Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

Notatki ze Wstępu- zagadnienia ze WSTĘPU DO HISTORII SZTUKI


Prowadzący Bogusław Krasnowolski
Informacja dla prowadzących
Podgląd

zagadnienia ze WSTĘPU DO HISTORII SZTUKI.doc

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):

WSTĘP DO HISTORII SZTUKI

prof. Bogusław Krasnowolski



1. Historia sztuki jako nauka: historia historii sztuki

Elementy historii sztuki pojawiają się wcześnie, równocześnie z tendencją do spisywania żywotów artystów – dziejopisarstwo. Jednym z pierwszych tego typu dzieł jest książka autorstwa G. Vasariego „Życie najważniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów”, Florencja, 1550 rok. Opisane są w niej żywoty najdoskonalszych włoskich artystów. Historia sztuki staje się nauką, gdy zaczyna krytycznie analizować źródła. Dzieje się to w oświeceniu.

ŹRÓDŁO – autentyczny dokument mówiący o przeszłości – I – przedmiot materialny

Przed XVIII w. dominowało bezkrytyczne podejście do wszelkich źródeł. Od 2 poł. XIX wieku historyk sztuki dokonuje weryfikacji źródła, wydobywając prawdę. Na takim podejściu kształtuje się klasyczna historia (już nie dziejopisarstwo), rodzi się również historia sztuki jako część historii.


Pierwszym historykiem sztuki i pierwszym autorem dzieł o sztuce był Niemiec – JOHAM JOAHIM WINKELMAN - papieski bibliotekarz, klasyfikował on dzieła, ustalał ich datowanie. Napisał w 1764 „Historię sztuki starożytnej”. Uważał on sztukę grecką i rzymską za ideał, nieprześcigniony wzór, do którego należy dążyć. Zajmował się więc on tylko sztuką antyku i oceniał ją według kanonów proporcjonalnego piękna (im dzieło bliższe klasycznym dziełom greckim tym piękniejsze). Wypracował on język analizy stylistyczno-porównawczej, przydającej się do grupowania dzieł, porządkowania zbiorów. Stwierdził on, że dzieło sztuki jest pierwszym źródłem mówiącym o samym sobie, doprowadza nas do stwierdzeń i hipotez na jego temat.


Wraz z wyprawą Napoleona do Egiptu zaczęto pasjonować się sztuką egipską. W XIX wieku Francuz J. CHANPOLLONE rozszyfrował hieroglify dzięki kamieniowi z Rossety – źródło pisane.


Kolejną ważną postacią jest EMANUEL VIOLLET LE DUC – generalny inspektor zabytków (pojęcie zabytek pojawiło się w 2 poł. XVIII wieku). Pasjonował się on sztuką średniowiecza. Stworzył podstawy naszej wiedzy o francuskiej sztuce romańskiej i gotyckiej. Jako architekt badał konstrukcje budowli średniowiecznych, przedstawiał ich istotę, restaurując je przy okazji. Popełnił on kilka poważnych błędów. Jako człowiek pozytywizmu wierzył, że naukowiec po badaniach dochodzi do niezbitej prawdy i zawsze ma rację, dlatego dokonał rewizji San Chapel i wyrzucił z niej wszystko co powstało po XIII wieku rekonstruując wystrój średniowieczny. Dziś zwiedzający widzą tą kaplicę oczyma człowieka XIX wieku.


ALOJS RIEGL (rig)

MAX DVORAK (dworzak) – interesują się sztuką jako dokumentem historycznym (napisali książkę: Historia sztuki jako historia ducha). Uważali, że historyk sztuki nie powinien mieć upodobania w jakiejś konkretnej epoce, ale powinien zajmować się każdą dziedziną sztuki. Po raz pierwszy odkryto, ze piękno może mieć różne formuły w zależności od epoki i że nie am sensu wartościowanie względem siebie epok i kultur.


ERWIN PANOFSKY – najwybitniejszy historyk sztuki XX wieku, niemiecki żyd, wyemigrował w czasie II wojny światowej do Anglii. Pisał m.in. eseje o sztuce („Ikonografia i ikonologia”). Dzięki jego pracy historia sztuki wzbogaciła się o 2 metody badawcze:


IKONOGRAFIA – zajmuje się treścią dzieła sztuki, opisuje i klasyfikuje przedstawienie (kiedy i gdzie jakie tematy były przedstawiane), zbiera i porządkuje dowody, ale nie docieka współzależności, wpływów. (Opis i Analiza)

IKONOLOGIA – metoda interpretacji, syntezy, bada zależności, skłonności, zgłębia się w filozofię dzieła. (Synteza i Interpretacja)


Polska historia sztuki rodzi się po pewnych zapowiedziach.

