – depozytowych NBP oferują bankom możliwość zakładania w banku centralnym jednodniowych depozytów , oprocentowanych według stopy depozytowej ustalonej przez RPP. Tą drogą banki komercyjne mogą zagospodarować nadwyżki płynnych środków, a NBP przeciwdziała spadkowi krótkookresowych stóp procentowych na rynku międzybankowym poniżej stopy depozytowej banku centralnego.

1. 6. Polityka pieniężna Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC)

ESBC funkcjonuje od 1 stycznia 1999 roku. Składa się on z jednostki centralnej, którą jest Europejski Bank Centralny z siedzibą we Frankfurcie/Menem, i banków centralnych z państw członkowskich UE [7] , jednakże prawo do uczestnictwa w procesie decyzyjnym i kreowaniu wspólnej polityki pieniężnej w strefie euro mają tylko kraje tworzące Unię Gospodarczą i Walutową (UGW).

Najważniejszym organem EBC jest Rada Zarządzająca, która m.in. :

  1. określa założenia polityki pieniężnej w krajach Eurolandu,
  2. podejmuje decyzje dotyczące pośrednich celów polityki pieniężnej,
  3. wyznacza podstawowe stopy procentowe,
  4. określa wysokość rezerwy obowiązkowej,
  5. określa wytyczne konieczne dla realizacji podjętych uchwał.

Europejski Bank Centralny, podobnie jak banki centralne krajów UGW, jest instytucją w pełni niezależną. Nie może więc ulegać żadnym naciskom władz UE i rządów państw członkowskich.

EBC we współpracy z bankami członkowskimi UGW realizuje swój główny cel, jakim jest utrzymanie stabilnego poziomu cen. Miarą stabilności cen w Eurolandzie jest zharmonizowany indeks cen konsumpcyjnych HICP, którego wysokość co miesiąc oblicza i podaje do publicznej wiadomości EUROSTAT. Według założeń EBC roczna stopa inflacji nie powinna przekraczać istotnie 2%. W latach 1999 – 2007 ceny w strefie euro rosły rocznie średnie o 2,04%. Cel inflacyjny EBC był więc pomyślnie realizowany, co w kontekście trudnej sytuacji na rynkach międzynarodowych, szczególnie pod koniec tego okresu, uznać należy za duży sukces.

Polityka pieniężna EBC opiera się na dwóch zasadniczych filarach:

  1. analizie czynników mogących mieć inflacjogenny charakter, takich jak płace, kursy walut, długookresowe stopy procentowe, indeksy kosztów, wskaźniki aktywności gospodarczej, wskaźniki fiskalne i inne;
  2. analizie agregatów pieniężnych decydujących o podaży pieniądza.

Dzięki swej niezależności EBC może swobodnie wybierać narzędzia polityki pieniężnej, które jedynie muszą być zgodne z zasadami gospodarki rynkowej. W dotychczasowej praktyce EBC posługiwał się przede wszystkim trzema grupami narzędzi polityki pieniężnej:

  1. operacjami otwartego rynku (warunkowe i bezwarunkowe operacje zakupu bądź sprzedaży papierów wartościowych),
  2. systemem rezerw obowiązkowych (banki w krajach UGW mają obowiązek utrzymywania określonych rezerw na rachunkach narodowych banków centralnych);
  3. stałymi ułatwieniami dla banków komercyjnych w zakresie zarządzania płynnością (stopy procentowe dla kredytów refinansowych i depozytów jednodniowych).

Dotychczasowa polityka pieniężna EBC jest pozytywnie oceniana. Walnie przyczyniła się ona do tego, że euro w ciągu zaledwie 10 lat istnienia stało się drugą najważniejszą walutą świata. EBC stawił czoło zawirowaniom na rynkach finansowych występującym od lata 2007 roku, zabezpieczając bankom w krajach Eurolandu niezbędną płynność.

Po utworzeniu EBC banki centralne w krajach Eurolandu nie przestały istnieć, ale nie prowadzą  już niezależnej polityki pieniężnej. Straciły one prawo do samodzielnej emisji pieniądza (dokonują emisji banknotów  euro wspólnie z EBC), ich rola sprowadza się do wykonywania zadań określonych przez EBC, do których m.in. należą:

  1. eksploatacja i nadzór nad systemami rozliczeń pieniężnych,
  2. realizacja operacji pieniężnych,
  3. zarządzanie własnymi rezerwami dewizowymi,
  4. gromadzenie i analiza danych statystycznych na temat sytuacji ekonomicznej swego kraju i przekazywanie informacji na ten temat do EBC.

