Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

PRZEDMIOT I ZAKRES EKONOMII


Prowadzący Bogumił Stęplewski
Informacja dla prowadzących
Podgląd

T.1.1. Przedmiot i zakr. ekon .docx

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):
Microsoft Word - T.1.1. Przedmiot i zakr. ekon. - 2011

Temat 1.

PRZEDMIOT I ZAKRES EKONOMII

1. Określenie „ekonomia" - zarys historii ekonomii

Określenie ekonomia pojawiło się w starożytnej Grecji na przełomie V i IV wieku p.n.e. W zachowanej literaturze z tego okresu termin ten był po raz pierwszy użyty przez wielkiego historyka, wolnomyśliciela i stratega Ksenofonta - który pozostawił po sobie wiele prac, wśród których jest dzieło pn. „Oikonomikos" (Ekonomika).

W interpretacji Ksenofonta ekonomia jest nauką o gospodarstwie, o zarządzaniu majątkiem, domem. Należą do niej sprawy związane z zdobywaniem środków utrzymania, sensownego użycia pieniędzy - czyli wg jego poglądów ekonomia jest jednoczenie dyscypliną naukową i wiedzą praktyczną.

W IV wieku p.n.e. Arystoteles - uważany za najbardziej wszechstronnego uczonego i myśliciela starożytności uogólnił opis zjawisk ekonomicznych i wg niego ekonomia oznacza naukę o gospodarstwie domowym. Z treści jego dorobku naukowego a tym samym z jego nazwiskiem łączy się też pochodzenie nazwy „ekonomika"

Grecki termin „oikonomika" jest etymologicznym źródłem dzisiejszego określenia „ekonomia". Wywodzi się z dwu pojęć: „oikos" - dom / „nomos" - prawo.

Średniowiecze nie przyniosło zasadniczych zmian w poglądach na zjawiska gospodarcze. Przedmiotem zainteresowań były nadal rolnictwo, rzemiosło, handel, pieniądz, a źródła bogactwa, rozpatrywane były w kontekście etyczno-moralnych zasad religii chrześcijańskiej, która w tym czasie dominowała w Europie.

Istotny przełom w rozwoju myśli ekonomicznej przyniosła epoka renesansu. Sprzyjały temu zmiany klimatu intelektualnego, zachęcające do wnikliwych dociekań oraz głębokie przemiany sytuacji społeczno-gospodarczej. Te ostatnie polegały na znacznym przyspieszeniu rozwoju produkcji rolniczej, rzemieślniczej oraz handlu w wyniku nasilaj ącego się procesu zastępowania gospodarki naturalnej przez gospodarkę rynkowa (zapoczątkowanego przez zastąpienie daniny w naturze pieniężnym czynszem dzierżawnym) oraz w wyniku odkryć geograficznych.

Powstało naturalne zapotrzebowanie na wiedzę ekonomiczną odpowiadającą nowej sytuacji i potrzebom społecznym. Na pierwszy plan wśród zagadnień ekonomicznych na pierwszy plan wysunęły się problemy handlu, w tym zwłaszcza zagranicznego oraz pieniądza.

a/. Pojęcie ekonomi politycznej

Określenie „ekonomia polityczna" została zostało po raz pierwszy użyte na początku XVII wieku przez francuskiego pisarza Antoine'a Montchretiena, który w 1615 roku wydał „Traktat o ekonomii politycznej' (Traite de ¡'ekonomie politique) - gdzie w przeciwieństwie do twórców starożytnych (cyt. Ksenofont i Arystoteles) zajmował się problematyką finansów państwowych, czyli problemami w dużej mierze politycznymi.

W następnych latach termin ten się upowszechnił i zaczął oznaczać badania poświęcone problemom społecznego gospodarowania.

Wiek XVII to okres powstania też pierwszych zwartych poglądów (teorii) ekonomicznych:

  1. Merkantylizm - termin ten poraz pierwszy użyto w 1664 r.-w dziele O zasadach merkantylizmu Jeana Baptiste Colberta. Merkantyliści uważali, że o powodzeniu działalności gospodarczej decyduje silny pieniądz oparty o złoto i srebro oraz dodatni bilans handlowy.

  2. Fizjokratyzm - za twórcę tych poglądów jest uważany francuski ekonomista Francois Quesnay (1694 - 1774). Autor Tablicy ekonomicznej, w której przedstawił swój pogląd na proces tworzenia, obiegu i podziału bogactw w społeczeństwie. Fizjokraci uważali, że pomyślność gospodarcza danego kraju jest uzależniona od zasobów ziemi i jej przyrody (bogactwa naturalne, energię przyrody i płody ziemi) za podstawę bogactwa danego kraju.

b/. Ekonomia jako system naukowy

Uznaje się, że ukształtowanie ekonomii w pełny system naukowy ma swój początek z narodzinami nowoczesnego liberalnego sytemu gospodarowania, zwanego „kapitalizmem wolnokonkurencyjnym".

Z okresem tym nierozerwalnie wiążą się dwa nazwiska:

    1. Adam Smith - (1723 - 1790) / uważany jest za „ojca ekonomii politycznej" - najważniejsze jego dzieło to - „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów"

(^n Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations - rok publikacji 1776 Londyn, tłumaczenie polskie 1956),

    1. David Ricardo (1772 - 1823) najważniejsze dzieło to „Zasady ekonomii politycznej i opodatkowania" (The Principles of Political Economy and Taxation - Londyn 1817). W literaturze jest postrzegany jako kontynuator myśli A. Smitha oraz prekursor K. Marksa.

Do szkoły tej zaliczani są też:

3. John Stuart Mili (1806 - 1873) - „Zasady ekonomii politycznej" (Elementas of Political Economy London 1821). Głosił on już nowocześniejsze poglądy liberalne na tle dzikiego kapitalizmu.

Paradygmatem klasycznej szkoły ekonomicznej jest: wolna niczym nie skrępowana konkurencja oraz działanie „niewidzialnej ręki rynku", która wszystko ureguluje.

W literaturze polskiej ekonomię polityczną nazywano również nauka „o gospodarstwie społecznym". Przedstawicielami tego myślenia byli:

      1. Józef Supiński (1804 - 1893) - polski naukowiec i ekonomista, przedstawiciel polskiego nurtu ekonomii klasycznej. Wydał pracę pn. „Szkoła polska gospodarstwa społecznego'".

      2. Stanisław Grabski (1871 - 1949) - polski polityk, ekonomista, poseł - autor pracy „Ekonomia społeczna" - 1932 (brat Władysława Grabskiego wielokrotnego premiera i reformatora polskiej waluty w wprowadzona 28 kwietnia 1924).

W Polsce na pojmowanie przedmiotu i zakresu ekonomii główny wpływ mieli:

        1. Adam Alojzy Krzyżanowski, (1873 - 1963) - ekonomista polski, teoretyk polskiego libertarianizmu, profesor i prorektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, prezes Polskiej Akademii Umiejętności. Wydał w 1920 roku „Założenia ekonomiki"

        2. Oskar Ryszard Lange (1904 - 1965) - polski ekonomista i działacz państwowy. Za pracę naukową został wyróżniony dwukrotnie nagrodą państwową I stopnia (1955, 1964). Jego pracę są ponad czasowe i wielokrotnie wznawiane - główne tytuły, to: Zajmował się ekonomią polityczną, statystyką, ekonometrią i cybernetyką ekonomiczną. Obok Michała Kaleckiego był on jednym z niewielu polskich ekonomistów cenionych na Zachodzie. Autor m.in. książek: Wstęp do ekonometrii (1958), Ekonomia polityczna (tom I 1959, tom II 1965), Całość i rozwój w świetle cybernetyki (1962), Optymalne decyzje (1964), Wstęp do cybernetyki ekonomicznej (1964)..