„Przewodniki po zabytkach”/Starożytnicy – Ambroży Grabowski


Władysław Łuszczykiewicz – cenił sztukę średniowiecza, stworzył podstawy wiedzy o sztuce polskiej a w szczególności o średniowiecznej sztuce małopolski.

Władysław Tomkowski (1850-1935) - interesuje się wszystkimi przejawami sztuki, miał wpływ na rozwój polskiej myśli konserwatorskiej

Władysław Tatarkiewicz- historyk sztuki, filozof, historyk estetyki.

Ambroży Bohnak – profesor UJ, zasłużył się badaniami nad sztuką renesansu i baroku (odkrył wielu artystów, wprowadził wiele nowych nazwisk).

Jerzy Szablowski – wybitny historyk sztuki i muzealnik, dyrektor muzeum zamku królewskiego na Wawelu.

Lech Kalinowski – najwybitniejszy polski historyk sztuki (polski Panowski), przeniósł na nasz grunt metody badawcze: ikonografię i ikonologię, dokonał analizy np. kaplicy zygmuntowskiej na Wawelu.

Jan Białostocki – warszawiak, również przyswajał myśli Panowskiego dotyczące ikonografii i ikonologii.



2. Metody badawcze historii sztuki


Historia sztuki staje się nauką, gdy zaczyna krytycznie analizować źródła. Dzieje się to w oświeceniu.

ŹRÓDŁO – autentyczny dokument mówiący o przeszłości – I – przedmiot materialny

Pierwszym historykiem sztuki i pierwszym autorem dzieł o sztuce był Niemiec – JOHAM JOAHIM WINKELMAN – papieski bibliotekarz, klasyfikował on dzieła, ustalał ich datowanie. Napisał w 1764 „Historię sztuki starożytnej”. Uważał on sztukę grecką i rzymską za ideał, nieprześcigniony wzór, do którego należy dążyć. Zajmował się więc on tylko sztuką antyku i oceniał ją według kanonów proporcjonalnego piękna (im dzieło bliższe klasycznym dziełom greckim tym piękniejsze). Wypracował on język analizy stylistyczno-porównawczej, przydającej się do grupowania dzieł, porządkowania zbiorów. Stwierdził on, że dzieło sztuki jest pierwszym źródłem mówiącym o samym sobie, doprowadza nas do stwierdzeń i hipotez na jego temat.


ERWIN PANOFSKY – najwybitniejszy historyk sztuki XX wieku, niemiecki żyd, wyemigrował w czasie II wojny światowej do Anglii. Pisał m.in. eseje o sztuce („Ikonografia i ikonologia”). Dzięki jego pracy historia sztuki wzbogaciła się o 2 metody badawcze:


Ikonografia – zajmuje się treścią dzieła sztuki, opisuje i klasyfikuje przedstawienie (kiedy i gdzie jakie tematy były przedstawiane), zbiera i porządkuje dowody, ale nie docieka współzależności, wpływów. (Opis i Analiza)


Ikonologia – metoda interpretacji, syntezy, bada zależności, skłonności, zgłębia się w filozofię dzieła. (Synteza i Interpretacja)


Jan Białostocki – warszawiak, również przyswajał myśli Panofsky'ego dotyczące ikonografii i ikonologii.




3. Historia podstawowych pojęć: sztuka, piękno, twórczość, odtwórczość


SZTUKA

Pojęcie to najrozmaiciej pojmowano na przestrzeni wieków.


(gr.) techne - umiejętność zrobienia czegoś (obrazu, rzeźby, buta, prowadzenie wojny),

(łac.) ars znajomość reguł, ścisłych przepisów.


W starożytności i średniowieczu sztuka obejmowała rzemiosło, gramatykę, logikę i inne nauki. Czynności, które wymagały „natchnienia” nie uważano za warte tego określenia.

Starożytni dzielili sztukę na:

artes liberales – sztuki wolne, stały dużo wyżej

artes vulgares – sztuki pospolite


W średniowieczu wyróżniono 7 sztuk wolnych ( wyzwolonych): gramatykę, geometrię, astronomię, muzykologię, logikę, retorykę, arytmetykę, i 7 sztuk pospolitych (mechanicznych): żywienia ludzi, ubieranie, środków transportu, bronienia przed wrogiem (militaria), konwersacji (negocjatoria), architekturę i lecznictwo.