1.7. Euro jako wspólna waluta europejska

Przez pierwsze trzy lata od narodzin, tzn. w okresie 1999 – 2001, euro funkcjonowało wyłącznie jako pieniądz bezgotówkowy w rozliczeniach między Europejskim Systemem Banków Centralnych i bankami komercyjnymi. Od początku 2002 roku euro funkcjonuje także w postaci gotówkowej w krajach należących do Unii Gospodarczej i Walutowej oraz stosowane jest w obrocie międzynarodowym krajów trzecich jako druga najważniejsza waluta międzynarodowa na świecie.

Obszar Eurolandu (strefa euro) systematycznie się poszerza. Na początku strefę euro tworzyło 11 krajów UE, a od stycznia 2009 roku należy do niej już 16 państw. Wszystkie kraje Eurolandu przed wprowadzeniem euro musiały spełnić warunki konwergencji określone w Traktacie o Unii Europejskiej, zawartym w Maastricht w 1992 roku.

Wprowadzenie wspólnej waluty, choć było bardzo ryzykownym eksperymentem bez precedensu w historii gospodarczej Europy, okazało się dobrym rozwiązaniem dla krajów Eurolandu. W ciągu pierwszego dziesięciolecia swego funkcjonowania euro okazało się niegorszą walutą niż najlepsza waluta w tych krajach w okresie przed wprowadzeniem wspólnej waluty, czyli marka niemiecka (DM). W ciągu ostatnich 10 lat średnia roczna stopa inflacji w krajach Eurolandu wynosiła tylko 2,1%, podczas gdy w RFN w całym 40 leciu funkcjonowania DM średnia roczna stopa inflacji kształtowała się na poziomie 2,7%.

Stabilność cen i relatywnie niskie stopy procentowe w krajach Eurolandu tworzyły solidną podstawę dla wzrostu gospodarczego i dobrobytu w strefie euro. Warto zaznaczyć, że w pierwszej dekadzie istnienia euro kraje Eurolandu stworzyły prawie 16 mln nowych miejsc pracy, czyli o 1 mln więcej niż w tym samym czasie utworzono w USA, a stopa bezrobocia zmniejszyła się z 9% do 7%.

Euro stało się stymulatorem wewnątrzunijnej wymiany handlowej. Sam efekt zniesienia ryzyka kursowego dla handlu między krajami Eurolandu szacuje się na 3% – 15% wartości obrotów. Innym pozytywnym skutkiem wprowadzenia euro jest pogłębienie się integracji rynków finansowych w ramach UE, przy czym najbardziej zintegrowany jest rynek pieniężny. Banki w krajach Eurolandu mogą teraz pozyskiwać płynne środki na jednakowych warunkach na całym obszarze strefy, co pozwala im łatwiej przezwyciężać wszelki turbulencje na rynkach pieniężnych. Znaczny postęp osiągnięto też w integracji rynków obligacji i akcji w strefie euro. Ma to duże znaczenie zarówno dla inwestorów pragnących korzystnie ulokować pieniądze, jak i poszukujących kapitału. Integracja rynków kapitałowych w ramach UE poszerza bowiem paletę dostępnych instrumentów finansowych. Inwestorom umożliwia lepszą dywersyfikację portfela inwestycyjnego i poprzez wzrost konkurencji na rynku finansowym prowadzi do redukcji kosztów transakcyjnych.

Euro systematycznie zyskuje na znaczeniu jako waluta rezerwowa świata. Już 26% światowych rezerw dewizowych stanowią rezerwy denominowane w euro. Rośnie też znaczenie euro w międzynarodowych transakcjach handlowych i walutowych oraz w przepływach kapitału na świecie. Euro jest drugą (po dolarze) najważniejszą walutą międzynarodową na świecie. Jego znaczenie jest szczególnie istotne dla krajów członkowskich UE nienależących jeszcze do strefy euro.

Silne euro w stosunku do dolara chroniło kraje Eurolandu przed skutkami gwałtownego wzrostu cen ropy naftowej i gazu ziemnego na rynkach międzynarodowych, na których tradycyjnie surowce te kwotowane są w dolarze. Dzięki silnemu euro Europa nie odczuwa też tak dotkliwie skutków amerykańskiego kryzysu na rynku kredytów hipotecznych.