        3. Najbliższe współczesnemu ujęciu przedmiotu ekonomii prezentował w swoich publikacjach Edward Taylor (1884 - 1967) - ekonomista polski, twórca tzw. Poznańskiej szkoły ekonomicznej, zwolennik indywidualizmu gospodarczego. Znane publikacje to: Wstęp do ekonomiki (tomy 1-2, 1936-1938), Teoria produkcji (1947), Historia rozwoju ekonomiki (tomy 1-2, 1957-1958). Pisał on: „W najogólniejszym ujęciu przedmiotem ekonomii (tzn.

ekonomiki) jest gospodarowanie. Istota gospodarowania leży w tym, że rozporządza się ograniczonymi środkami, a ma się przed sobą wielość celów, do jakich te środki mogą być użyte, wtedy zjawia się wybór, występują zagadnienia wartości, kosztów, rozdziału dochodu społecznego, itd."

Ujęcie to jest adekwatne również do potrzeb współczesnej analizy ekonomicznej w Polsce oraz innych krajach o gospodarce rynkowej. Dlatego też w dalszych częściach naszych rozważań mówiąc o ekonomii, bez bliższych określeń, będziemy mieli na myśli naukę, której przedmiotem jest analiza procesów gospodarczych.

Ekonomia jest dyscypliną zajmującą się opisem kategorii i zjawisk gospodarczych oraz ich analizą teoretyczną, służącą wykryciu prawidłowości procesu gospodarowania. Ekonomia w tym ujęciu jest nauką o metodach oszczędnego gospodarowania ograniczonymi zasobami, o alokacji tych zasobów w celu zaspokojenia konkurujących ze sobą potrzeb w sposób możliwie najpełniejszy. Zadanie ekonomisty (decydenta) polega więc na takim wykorzystaniu ograniczonych środków, aby zmaksymalizować cel, do którego dążymy.

W tym czasie największą popularność na Zachodzie zdobyły określenia przedmiotu ekonomi w opracowaniu A. Marshalla oraz L.Ch. Robbinsa.

W ujęciu pierwszego: „Ekonomia polityczna lub ekonomika jest badaniem rodzaju ludzkiego w codziennym życiu gospodarczym, bada ona tę stronę działalności indywidualnej i społecznej, która najściślej jest związana z osiąganiem i użytkowaniem rzeczy materialnych, niezbędnych do dobrobytu"1. W rozdziale drugim cytowanej pracy Marshall podkreśla, że ekonomika jest nauką o tym jak ludzie żyją, działają i myślą w codziennym życiu codziennym, głównie zaś zajmuje się motywami, które najsilniej i najtrwalej wpływają na postępowanie człowieka w dziedzinie jego życia gospodarczego.

Z kolei L. Robbins napisał, że ,Ekonomika jest nauką, która bada stosunki międzyludzkie jako relacje między celami i środkami oraz alternatywnymi możliwościami ich użycia”.

c/. Ogólny podział ekonomii

Najogólniej ekonomie dzielimy na:

          1. makroekonomię

          2. mikroekonomię

ad.1. Makroekonomia - jeżeli ekonomiści zajmują się ogólnymi problemami rozwoju gospodarczego wówczas, mówimy, że jest to analiza w skali makroekonomicznej. Zadaniem makroekonomii jest opis i analiza zjawisk rozwoju gospodarczego oraz funkcjonowania gospodarki jako całości, czyli sposobu jej działania z uwzględnieniem relacji rynku i państwa. W związku z tym makroekonomia bada takie zjawiska, jak:

  • dochód narodowy oraz czynniki jego wzrostu,

  • problemy równowagi ogólnej i rynkowej,

  • zagadnienia funkcjonowania całej gospodarki, jak zatrudnienie, płace, handel oraz pieniądz i banki.

  • przedmiotem badań makroekonomii są również wielkie organizacje transnarodowe, gospodarka grupy zintegrowanych państw (UE, ETA itp.),

  • problemy globalne (przeludnienie świata, zagrożenia ekologiczne ludzkości)

Z przedstawionej specyfikacji zakresu zainteresowań wynika, że makroekonomia zajmuje się analizą wielkości ekonomicznych zagregowanych, a więc dotyczących określonych całości, np gospodarki narodowej lub zintegrowanego regionu.

Ad. 2. Mikroekonomia - zajmuje się przede wszystkim badaniem poszczególnych rynków funkcjonujących w ramach danej gospodarki. Mikroekonomia zajmuje się zajmuje się więc m.in. takimi zagadnieniami, jak:

  • co określa cenę poszczególnego dobra,

  • co decyduje o wielkości produkcji danej firmy czy gałęzi przemysłu,

  • co decyduje o wysokości płac, zysków, stopy procentowej,

  • jak poszczególne narzędzia ingerencji państwa w sprawy gospodarcze (np. ustawa o minimum płacowym czy ceny minimalne w rolnictwie) wpływają na poziom produkcji na poszczególnych segmentach rynku, konsumpcję, kształtowanie się podaży/popytu.

Obecnie taki podział dla określenia obszarów badawczych dla ekonomi już nie wystarcza. Dotyczy to szczególnie opisu procesów zmian strukturalnych w gospodarce narodowej (GN). Chodzi tutaj o opis relacji pomiędzy np. gałęziami i sektorami produkcji,produkcji i zatrudnienia oraz między regionami - na poziomie państwa społeczności lokalnych. Zakres tego typu badań jest nazywany mezoekonomia.

W praktyce często bardzo trudno jest dokonać rozgraniczenia pomiędzy: makro-mezo- mikroekonomią. Takie rozróżnianie problematyki ekonomicznej ma zasadnicze znaczenie dla podejmowanych decyzji gospodarczych i ich skutków.

Rys. 1 Relacje pomiędzy mikroekonomią(Mi), mezoekonomią (Me). Makroekonomią (Ma)

Me

Me

Analizy makro- i mezoekonomiczne umożliwiają wytyczenie kierunków polityki gospodarczej zapewniających bardziej efektywny rozwój społeczno-ekonomiczny oraz przezwyciężenie dysproporcji strukturalnych, np. rozwoju regionu, państwa, gałęzi produkcji, itp. Stymulowanie pożądanych zmian strukturalnych jest przedmiotem polityki gospodarczej (ekonomicznej).