W renesansie z pojęcia sztuki wyeliminowane zostają rzemiosła i nauka. Rodzi się także świadomość, że to co pozostało po wyeliminowaniu powyższych elementów stanowi jedną całość. Do utworzenia takiego wizerunku sztuki przyczyniły się dążenia artystów (malarzy, rzeźbiarzy i architektów) do do podniesienia swojej pozycji społecznej i zawodowej. W Italii artyści osiągnęli bardzo wysoki status w hierarchii społecznej, dlatego też wykonane przez nich dzieła uważano za bardzo cenne. Powoli zaczęto nawet lokować kapitał w dziełach sztuki.


Wartość wtórna → wartość czysto estetyczna dzieła sztuki np. piękno Afrodyty a nie jej boskość

Wartość pierwotna → wartość funkcjonalna dzieła sztuki np. znakomity obraz przedstawiający Matki Bożej skłaniający wiernych do głębszej modlitwy


Początki powstawania wartości wtórnej dzieł sztuki sięgają starożytności i dzieła Praksytelesa – Wenus z Knidos, pierwszego aktu kobiecego. Ludzie przybywali z daleka, ale nie po to by się modlić, ale by zobaczyć piękną rzeźbę. W średniowieczu myślenie o kolekcjonowaniu dzieł zanika i powraca dopiero w renesansie. Wiek XIX i XX już praktycznie myśli wyłącznie o wartości wtórnej dzieł. Niebezpieczeństwem wynikającym z tego myślenia jest wynoszenie dzieł sztuki z ich pierwotnych lokalizacji do muzeów, ograbianie z kultu i w efekcie zubożenie odbioru dzieła.


Piękno w renesansie ceniono wyżej niż w średniowieczu, dlatego odłączenie samego rzemiosła nie było bardzo skomplikowane. Bardzo ceniono swoją pracę i dzieła sztuki insygnowano. Trudniejsze było oddzielenie sztuki od nauki, gdyż w renesansie artyści często studiowali także medycynę czy anatomię.


W XV wieku nie istniało pojęcie rzeźbiarzy. Stosowano odrębne pojęcia w zależności od stosowanego materiały. Scalenie tych pojęć nastąpiło dopiero w XVI wieku. Renesans nie wprowadził też pojęcia sztuk pięknych. Wymyślił je Charles Bateaux na określenie 5 sztuk: malarstwa, rzeźby, muzyki, tańca i poezji. Za zbliżone do nich uznał natomiast architekturę i wymowę. Rzemiosło artystyczne zostało przez niego całkowicie pominięte. W XIX wieku pojęcie „sztuk pięknych” zastąpiono po prostu pojęciem „sztuki”.

1817 – Szkoła Malarstwa

1887 – Szkoła Sztuk Pięknych

1900 – Akademia Sztuk Pięknych


XV/XVI w. → tworzenie według reguł

XVI, XVII, XVIII w. → wytwarzanie piękna

XIX, XX w. → sztuka to nie tylko piękno


W końcu sztuka sama zaczęła ustanawiać swoją regułę.

Nie można powiedzieć, że:

  • sztuka to dzieło rąk ludzkich wywołujące wrażenia estetyczne – od początku XX w. zakwestionowano połączenie sztuki i piękna.

  • sztuka to odtwarzanie rzeczywistości – pojawia się abstrakcjonizm

  • sztuka to nadawanie kształtu – nie tylko artysta nadaje rzeczom kształty

  • sztuka to ekspresja – są liczne kierunki akcentujące spokój i harmonię

PIĘKNO

(gr.) allos

(łac) pulchrum

od XVI w. bellum


Od dawna jest jedną z najwyższych wartości. Platon wyróżniał 3 cnoty: dobro, piękno i prawdę. W średniowieczu te 3 wielkie wartości to transcendentalia, które są zawarte jako absolutne w Bogu i na podstawie emanacji Boga te wartości są na sposób niedoskonały zawarte w jego dziele.

Pojęcie piękna określało to co warte poznania i często było utożsamiane z dobrem.

Piękno jest pięknem w sposób obiektywny.


Arystoteles ( IV w. p.n.e.) → „Piękne jest to co co będąc dobrem jest przyjemne.”