Kluczowe znaczenie dla utrzymywania się w następnych latach wartości euro na stabilnym poziomie mają zdrowe finanse publiczne. Kraje należące do strefy euro także w warunkach istnienia wspólnej waluty prowadzą własną politykę budżetową, Euroland nie jest bowiem jednolitym państwem. W zakresie polityki budżetowej kraje Eurolandu zobowiązane są do przestrzegania dwóch podstawowych zasad obowiązujących w  Unii Gospodarczej i Walutowej:

  1. deficyt budżetowy nie powinien przekraczać 3% PKB,
  2. dług publiczny powinien być niższy od 60% PKB.

Nieprzestrzeganie tych zasad podważa politykę stabilizacji cen w całej strefie euro i dlatego zagrożone jest sankcjami finansowymi. W okresie pierwszej dekady istnienia euro ponad połowa krajów członkowskich tworzących strefę euro naruszyła te zasady, jednakże pod naciskiem EBC i Komisji Europejskiej podjęły one skuteczne działania w celu zrównoważenia swoich  wydatków i dochodów publicznych.

1.8. Polska droga do strefy euro

Na Polsce jako kraju członkowskim UE ciąży obowiązek spełnienia 5 nominalnych kryteriów konwergencji (zbieżności) zapisanych w Traktacie z Maastricht: trzech monetarnych (dotyczących stopy inflacji, długoterminowej stopy procentowej i stabilności kursu walutowego) oraz dwóch fiskalnych (dotyczących deficytu sektora finansów publicznych oraz długu publicznego).

  1. Stopa inflacji w roku poprzedzającym ocenę spełnienia kryteriów zbieżności nie powinna być wyższa niż o 1,5 pkt. proc. od średniej inflacji w trzech krajach członkowskich UE o najbardziej stabilnych cenach.
  2. Nominalna długookresowa stopa procentowa nie powinna przekraczać średniej stopy procentowej w trzech krajach UE o najniższym poziomie inflacji o więcej niż 2 pkt. proc.
  3. Deficyt budżetowy nie powinien przekraczać 3% PKB.
  4. Dług publiczny w roku poprzedzającym oceną nie powinien przekraczać 60% PKB.
  5. W okresie co najmniej 2 lat waluta krajowa powinna należeć do systemu ERM2, tzn. wahania kursu walutowego nie powinny wyjść poza przedział +/- 15% od wyznaczonego kursu PLN/EUR.

Po spełnieniu powyższych kryteriów Polska będzie mogła przystąpić do strefy euro i przyjąć wspólną walutę. Traktat z Maastricht nie narzuca jednak konkretnego terminu spełnienia kryteriów konwergencji ani daty przystąpienia do Unii Gospodarczej i Walutowej.

Wprowadzenie wspólnej waluty wiąże się z określonymi korzyściami i kosztami dla gospodarki narodowej. Najbardziej oczywistą i bezpośrednią korzyścią z przystąpienia Polski do UGW będzie eliminacja kosztów transakcyjnych, związanych z wymianą euro na złote i złotych na euro. Chodzi tutaj o spread między kursem kupna i sprzedaży walut, prowizje bankowe i nakłady administracyjne ponoszone na zarządzanie operacjami walutowymi. Koszty te szacowane są na poziomie 0,2 – 0,4% PKB [8] . Na wprowadzeniu euro skorzystają nie tylko przedsiębiorstwa, ale i osoby prywatne, które będą mogły podróżować po krajach strefy euro bez konieczności wymieniania walut, co oznaczać będzie oszczędność czasu i pieniędzy.

Jednak najważniejszą korzyścią z wprowadzenia euro będzie eliminacji ryzyka kursowego występującego obecnie w razie posługiwania się walutą euro. Nie będzie więc konieczne kosztowne i wymagające specjalistycznej wiedzy zabezpieczanie się przed ryzykiem kursowym. Ograniczenie niepewności eksporterów i importerów co do przyszłego poziomu zysków z transakcji handlowej z krajami strefy euro powinno sprzyjać ożywieniu wymiany handlowej z krajami strefy euro. Eliminacja ryzyka kursowego prowadzić też będzie do obniżenia kosztu pozyskania pieniądza (spadek stóp procentowych), co powinno sprzyjać wzrostowi krajowych inwestycji.