Mikroekonomiczna polityka gospodarcza polega na sterowaniu przez rząd podatkami, wydatkami budżetowymi, wpływaniu na podaż w celu wspierania wysokiego zatrudnienia i produkcji, uzyskania stabilnego poziomu cen oraz rozwoju gospodarczego o pożądanej strukturze, d/. Teoria czynników produkcji

Już A. Smith w swoich rozważaniach i piśmiennictwie wyróżnił czynniki dzieląc je na:

    1. pierwotne - ziemia, praca ,

    2. pochodne - kapitał

Żaden z tych czynników nie jest w stanie sam noc wytworzyć bez ich harmonijnego zespolenia. Cytowany już A. Marshall - wyróżnił trzy czynniki produkcji:

  • pracę,

  • kapitał,



  • ziemię,

  • dodaj ąc - czynnik organizacji.

Najważniejszym czynnikiem wg niego jest tu przedsiębiorca, który w sposób efektywny łączy te czynniki nadaj ąc im odpowiednią organizacj ę. Obecnie w rozważaniach dotyczących czynników produkcji dodaję się: naukę i technikę.

2.Współczesne ujęcie przedmiotu ekonomi

We współczesnej ekonomii najczęściej wyróżnia się dwa podejścia w prowadzeniu opisu, badań i analiz ekonomicznych. Najogólniej wyróżniamy dwa podstawowe kierunki metodologiczne:

    1. ekonomię pozytywną (opisową),

    2. ekonomię normatywną (postulatywną).

ad. 1. Ekonomia pozytywna - oznacza opis istniejącej rzeczywistości, czyli zajmowanie się pozytywna światem takim, jakim on jest, a nie takim, jakim powinien być. Przedmiotem analizy zjawisk gospodarczych przez zwolenników takiego podejścia są konsekwencje zmian warunków ekonomicznych oraz kierunków polityki ekonomicznej.

Powstrzymują się oni od wyrażania sądów wartościujących. Celem ich badań i opisów jest ustalenie wpływu zmian wielkości ekonomicznych (zmian cen, płac, kursów walutowych itp.) na efektywność badanej działalności gospodarczej.

ad. 2. Ekonomią normatywną - zajmują się z kolei ci ekonomiści, którzy dokonują ocen wartościujących, stwierdzając, jakie ich zdaniem powinny być ceny, płace, zatrudnienie, czy poziom produkcji oraz jaka polityka gospodarcza jest sprawiedliwa, a jaka nie.

Zwolennicy takiego podejścia nie tylko dokonują ocen wartościujących, ale postulują pożądane kierunki polityki cen, płac, rozwoju gospodarczego, ustalają więc normy postępowania. Dlatego niekiedy takie podejście określane jest mianem ekonomii postulatywnej.

Ponieważ wartości wyznawane przez poszczególnych ekonomistów bardzo często różnią się zasadniczo, wobec tego również ich propozycje ich wniosków i teorii z prowadzonych badań są często bardziej zdeterminowane ocenami etycznymi (np. rozumieniem sprawiedliwości społecznej) niż wynikami analizy opartej na określonych założeniach teoretycznych.

a/. Teoria ekonomii

Teoria ekonomii na przestrzeni swoich dziejów, analogicznie jak inne teorie, jest odzwierciedleniem w świadomości społecznej pewnego fragmentu lub całości obiektywnej rzeczywistości gospodarczej. Jest uproszczonym modelem /wyjaśnieniem tego, jak funkcjonuje gospodarka lub jej fragment. Z metodologicznego punktu widzenia teoria ekonomii stanowi system twierdzeń logicznie i rzeczowo uporządkowanych oraz spełniaj ących przyjęte w niej kryteria.

Ogólnie uznane osiągnięcia w danej nauce noszą nazwę paradygmatu (przykład, wzór). Takim paradygmatem np. w astronomii jest system kopernikański, w fizyce teoria względności Einsteina, a w ekonomii model konkurencji doskonałej, będącej pewną abstrakcją rzeczywistej gospodarki rynkowej.

W teorii ekonomii dopuszcza się istnienie wszelkich ustrojów gospodarczych i możliwość ich badania oraz osądu, o ile odpowiadają one zasadzie maksymalizacji zaspokojenia potrzeb członków społeczeństwa. Ponieważ potrzeby ludzkie są nieograniczone powstaje zjawisko nieograniczonej maksymalizacji dochodu społecznego (bycia coraz bogatszym).

Muszą być jednak spełnione co najmniej następujące warunki:

  • wolność pracy,

  • wolność wyboru konsumpcji przez konsumenta,

  • utrzymanie tendencji dostosowania się do ww. warunków gospodarstwa

społecznego

Ekonomia, ze względu na swój charakter jest nauką nomotetyczną, (teoretyczną), która zajmuje się wykrywaniem ogólnych prawidłowości i formułowaniem praw ekonomicznych. Nie poprzestaje jednak tylko na opisie poszczególnych faktów; nie może też istnieć bez założenia, że indywidualne potrzeby ludzkie są nadrzędnym celem każdego gospodarowania. Jeżeli jednak cele gospodarki narodowej nie uwzględniają maksymalizacji zaspokojenia potrzeb oraz zasad wolnej pracy i konsumpcji, ekonomia nie może prawidłowo ocenić zjawisk występujących w dziedzinie gospodarowania w danej społeczności - takie zjawisko mieliśmy w poprzednim systemie polityczno-gospodarczym.

3. Prawa ekonomiczne- a prawa przyrody

W otaczającej nas przyrodzie działają określone prawidłowości. Ludzie poprzez lata obserwacji, dociekań i badań sformułowali ich istotę - nazywane prawami nauki. Przykładem najbardziej takiego znanego prawa jest teoria współzależności masy i energii Ensteina (E = mc2).

W społecznościach podobnie jak w przyrodzie, działają prawidłowości zwane prawami społecznymi, które są formułowane przez naukę w postaci słownych wypowiedzi (uogólnień). Część tych prawidłowości, np. występujących w gospodarce, są przedmiotem badań ekonomii.

a/. Podstawowe pojęcia ekonomiczne

1. Prawidłowość ekonomiczna - są to konieczne związki i zależności występujące między istotnymi elementami procesu produkcji, powtarzające się regularnie i w określony sposób. Prawidłowości (inaczej konieczności) są obiektywna cechą procesów produkcji we wszystkich społecznościach o rozwiniętym podziale pracy. Są to związki i relacje istniejące w realnej rzeczywistości gospodarczej, takie np., jakie zachodzą miedzy ceną, popytem i podażą na dane dobro / lub miedzy poziomem organizacji pracy, a jej wydajnością.

2. Prawa ekonomiczne - są to słowne sformułowania określające związki między poszczególnymi składnikami procesu gospodarczego.

Dla celów dydaktycznych wyróżnia się trzy rodzaje praw ekonomicznych:

  • prawa przyczynowe,

  • prawa współistnienia,

  • prawa funkcyjne.

Prawa przyczynowe - są to związki (relacje) między elementami procesu produkcyjnego polegające na tym, że po pewnym określonym zdarzeniu (działaniu / lub czynności) stale następują inne określone zdarzenia, przy czym następstwo to odbywa się w czasie.

Wcześniejsze zdarzenia nazywamy przyczyną, późniejsze skutkiem. Na przykład obniżka ceny jabłek (przyczyna) powoduje wzrost zakupów tych owoców (skutek).

Prawami współistnienia - nazywamy związki polegające na łącznym występowaniu dwu lub więcej zdarzeń, które, występuj ąc stale razom, tworząc pewną strukturę zdarzeń.