U Greków obejmowało przede wszystkim estetykę. Grecy tworząc estetykę (Wielką Teorię Piękna), zapoczątkowaną przez pitagorejczyków, twierdzili że piękno polega na proporcjach, że jest bezwzględne, piękno jest piękne dla samego siebie.

Przekonanie to rzutuje na renesans i klasycyzm (piękno w geometrii). Grecy poszukiwali poszukiwali idealnych proporcji w budowie ludzkiego ciała (jako najdoskonalszego tworu boskiego).

Poliklet (V w. p.n.e.) → wyrzeźbił młodzieńca o imieniu Kanon, napisał też dzieło o takim tytule. Uważał, że wysokość głowy ma się mieścić 8 razy w wysokości całego ciała.

Praksyteles (IV w. p.n.e.) → był zwolennikiem bardziej wysmukłych proporcji, twierdził że wysokość głowy ma się mieścić 9 razy w wysokości ciała



Razem z nadejściem chrześcijaństwa pojawiają się aklasyczne elementy piękna np. blask – światło Boga. Ważna rola blasku i światła ujawnia się w złotych aureolach, tłach, w świetlistości witraży gotyckich.

św. Augustyn → „podoba się tylko piękno, w pięknie kształty, w kształtach proporcje,

w proporcjach liczby.”

Kryzys Wielkiej Teorii Piękna przypada na XVIII wiek, po wprowadzeniu sztuki neoklasycznej.



Barok jest bardzo dynamiczny i aklasyczny. Dla romantyków piękno jest antytezą. Uważają, że piękno jest subiektywne → relatywizm piękna. To co piękne zależy od epoki i kultury. Na tym polega różnica między etyką a estetyką. Każda epoka ma swoje kryteria estetyczne, ale prawdy moralne są stale zawsze.



IDEA PIĘKNA

KLASYCZNA IDEA PIĘKNA

Sztuka przez wieki starała się naśladować, ale nie wszystko jak leci. Każda epoka miała swój ideał.

  • Prehistoria – narzędzie do obrabiania skóry → prawie symetryczne

  • Egipt – kanon, operowanie określonymi proporcjami ze względu na rolę

  • Poliklet – kanon 1:8 → piękno w człowieku

  • Praksyteles – kanon 1:9 (dziecko to tylko pomniejszony dorosły)

  • Człowiek Leonarda – człowiek jako najdoskonalsze dzieło Boga, gdy jest proporcjonalnie zbudowany, może być wpisany w figury doskonałe: kwadrat, koło

  • Złoty podział

Powyższe idee panowały w epokach odwołujących się do starożytności.

  • San Chapel → gotycka kaplica z połowy XIII wieku z relikwiarzem męki pańskiej, pokazuje piękno światła, Boga jako jego stwórcę

  • Jedna z kwater ołtarza z Isenheim, dzieło Matiasa Grunewalda „Zmartwychwstanie”z 1517roku przedstawia Chrystusa napełnionego światłem. Im dalej od Chrystusa tym ciemniej → Bóg jako światło, światło jako piękno.



AKLASYCZNA IDEA PIĘKNA

  • tajemniczość, romantyczność – Caspar David Friedrich „Wędrowiec nad morzem chmur”, w Średnowieczu symbolizowały złe siły, świat bez Boga

  • ekspresja jako piękno – Van Gogh „Pokój artysty”, 1890,

  • ekspresjonizm abstrakcyjny – Jackson Pollock



TWÓRCZOŚĆ

Artysta i twórczość to pojęcia, które połączono niedawno.

W Starożytności artysta był odtwórcą. Grecy nie znali nawet słowa „tworzyć”, wystarczało im „robić”, które i tak w połączeniu ze sztuką stosowano tylko dla określenia pracy poetów. Zmianę przynosi renesans. Rafael Santi mówi, że artysta kształtuje obraz według uznania. Dopiero w XIX wieku pojęcia artysta i twórca stają się synonimami. Przez blisko 1000 lat Starożytności pojęcie twórcy nie istniało, przez kolejne 1000 lat Średniowiecza było zarezerwowane dla Boga-Stwórcy (Architekta wytyczającego za pomocą cyrkla świat). Dopiero w XIX wieku pojawia się a w XX twórczość rozlewa się na wszystkich artystów przeróżnych dziedzin.