Wprowadzenie euro, silnej europejskiej waluty, przyczyni się także do obniżenia ryzyka kraju i zabezpieczy naszą gospodarkę przed wybuchem kryzysu walutowego. Będzie to miało pozytywny wpływ na ekspansję bezpośrednich inwestycji zagranicznych w naszym kraju i rozwój gospodarczy [9] .

Jednocześnie wejście do strefy euro pociągnie za sobą określone koszt makro – i mikroekonomiczne. Polska będzie musiała zrezygnować z autonomicznej polityki monetarnej na rzecz Europejskiego Banku Centralnego. NBP nie będzie więc mógł kształtować stóp procentowych ani kontrolować wewnętrznej podaży pieniądza pod kątem potrzeb naszej gospodarki, Istnieje przy tym obawa, że stopy procentowe EBC nie zawsze będą adekwatne dla sytuacji gospodarczej w Polsce. Polska nie będzie też mogła posługiwać się kursem walutowym jako czynnikiem stabilizującym koniunkturę gospodarczą.

Przeciwnicy wejścia Polski do UGW wskazują na wzrost cen, wynikający z uruchomienia procesów wyrównywania cen w naszym kraju do poziomu średniounijnego i z tzw. efektu zaokrąglania cen podczas przeliczania ich na euro. Jednakże statystyki unijne nie potwierdzają żadnego raptownego skoku cen po wprowadzeniu euro do obrotu gotówkowego w krajach Eurolandu [10] .

Doświadczenia krajów, które już wprowadziły euro wskazują, że korzyści z tego tytułu przewyższają związane z tym koszty. Polska zatem powinna przystąpić do strefy euro, otwarta jednak pozostaje data wprowadzenia euro. W latach 2007 – 2008 nasz kraj spełniał nominalne kryteria zbieżności z wyjątkiem kryterium przynależności do systemu ERM2. Aby Polska mogła w pełni odnosić korzyści z wykorzystania euro, powinna uzyskać znaczący postęp także w dziedzinie konwergencji realnej. Chodzi tutaj nie tyle o osiągnięcie poziomu PKB per capita zbliżonego do średniego unijnego, co o pogłębienie cyklicznej zbieżności rozwoju gospodarczego w Polsce z obszarem euro, zwiększenie elastyczności produkcji i rynku pracy, restrukturyzację zapóźnionych gałęzi przemysłu i likwidację strukturalnego deficytu budżetowego. Polska w tej dziedzinie pokonała już długi odcinek drogi w kierunku wprowadzenia wspólnej waluty. Wprowadzenie euro jest nie tylko decyzją o charakterze ekonomicznym, ale także politycznym i będzie wymagało zmiany Konstytucji RP.

Rozdział drugi

Działalność bankowa i polski system bankowy

2.1. Pojęcie banku i wykaz czynności bankowych

Potocznie banki nazywane są sercem lub mózgiem gospodarki, instytucjami handlującymi cudzymi pieniędzmi, instytucjami zaufania publicznego, fabrykami kredytów itp. W prawie unijnym występuje pojęcie instytucji kredytowej” , które jest szersze niż zdefiniowane w prawie polskim pojęcie banku. Instytucją kredytową jest każdy podmiot, który przyjmuje środki finansowe oraz udziela kredytów, a także instytucja pieniądza elektronicznego wydająca pieniądz w formie elektronicznej. Przykładem instytucji kredytowych  działających w Polsce, a nie będących bankami są spółdzielcze kasy oszczędnościowo – kredytowe (skoki). NBP w swoich statystykach posługuje się pojęciem instytucji monetarnych , do których zalicza siebie, banki i skoki.

W Polsce zgodnie z prawem bankowym pojęcie „ bank” oznacza „osobę prawną utworzoną zgodnie z przepisami ustaw, działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych, obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym” [11] . Bank jest zatem określany przez wskazanie czynności wykonywanych przez tę instytucję.

Czynnościami bankowymi są:

  1. przyjmowanie wkładów pieniężnych płatnych na żądanie lub z nadejściem oznaczonego terminu oraz prowadzenie rachunków tych wkładów,
  2. prowadzenie innych rachunków bankowych,
  3. udzielanie i potwierdzanie gwarancji bankowych oraz otwieranie i potwierdzanie akredytyw,
  4. emitowanie bankowych papierów wartościowych,
  5. przeprowadzanie bankowych rozliczeń pieniężnych,
  6. wykonywanie innych czynności przewidzianych wyłącznie dla banku w odrębnych ustawach.