Ilustracją działania praw współistnieniu może być następująca sytuacja. Wzrost wydajności w produkcji na przykład telewizorów kolorowych spowodował zwiększone dostawy tych produktów na rynek. Jeżeli inne warunki nie ulegną zmianie, tj. mie zostaną zmniejszone dochody ludności i dostawy innych towarów mi rynek, spowoduje to obniżkę ceny telewizorów kolorowych. Tak dzieje się zawsze, gdy wydajność w produkcji jakiegoś wyrobu rośnie szybciej niż w produkcji innych wyrobów.

Prawa funkcyjne - jest to sytuacja, gdy istnieje związek (relacja) między ilościowo wymiernymi zdarzeniami ekonomicznymi, które można przedstawić za pomocą funkcji matematycznych, np. funkcja popytu i podaży.

b/. Cechy praw ekonomicznych

    1. Obiektywny charakter - dotyczą prawidłowości i prawa ekonomicznych i związane jest z sytuacją, ze działają one niezależnie od stanu świadomości ludzi o ich istnieniu i przebiegu.

    2. Żywiołowość działania praw ekonomicznych - polega na tym, że prawa ekonomiczne pomimo oczekiwań i działań podmiotów organizacyjnych by je kształtować ingerować w nie - będą w ostatecznym skutku działać wg logiki danego typu skutków ekonomicznych.

c/. Stosunki społeczne

Podstawą stosunków społecznych, w tym w szczególności ekonomicznych są stosunki i własnościowe. Oznaczają one takie relacje występujące między ludzmi, kiedy powstają w związku z istnieniem rodzaju oraz różnych form własności zasobów gospodarczych.

Wśród tych zasobów decydującą rolę, według niektórych teoretyków (min. klasyków ekonomii), odgrywa własność czynników produkcji. Prawo własności jest to zbiór uprawnień, jakimi dysponuje dany podmiot, czyli właściciel prywatny lub publiczny, w stosunku do określonego mienia / zasobu dóbr.

Wyróżnia się ekonomiczny i prawny aspekt problemów ekonomicznym aspekcie własności. O ekonomicznym aspekcie decyduje w szczególności zakres efektywnego wykorzystania uprawnień, a o prawnym aspekcie uprawnienia wynikające / prawa własności, zapisanego w obowiązujących ustawach, np. w Konstytucji lub Kodeksie cywilnym.

Społeczny podział pracy - ukształtowany został przez procesy historyczne, które wyznaczają poszczególnym ludziom i grupom społeczno-zawodowym określone miejsce w procesach gospodarowania, co z kolei powoduje ukształtowanie się określonych relacji/ stosunków społecznych - najogólniej mówiąc powstał społeczny podział pracy.

Głównym regulatorem współdziałania / lub powstawania sprzeczności są interesy ekonomiczne w obronie których poszczególne jednostki i grupy podejmuj ą określone interakcje (współdziałanie, konflikt, obojętność).

3. Ekonomia i inne nauki ekonomiczne

Ekonomia jako nauka nomotetyczna zajmuj ąca się opisem i analiza rzeczywistości i badaniem zawiązków zachodzący w procesach gospodarowania oraz ustalaniem i formułowaniem obiektywnych praw ekonomicznych.

Inne nauki społeczne, takie jak prawo, historia, psychologia, czy socjologia, zajmują się innymi aspektami życia społecznego. Ekonomia wg potrzeb korzysta z ich dorobku oraz stwarza im teoretyczne podstawy do oceny życia społecznego w ujęciu ekonomicznym.

Najbliższe związki istniej ą między dyscyplinami zaliczanymi do nauk ekonomicznych. Określenie to obejmuje:

  • poza ekonomią,

  • historię gospodarczą,

  • geografię gospodarczą,

  • statystykę gospodarczą,

  • ekonomiki branżowe (takie jak np. ekonomika budownictwa, handlu czy przedsiębiorstwa, obrony),

  • ekonometrię,

  • organizację i zarządzanie,

  • marketing,

  • towaroznawstwo.

Wyniki badań ekonomik szczegółowych oraz geografii gospodarczej, historii gospodarczej i statystyki mogą i powinny być wykorzystywane przez ekonomię m.in. na etapie konkretyzacji i weryfikacji wykrytych i opisanych przez nią prawidłowości.

Ekonomia zajmująca się jedynie czystą teorią, abstrahująca od jej związków z realną rzeczywistością (tzn. od konkretnych form funkcjonowania gospodarki) nie może stwierdzić, czy niebezpieczeństwa, zagrożenia lub korzyści, które przewiduje, istnieją w rzeczywistym świecie2.

4. Główne współczesne szkoły myśli ekonomicznej

Współczesną uniwersytecka myśl ekonomiczną można podzielić na dwa zasadnicze nurty (kierunki):

    1. Keynesizm i jego odmiany,

    2. Neoliberalizm i jego różne wersje.

Aby zrozumieć w pełni filozofię myślową tych kierunków należy prześledzić historię myśli ekonomicznej w krótkim jej zarysie historycznym w różnych epokach rozwoju nauki i metod gospodarowania.

I. Szkoła klasyczna w ekonomi - jak już wiemy za ojca tej szkoły uważany jest Adam Smith (1723 - 1790), przypomnę, że pozostali teoretycy byli już prezentowani na wstępie wykładu. Generalnie uważali oni, że gospodarka, która nie będzie zakłócana ingerencjami politycznymi gospodarczymi będzie działać w długich okresach w stanie równowagi.

Wzrost bezrobocia doprowadzi do konkurencji narybku pracy, co spowoduje spadek stawek płac - co z kolei spowoduje wzrost zatrudnienia, ożywienie gospodarcze i powstanie samom regulujący się system.

Uważali, że bezrobocie i niedostateczna produkcja to wynik złych przepisów ograniczających elastyczne kształtowanie się stawek płac - wg prawa popytu i podaży na rynku pracy, oraz związki zawodowe.

Podaż pieniądza miała znaczenie pomocnicze i wpływa jedynie na ogólny poziom cen - czyli zakładano, że ma on w działaniu rynku znaczenie neutralne.

      1. Szkoła neoklasyczna - wniosła największy i trwały wkład nowoczesnej ekonomii. Za najważniejszych przedstawicieli szkoły uważa się A. Marshalla i J. M. Keynesa Do polskich ekonomistów tej szkoły zaliczamy: A. Krzyżanowskiego, E Taylora E Lipinskiego

Teoretycy tego nurtu zajmowali się opracowali nowoczesne metodologie badań w ekonomii, teorią produkcji i konkurencji doskonałej / niedoskonałej oraz teorią pieniądza. Tak szeroki zakres badań zwiększył przydatność ekonomii do potrzeb polityki gospodarczej państwa oraz praktyki.

Szkołę neoklasyczną cechuje podejście „eklektyczne", tzn. stosuje ona niejednorodną metodologię badań próbując w ten sposób pogodzić elementy rzeczywistości ekonomicznej charakterze obiektywnym z subiektywnymi. Szkoła wchłonęła dorobek ekonomi klasycznej, do której dołączyła elementy szkoły psychologicznej charakteryzującej się skrajnym subiektywizmem w analizie zjawisk gospodarczych.

      1. Kierunek subiektywistyczny - twórcami tego kierunku byli: W.S. Jevons z Anglii (neoklasyk), C. Menger z Austri (twórca szkoły psychologicznej), L. Walras z Szwajcarii (twórca szkoły matematycznej w ekonomii). Badacze ci skoncentrowali się na badaniach udowadniających, że teoria wartości i ceny mają charakter subiektywny. Klasyczna ekonomia uważa obie wartości jako czynnik obiektywne. W podejściu subiektywnym uważa się, że teoria kosztów produkcji jest kształtowana przez użyteczność produkcji (wyrobu) dla człowieka. Najprościej mówiąc towar jest tyle wart za ile znajdzie nabywcę, który ocenia jego użyteczność

IV Szkoła historyczna - jest to ważny obok szkoły neoklasycznej kierunek w ekonomii. Istota rozumowania jej przedstawicieli polega na negowaniu istnienia ogólnie obowiązujących praw ekonomicznych, na podkreślaniu znaczenia indywidualnych faktów.

Do wybitnych przedstawicieli tego kierunku zaliczani są zwykle uczeni niemieccy, są to: W.

Roscher , B Hildebrand . i K. Knies . Piszący później od ww. kierunku historycy niemieccy,

tacy jak G. Schmoller, G. Schónberg, są już nie tak konsekwentnie, jak przedstawiciele

starszej szkoły historycznej, negowali nomotetyczny charakter ekonomii.

Dopuszczali oni (G. Schmoller) możliwość istnienia w ekonomii tzw. praw okresowych, tzn. działających w pewnym przedziale czasu, czyli odnoszących się do pewnych epok rozwojowych (np. inne do okresu średniowiecza, kapitalizmu). Dorobek szkoły historycznej jest jednak znacznie niniejszy niż np. kierunku subiektywistycznego.

Oczywiście znajomość faktów historyczno-statystycznych jest ważna dla realności wyników badań ekonomicznych. Jednakże badania ekonomiczne mają zawsze charakter analityczny i abstrakcyjny, muszą się więc w dużym stopniu opierać na dedukcji jako podstawie abstrakcji, wyodrębnienia oraz generalizacji (czyli formułowaniu uogólnień zwanych prawami ekonomicznymi).

V. Szkoła marksistowska - ostatnią szkoła, którą chcemy w tym miejscu krótko zaprezentować to marksistowska szkoła w ekonomii, której twórcą jest K. Marks - przypomnijmy, że pod względem ekonomicznym jest uczniem Davida Ricarda. K. Marks stworzył w swych publikacjach system obejmujący całość nauk społecznych. W tym miejscu ograniczymy się do kilku uwag na temat jego wkładu w rozwój teorii ekonomii. Główną koncepcją i motywem przewodnim marksowskiej ekonomii jest teoria wartości dodatkowej. Stopa wartości dodatkowej jest w tym ujęciu wyłącznie funkcją nakładów pracy bezpośredniej.

Kapitał (maszyny i materiały) nie tworzy dodatkowej wartości, przenosi jedynie swoją wartość na nowy produkt. Teoria wartości dodatkowej okazała się nie do utrzymania, ponieważ niema dowodu na to, że każdy robotnik przenosi na produkt taką samą ilość wartości dodanej i na czym ten wkład polega. Jest to wizja ekonomii jako nauki o ewolucji systemów gospodarczych, a także rozwój koncepcji istoty i roli postępu technicznego jako czynnika endogennego rozwoju gospodarczego, wnosi wkład w rozwój teorii cyklu koniunkturalnego oraz rozmiarów i skutków bezrobocia.

Współczesne szkoły ekonomiczne

I. Ekonomia instytucjonalna - powstała na gruncie amerykańskim jako reakcja przeciwko przesadnemu hołdowaniu przez myśl neoklasyczną (w Stanach Zjednoczonych) rozważaniom psychologicznym o działaniach człowieka W szczególności był to sprzeciw wobec zaniedbywania przez neoklasyków amerykańskich badań wpływu warunków społecznych na działania ludzi.

W ujęciu ekonomii instytucjonalnej każdy system gospodarczy działa w obrębie takich instytucji, jak: własność, system wytwarzania i podziału dochodu społecznego, podziału pracy.

Instytucje te oraz stosowani- przez nich metody wpływają na sytuację grup społecznych, cele gospodarowania, preferencje indywidualne i społeczne. Różnorodność i zmienność ww. instytucji sprawia, że nie istnieją uniwersalne i ponadczasowe prawa ekonomiczne. T. Veblen, W. C. Mitchel 3 i J. Commons, główni przedstawiciele tego kierunku w Stanach Zjednoczonych, domagali się, by ekonomia nie ograniczała się ani do analizy wybranych obszarów gospodarki i jej wybranych przypadków, uwzględniającego jedynie wymierzalne motywy działaniu ludzi (jak u klasyków), ani do samego opisu (jak w szkole historycznej), lecz by prezentowała, rozwój procesu gospodarczego w całej jego pełni. Bowiem potrzeby ludzkie nie są skutkiem racjonalnego wyboru, lecz zdeterminowane społeczne urządzenia i instytucje. Uważają, ze należy zwiększyć społeczny nadzór nad działalnością gospodarczą poprzez interwencjonizm gospodarczy.

Przedstawiciel szkoły widzą potrzebę zintegrowania ekonomii z innymi naukami społecznym, dostrzegają też potrzebę badań interdyscyplinarnych.

Współczesną naukę ekonomi na poziomie makroekonomii zdominowały dwa kierunki, dwie szkoły myśli ekonomicznej: keynesizm i monetaryzm. Koncepcje głoszone przez zwolenników obu tych szkół podzieliły środowisko ekonomistów w stopniu nie znanym od czasów wielkiego kryzysu lat 1929-1933.

Zwolennicy J.M. Keynesa stoją na stanowisku, że podstawowymi wyznacznikami poziomu działalności gospodarczej w każdym momencie są siły działające na poszczególne składniki popytu globalnego (łącznego) oraz, że zmiany w wydatkach są w stanie wpływać na poziom dochodu realnego niezależnie od ilości pieniądza w obiegu.

Do podstawowych tez keynesistów zaliczyć należy także twierdzenie, że możliwe jest zaistnienie ogólnej równowagi ekonomicznej przy niepełnym zatrudnieniu oraz wykazanie, że w kapitalistycznej gospodarce rynkowej nie istnieje żaden mechanizm gwarantujący automatyczne osiągnięcie pełnego zatrudnienia. Dlatego konieczne jest, by rząd zastosował finansowanie z deficytu budżetowego, dokonując wydatków na roboty publiczne.

M. Kalecki wybitny polski ekonomista, ujął ten problem następująco: „Tylko tworzenie dodatkowej siły nabywczej zwiększa rentowność przemysłu, prowadzi do zwiększenia produkcji i zachęca do inwestowania. Przy finansowaniu robót publicznych z podatków redukuje się zyski jedną ręką o tyle, o ile się je zwiększa drugą" .