Czynnościami bankowymi są również następujące czynności:

  1. udzielanie pożyczek pieniężnych,
  2. operacje czekowe i wekslowe,
  3. wydawanie kart płatniczych oraz wykonywanie operacji przy ich użyciu,
  4. terminowe operacje finansowe,
  5. nabywanie i zbywanie wierzytelności pieniężnych,
  6. przechowywanie przedmiotów i papierów wartościowych oraz udostępnianie skrytek sejfowych,
  7. prowadzenie skupu i sprzedaży wartości dewizowych,
  8. udzielanie i potwierdzanie poręczeń,
  9. wykonywanie czynności zleconych, związanych z emisją papierów wartościowych,
  10. pośrednictwo w dokonywaniu przekazów pieniężnych oraz rozliczeń w obrocie dewizowym.

Poza wykonywaniem czynności dewizowych banki mogą:

  1. obejmować lub nabywać akcje i prawa z akcji, udziały innej osoby prawnej i jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych,
  2. zaciągać zobowiązania związane z emisją papierów wartościowych,
  3. dokonywać obrotu papierami wartościowymi,
  4. dokonywać na warunkach uzgodnionych z dłużnikiem zamiany wierzytelności na składniki majątku dłużnika,
  5. nabywać i zbywać nieruchomości,
  6. świadczyć usługi konsultacyjno – doradcze w sprawach finansowych,
  7. świadczyć inne usługi finansowe,
  8. wykonywać inne czynności, jeśli przepisy odrębnych ustaw uprawniają je do tego.

W Polsce banki mogą działać w formie:

  1. przedsiębiorstw państwowych (jedynym tego rodzaju bankiem jest Bank Gospodarstwa Krajowego),
  2. spółek akcyjnych (takich banków pod koniec 2007 roku funkcjonowało około 50),
  3. spółdzielczych ( około 580).

Od czasu członkostwa Polski w UE mogą u nas prowadzić działalność operacyjną oddziały banków z krajów UE, podlegające prawu kraju, w którym działa ich centrala (w połowie 2008 roku w Polsce funkcjonowało 15 oddziałów banków zagranicznych).

Większość banków w naszym kraju należy zaliczyć do banków uniwersalnych, czyli oferujących szeroką paletę produktów bankowych skierowaną do wielu segmentów klientów . Bankami specjalistycznymi w Polsce są:

  1. banki hipoteczne, które refinansują swoją działalność głównie emisją listów zastawnych,
  2. banki samochodowe,
  3. banki zrzeszające banki spółdzielcze.

W Polsce nie ma banków inwestycyjnych ani kas oszczędnościowo budowlanych.

2.2. Pojęcie, funkcje i czynniki rozwoju systemu bankowego

System bankowy obejmuje całokształt instytucji bankowych w danym kraju, normy określające ich wzajemne powiązania i stosunki z otoczeniem. Pełni on następujące funkcje w gospodarce narodowej:

  1. umożliwia dokonywanie płatności między podmiotami gospodarczymi,
  2. stwarza możliwość gromadzenia środków i ich wykorzystania do finansowania różnych przedsięwzięć,
  3. dostarcza informacji finansowych i cenowych umożliwiających podmiotom gospodarczym podejmowanie racjonalnych decyzji.

Na rozwój systemu bankowego w każdym kraju wpływa wiele czynników:

  1. tradycje,
  2. ustrój społeczno – gospodarczy,
  3. struktura i wielkość popytu na usługi bankowe,
  4. regulacje prawne działalności bankowej,
  5. skłonność banków do innowacji.

W procesie historycznego rozwoju nastąpiło wyodrębnienie banku emisyjnego spośród ogółu banków depozytowo – kredytowych , co zapoczątkowało formowanie się bankowości centralnej i dwupoziomowego systemu bankowego . W systemie tym pierwszy poziom stanowi bank centralny, a drugi poziom banki komercyjne, które są  zróżnicowane:

  1. pod względem rodzaju prowadzonej działalności (banki uniwersalne, banki specjalistyczne),
  2. przedmiotu działalności (banki powszechne, banki branżowe),
  3. formy własności (państwowe, komunalne, prywatne, spółdzielcze, zagraniczne),
  4. formy prawnej (przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielnie, spółki akcyjne).

2.3. Modele systemu bankowego na świecie

Na świecie pod wp