Zwolennikami kierunku keynesistowskiego są dziś zarówno skrajni (ortodoksyjni) keynesiści, jak i tzw. eklektyczni keynesiści. Do grupy skrajnych keynesistów zalicza się przede wszystkim ekonomistów związanych z Uniwersytetem w Cambridge (w Wielkiej Brytanii) m.in. N. Kaldora oraz W. Gidleya. Keynesiści ci głoszą tezę o niezdolności rynków do automatycznego osiągnięcia równowagi w krótkim i długim czasie. Są też zdania, że bezrobocie może się utrzymywać w nieskończoność, jeżeli rząd nie podejmie interwencji pobudzającej popyt globalny.

Do grupy tzw. eklektycznych keynesistów zalicza się m.in. laureatów nagrody Nobla: Brytyjczyków J. Meade'a i J.R. Hicksa oraz Amerykanina J. Tobina. Przedstawiciele tej grupy wyznają pogląd, że gospodarka zawsze wraca ostatecznie do stanu pełnego zatrudnienia. Są jednak zdania, że automatyczne dostosowanie płac i cen przebiega raczej powoli, a zatem rezultat może nastąpić po wielu latach. Dlatego też w krótkim okresie rząd powinien ponosić odpowiedzialność za politykę stabilizacyjną, czyli powinien ingerować w procesy gospodarcze.

Keynesistowski kierunek myślenia ekonomicznego dominował w teorii ekonomii do połowy lat sześćdziesiątych, a w praktyce polityki gospodarczej do połowy lat siedemdziesiątych (ściślej do kryzysu ekonomicznego lat 1973-1974). Okazało się wówczas, że środki zalecane przez zwolenników tej szkoły nie były w stanie zapobiec narastającym procesom inflacji i bezrobocia, występującym równocześnie. Wówczas to nastąpiło odejście w praktyce od zaleceń keynesizmu i powszechne przejęcie założeń szkoły monetarystycznej oraz ich zastosowanie w praktyce.

Kierunek monetarystyczny obejmuje przede wszystkim przedstawicieli tzw. nowej szkoły klasycznej w makroekonomii. W Stanach Zjednoczonych, gdzie ta szkoła się narodziła, zalicza się do tej grupy: K. Lucasa i T. Sargenta, a w Wielkiej Brytanii m.in. P. Minforda

Zwolennicy tej szkoły opieraj ą swoje rozumowanie na założeniu możliwości szybkiego równoważenia rynków oraz założeniu racjonalnych oczekiwań (zgodnie z koncepcją racjonalnych oczekiwań ludzie zawsze prawidłowo, przewidując np. wyższe ceny i stopy procentowe jako skutek państwowej polityki fiskalnej i monetarnej).

Ekonomiści ci uważaj ą, że sterowanie popytem przez państwo jest bezużyteczne, natomiast doniosłą rolę może odegrać popieranie podaży (polityka propodażowa). Przedstawicieli nowej szkoły klasycznej zalicza się do skrajnych monetarystów.

Do kierunku tego możemy zaliczyć również tzw. umiarkowanych monetarystów. Szkoła ta kojarzy się zwykle z nazwiskiem jej twórcy, tzn. M. Friedmanem z Uniwersytetu w Chicago, a w Wielkiej Brytanii zalicza się do nich D. Laidlera i część ekonomistów z London Business School.

Umiarkowani monetaryści wierzą, że przywrócenie pełnego zatrudnienia jest procesem dość szybkim, choć może trwać kilka lat, należy jednak unikać gwałtownych zmian popytu, a ważniejsze jest stymulowanie podaży.

Zwolennicy Friedmana twierdzą, że najpotężniejszym czynnikiem oddziaływującym na poziom działalności gospodarczej jest zmiana wielkości zasobów pieniądza na rynku, Analizują w związku z tym proces wyznaczania dochodu w kategoriach pewnej wersji teorii ilościowej pieniądza ustala się zapotrzebowanie ilości pieniądza do aktualnych potrzeb gospodarki.

Keynesiści zaprzeczają skuteczności polityki fiskalnej - natomiast monetaryści utrzymują, że zarówno polityka pieniężna, jak fiskalna mu istotny wpływ na dochód i produkcję. Friedman oraz inni monetraryści ci dowodzą, że skoro pieniądz jest substytutem rozległej gamy dóbr i usług, to zmiany ilości pieniądza przenoszą swój wpływ na rynki dóbr konsumpcyjnych i produkcyjnych, tym samym stymulują bezpośrednio Wydatki globalne w tym i na inwestycje zapewniające rozwój gospodarczy.

Z powyższych sformułowań wynika, że zmiany ilości pieniądza w obiegu zawsze wywierają potężny wpływ na działalność ekonomiczna i nie można nimi dowolnie manipulować.

W praktyce społecznej i w polityce gospodarczej rzadko ma się jednak do czynienia z realizacją czystych modeli ekonomicznych - tj. z wykorzystywaniem zaleceń tylko jednej szkoły naukowej.

Z reguły politycy dążą do wykorzystania zaleceń różnych szkół, próbując dostosować je do konkretnych warunków danego kraju. W kontekście omówionych powyżej koncepcji obu szkół możemy w ślad za amerykańskim laureatem ekonomicznej nagrody Nobla, L. Kleinem, powiedzieć, „że optymalnym rozwiązaniem jest współgranie polityki propopytowej, zalecanej przez keynesistów, z dobrze zorganizowaną polityką pro podażową (zapewniającą pożądaną restrukturyzację gospodarki), zalecaną przez monetarytów

Prezentowany przegląd miał na celu bardzo ogólne zaprezentowanie studentom rozsiewu teorii ekonomicznych oraz jak ulegała ona ewolucji na przestrzeni lat. Taki przegląd poglądów pozwala na ścieranie się ludzkich myśli oraz sprzyja wypracowaniu nowych teorii, które i taka zweryfikuje praktyka ekonomiczna (gospodarowanie).

5. Pojęcie ekonomiki bezpieczeństwa

Bezpieczeństwo państwa (narodu) jest pojęciem wielowymiarowym, tj. w ujęciu:

  • syntetycznym - gdzie bazuje się na pojęciu potęgi państwa / jako podmiotu politycznego będącej przedmiotem międzynarodowej gry politycznej,

  • analitycznym - gdzie przyjmuje się do oceny / analizy wiele wymiarów (cech, elementów, czynników) decydujących o pomiarze pojęcia bezpieczeństwa.

Analizując w tak wielowymiarowy sposób pojęcie bezpieczeństwa wyróżniono wiele, względnie autonomicznych pojęć bezpieczeństwa, tj.:

  • bezpieczeństwo polityczne,

  • bezpieczeństwo militarne,

  • bezpieczeństwo ekonomiczne (w tym surowcowe, finansowe, technologiczne, energetyczne, rolne, żywnościowe),

  • bezpieczeństwo społeczne,

  • bezpieczeństwo kulturowe,

  • bezpieczeństwo ideologiczne,

  • bezpieczeństwo ekologiczne,

  • bezpieczeństwo informacyjne, itp.

Dla potrzeb niniejszego tematu zostanie poruszone bezpieczeństwo w trzech jego wymiarach, tj.: militarnym,politycznym, ekonomicznym.

ad. 1. Militarny wymiar bezpieczeństwa - związany jest z rozbudową i efektywnością potencjału sił zbrojnych, jego zapleczem produkcyjno-remontowym i szeroko rozumianą infrastrukturą wojskową (w tym system sojuszy), co ostatecznie tworzy stosunek sił między potencjalnymi przeciwnikami.

ad. 2. Polityczny wymiar bezpieczeństwa - spełnia funkcje organizacyjne związane z: formą sprawowania rządów (demokracja, dyktatura, monarchia), jakością uprawianej dyplomacji, sprawnością administracji państwowej i samorządowej, stanem morale narodu i stopniem spójności ideowej i etnicznej, członkostwa w sojuszach polityczno-militarnych, kształtowania wizerunku kraju w świecie.

ad. 3. Ekonomiczny wymiar bezpieczeństwa - jest to zdolność wytworzenia przez państwo (jego system gospodarczy) określonego zestawu dóbr (w tym wypadku chodzi o zaopatrywanie sił zbrojnych oraz poza bezpośrednim systemem obronnym ludności w ramach OC) - adekwatnych do potrzeb hipotetycznych konfliktów zbrojnych. Zadania te wykonują specjalistyczne gałęzie produkcji określane jako gospodarka obronna danego państwa. Obecnie siły zbrojne nie mogą praktycznie funkcjonować bez gospodarczego zaplecza, które jest w stanie absorbować nowe technologię i generować na ich podstawie coraz nowocześniejsze wyposażenie.

Patrząc historycznie na prezentowane powyżej wymiary bezpieczeństwa bardzo łatwo jest dostrzec bezpośrednie i pośrednie uzależnienia z zagadnieniami ekonomicznymi. Pisał już o tym Platon (wykład Kritiasa o wojnie pomiędzy Atenami i Atlantydą - gdzie zawarto informację o sytuacji politycznej, ekonomicznej, socjalnej i strategicznej) / a we współczesnej dobie podobny schemat zawiera „Studium planu strategicznego Polski przeciw Niemcom" opracowanego przez gen. Kutrzebę i Mossora z 1937 r.

Ekonomika bezpieczeństwa państwa powinna, więc być rozumiana jako dyscyplina naukowa zajmująca się całokształtem relacji pomiędzy gospodarka kraju - a szeroko rozumianym bezpieczeństwem państwa. Dla bliższego wyjaśnienia zaznaczyć trzeba, że w działami ekonomiki bezpieczeństwa są:

  • ekonomika wojenna (zajmująca się przyczynami i następstwami wojny),

  • ekonomika obrony (zajmująca się przygotowaniem do obrony / wojny). 4Można również mówić o ekonomice bezpieczeństwa państwa w formie:

  • opisowej (wyjaśnia związki i zależności zachodzące pomiędzy GN i bezpieczeństwem państwa),

  • stosowanej (ma charakter decyzyjny - na podstawie sformułowanych norm, zasad i procedur dotyczących potencjału gospodarczo-obronnego oraz polityki i strategii bezpieczeństwa.

Po pierwszym przybliżeniu pojęć związanych z ekonomiką bezpieczeństwa widzimy, że zajmuje się ona relacjami pomiędzy nakładami (wyrażonymi w kategoriach ekonomicznych) - a efektami wyrażonymi w kategoriach polityczno-militarnych.

Wynikający z powyższych relacji rachunek efektywności możliwy jest do jego pomiaru pod warunkiem ilościowego ujęcia zarówno nakładów (co jest łatwiej) oraz efektów (co jest trudniejsze).

Podstawowym krokiem czynności pomiaru efektywności jest kwantyfikacja potencjału gospodarczo-obronnego i analiza możliwości wpływania na jego podstawowe parametry.

Na przestrzeni czasu badaniem powyższych zależności zajmowali się różni uczeni z wielu krajów, a ich dorobek można przedstawić pokrótce następująco:

1. W latach 50 i 60-tych problematyką w Wielkiej Brytanii ta zajmował się Ch. J. Chitch i R. N. McKean - którzy w 1960 r. wydali przetłumaczona na język polski pracę „Ekonomika obrony w erze jądrowej”. Autorzy ww. pracy zajmowali się efektywnością wykorzystania zasobów państwa przeznaczonych na obronę oraz wyprowadzili teoretyczne zasady Planowania-Programowania-Budżetowania (PPB), które są obecnie powszechnie obecnie stosowane w planowaniu obronnym wielu państw.

    1. W 1975 w Londynie ukazała się książka G. Kennedy'ego pt. „Ekonomia w obronności" („The Economics of Defence"), w której zawarto amerykańskie poglądy w ujęciu usystematyzowanego wykładu ekonomiki obrony (praca została wznowiona w 1984 r. pt. Defence Economics).

    2. Po okresie zastoju w 1984 roku ukazała się obszerna praca pod auspicjami Akademii Wojskowej USA, pt. „"Ekonomika bezpieczeństwa państwa"5 - autorzy pacy akcentowali, że problematyka bezpieczeństwa jest ogólnonarodowym problemem oraz środki przeznaczone na obronę można wykorzystać lepiej jeżeli w procesie zarządzania wykorzysta się analizę ekonomiczną. Wiele kwestii ekonomiki bezpieczeństwa państwa można rozwiązać poprzez wykorzystanie podstawowych pojęć ekonomicznych, jak np. krzywa podaży pracy - do potrzeb rekrutacji personelu do sił zbrojnych.

Niektóre obszary badań ekonomiki bezpieczeństwa państwa jednak tak specyficzne, że wymagają innego podejścia metodologicznego oraz zastosowania nowych narzędzi badawczych - i tak obszary, o których powyżej wspomniano, to:

  • natura obrony narodowej - jako dobra publicznego,

  • udział w produkcie globalnym - produktu przeznaczonego na obronę,

  • struktury rynku specjalnego (obrony),

  • międzynarodowe efekty zewnętrzne - korzystania z systemu obrony,

  • maksymalny wysiłek ekonomiczny - w produkcji obronnej.

  1. Po ustaniu napięć wywołanych „zimną wojną" w latach 90-tch daję się zauważyć ożywienie problematyką ekonomiki bezpieczeństwa (obrony) - związaną z zjawiskami globalizacji, terroryzmem, rozwijaniem się strategii wojen asymetrycznych.

Obecnie w ekonomice obrony można wyróżnić dwa główne jej nurty:

  • nurt zastosowania ekonomiki do rozwiązywania problemów obronności bezpieczeństwa,

  • nurt ekonomiczno-polityczno-militarny (ekonomiczno-polityczno-obronny)

Od 1990 roku ukazuję się międzynarodowe czasopismo „Defence Economics" - zajmujące się wymianą naukowej myśli ekonomicznej związanej z problematyką: wyścigu zbrojeń, sojuszami i podziałem obciążeń, teorią wojny gospodarczej, terroryzmem, handlu bronią, ekonomicznymi skutkami dla gospodarek wydatków wojskowych, kontroli zbrojeń, itp.

  1. W 1992 roku we Francji ukazała się praca J. Abena, pt. „Economie politigue de la defense", w której ujęto francuski punkt widzenia na zagadnienia ekonomiczno-obronne, tj. restrukturyzację przemysłu zbrojeniowego, profesjonalizację armii.

Innym francuskim autorem jest J. Fontanel - autor prac popularno naukowych z dziedziny ekonomiki obrony - w 1983 „Ekonomika zbrojeń', w 1995 „ Wydatki wojskowe i rozbrojenie".

W 2003 grupa autorów pod redakcja. F. Daguzana, P. Dorota roku wydała pozycję pt. „Wojna i gospodarka".

Generalnie w Francji nie widać głębszego zainteresowania problematyką ekonomiki bezpieczeństwa (obrony) wynika to min. z ambicji mocarstwowości w latach prezydentury Ch. de Gaulla i jego następców.

  1. Niemcy mający obciążenie ideologiczne związane z nazizmem i wywołaniem II wojny światowej - można powiedzieć, jest tam brak znaczącego dorobku naukowego związanego z ekonomiką bezpieczeństwa (obrony).

Niemniej w ostatnim okresie w Instytucie Ekonomii i Konwersji Stosowanej prowadzi się badania związane z problematyką wydatków wojskowych, logistyki, następstw ekonomicznych wycofania się armii radzieckiej.

  1. ZSRR / Rosja - ekonomika obrony była bardzo silnie związana z ideologią i służyła do dostarczania argumentów w walce ideologicznej. Wyłonienie się Rosji w obecnym kształcie i trudności ekonomiczne, jakie zaczęła przeżywać było asumptem do rozpoczęcia badań na problematyką ekonomiki bezpieczeństwa (obrony). Pojawiły się dosyć obszerne publikacje poświęcone głownie:

  • konwersji gospodarki - gdzie działał cały ogromny kompleks militarny,

  • bezpieczeństwu ekonomicznemu,

  • profesjonalizacji sił zbrojnych.

W 2005 roku ukazało się opracowanie przez 35 autorów pod red. W. K. Sengaczowa, „Ekonomiczeskaja bezopastnost Rossii, obszczyj kurs"

  1. Czechy - problematyką ekonomiki bezpieczeństwa (obrony) zajmuje się grupa uczonych na Uniwersytecie Obrony w Brnie, która współpracuje z Instytutem Ekonomiki Obrony / Wydział Strategiczny AON.

  2. Chiny - od przełomu lat 80 i 90-tych w Chinach w związku z ich ambicjami mocarstwowymi dosyć prężnie rozwijają się badania ekonomiczno-obronne. Badania prowadź specjaliści cywilni i wojskowi, których myślą przewodnią badań jest „opracowanie teoretycznych podstaw gotowości państwa do prowadzenia wojny". Z dostępnej literatury można wnioskować, że badacze omawianej problematyki zajmują się nw. tematyką:

  • polityka gospodarczo-obronna,

  • perspektywiczne kierunki rozwoju przemysłu zbrojeniowego,

  • materialno-techniczna baza mobilizacyjna,

  • konwersja przemysłu obronnego,

  • doskonalenie systemu transportowego (logistyki),

  • obrona cywilna,

  • działalność produkcyjna sił zbrojnych,

Badania powyższe opierają się na dwóch tezach ekonomiki obrony:

  1. możliwość przekształcenia potęgi gospodarczej - w potęgę militarną określa

gotowość państwa do odparcia agresji,

  1. doktryna wojskowa przyjęta w państwie, wpływa bezpośrednio na gospodarkę i

rozwój idei wojenno-ekonomicznych.

Na rozwój badań chińskich badan z zakresu ekonomiki bezpieczeństwa (obrony) duży wpływ maj ą teorie ekonomiczno-obronne zachodu.

10. Polska - myśl obronno-ekonomiczna liczy już blisko 90 lat, ale do dnia dzisiejszego nie powstała żadna obszerna monografia tematyczna, dysponujemy tylko fragmentami publikacji na ten temat. Pierwsza praca o charakterze monograficznym obejmująca okres lat 1976 - 2001 powstała w AON gdzie też została wydana pt. „Ewolucja polskiej myśli obronno-ekonomicznej w latach 1976-2001” Do roku 1990 badania ekonomiczno-obronne były realizowane na Wydziale Nauk Ekonomicznych WAP, a po jej rozwiązaniu w Instytucie Ekonomiki Obrony w strukturach AON.

Dorobkiem Instytutu i jego pracowników naukowych jest postawienie tez w 1994 roku na fali likwidacji zaplecza min. naukowego sił zbrojnych w odniesieniu do problematyki ekonomiki obrony w Polsce o następującej treści:

1. osłabieniu uległy metodologiczne i instytucjonalne podstawy ekonomiki obrony i związanej z nią historii gospodarczej wojen,

2. ogólna słabość badań w zakresie ekonomiki obrony rzutuje na stan teorii wchodzących w jej skład (dorobek teoretyczny).

Brak nakładów na badania związane z ekonomiką bezpieczeństwa (obrony) powoduje ograniczenie bazy naukowej i zawężanie lub nawet porzucanie tematów związanych min. z problematyką „teorii mobilizacji gospodarki i alokacji zasobów", które to badania należą do zasadniczych zadań związanych z budową zaplecza dla sił zbrojnych.

Mimo dosyć prężnie natomiast rozwija się problematyka:

  • teorii wydatków obronnych,

  • konwersji przemysłu zbrojeniowego,

  • teorii bezpieczeństwa ekonomicznego.

Wydano też wiele dostępnych opracowań, z których wybrano nw. tytuły:

  1. M. Sułek „Potencjał gospodarczo-obronny - pojęcie, pomiar, decyzje" AON, Warszawa 1993,

  2. W. Stankiewicz, „Konwersja zbrojeń. Oczekiwania i fakty", Wyd. Bellona, Warszawa 1999,

  3. Z. Stachowiak, J. Płaczek, „Wybrane problemy ekonomiki bezpieczeństwa", Wyd. AON, Warszawa 2002,

  4. M. Sułek, „Programowanie gospodarczo-obronne", Wyd. Bellona, Warszawa 2008,

  5. J. Płaczek (red), „Zarys ekonomiki bezpieczeństwa", Wyd. AON, Warszawa 2009.

Problematyką obronności w zakresie problematyki ekonomicznej zajmują się też cywilne uczelnie i naukowcy, można tutaj przytoczyć opracowanie (ekspertyzę) pt. „Ekonomiczne podstawy obronności Polski" - a na kolejnych uczelniach powstają kierunki związane z bezpieczeństwem - szkoda, że w ograniczonym zakresie porusza się w zakresie ich działalności naukowej problematykę ekonomiki obrony.

21 W. Roscher (1817-1894)

22 K. Knies (1821-1898)

23 B Hildebrand (1812-1878),

1

2 Zob. J. R. Hicks, Wartości i kapitał, Warszawa 1975, s.53.

3 Wesley Clair Mitchell (1874, - 1948) - amerykański ekonomista, zwolennik tzw. instytucjonalizmu w ekonomii. Interesował się analizą cykli koniunkturalnych, przeciwnik T. Veblena.

4 W. Hirst, The Political Economyof War, London 1915, s. 73 (cyt. za W. Stankiewicz, Rozwój angielskiej myśli wojenno-ekonomicznej, Wyd. MON, Warszawa 1966, s. 143).

5 D. Olvey, J. R. Gulden, R. C. Kelly, The Economics of National Security, Wayne, New York 1984.

Współpraca

Wczytywanie...