TWÓRCA JAKO STWÓRCA

Przez wieki uważano, że malarstwo i rzeźba odtwarzają rzeczywistość.

(łac.) imitacjo

(gr.) mimesis



W średniowieczu tylko Bóg był kreatorem wszystkiego.

Sygnowanie dzieł zaczęło się we Włoszech nawet przed nastaniem renesansu, ale dopiero w renesansie wyraźnie się upowszechniło i zaczęło promieniować na resztę Europy.



- sygnatura A. Durera – Durer był bardzo dumny ze swoich dzieł. Jako pierwszy walczył o prawa autorskie (pozwalał kopiować swoje obrazy, ale nie pozwalała podrabianie swojej sygnatury).



Przykłady wczesnych sygnatur: A. Durer „Adoracja Dzieciątka”, G. Bellini „Portret Doży Weneckiego” - sygnatura na kartce, B. Berecci – u szczytu kopuły w renesansowej Kaplicy Zygmuntowskiej umieszcza swoją sygnaturę obok anioła. Kopuła dla ludzi renesansu oznaczała niebo, świat zbawionych. Berecci był bardzo dumny skoro umieścił swoje imię wśród gwiazd, ponad portretem króla, a ten na to przyzwolił.



4. Co to jest urbanistyka?



URBANISTYKA – sztuka budowania miast

Urbanistyka antyku

Starożytna Grecja - rekonstrukcja greckiego miasta Prien

  • doskonały przykład dążenia do ładu, harmonii i geometrii, miasto założone na płaskowyżu, ukształtowane przez przecinające się pod kątem prostym ulice

  • geometria, jako podstawa kształtowania miast, jest do dziś aktualna, Grecy przejęli ją od ludów Bliskiego Wschodu, ale znacznie udoskonalili. Geometrię widać zwłaszcza w miastach ukształtowanych na nowo.

Starożytny Rzym– Tingat w Afryce Północnej, Pompeje

  • Rzymianie przejęli geometrię i harmonię ze wzorców greckic, opierali swoje miasta na 2 głównych liniach: północ-południe o wschód-zachód,stosowano insule – bloki zabudowy, miasta miały ściśle wyznaczone granice i zaplecze (na zapleczu znajdował się np. amfiteatr).

  • W Pompejach występuje regularny podział miasta ulicami krzyżującymi się pod kątem prostym.

W samym Rzymie, regularny podział nie występuje, gdyż jest to miasto, które ukształtowało się poprzez wielowiekowe nawarstwienia.



Urbanistyka średniowiecza

Średniowieczne miasta zachodniej Europy są z reguły miastami narastającymi przez wieki i mają niesymetryczny układ np. Siena – miasto, które wywalczyło sobie prawa miejskie w toku wielu walk, po otrzymaniu ich miasto tak się rozrosło, ze zmiany były praktycznie niemożliwe. Inne miasto tego typu to Hildescheim w Niemczech.

Miasta środkowej Europy (zazwyczaj małe) mają układ regularny np. Rimort we Francji (poł. XIII wieku). Od początku wytyczone, nawiązujące do tradycji rzymskiej – ulice krzyżujące się pod kątem prostym, miasto otoczone murem.

Regularność miast stała się zaś zasadą młodszej Europy np. lokowane w 1257 roku przez Bolesława Wstydliwego miasto Kraków, na planie szachownicy. Kraków jest najdoskonalszą kreacją urbanistyczna XIII-wiecznej Europy. Regularność miast w Europie Młodszej była w tym czasie regułą gdyż u nas zakładania miast odbywało się prawnie – to pan feudalny nadawał prawa mieszczanom, ab y móc pobierać od nich czynsz, w zachodniej europie zaś miasta powstawały ewolucyjnie np. poprzez walki, podboje. Zakładając Kraków dysponowano opustoszałym terenem, wzniesiono najpierw drewniane konstrukcje i sprowadzono ludność. Innym regularnym miastem Polskim jest Wrocław – w XVI wieku powtórnie ulokowany po najeździe tatarskim.



Urbanistyka renesansu – miasta idealna

Palma Nova – północno-wschodnie Włochy, jest to miasto na planie ściśle geometrycznym – symetria promienista ( w średniowieczu nie stosowano takiego układu ze względu na motywy gospodarcze – łatwiej było obliczyć czynsz z takich samych prostokątnych działek). W miastach renesansowych kierowano się idea piękna – motyw estetyczny przeważył.

Urbanistyka baroku

Plac via del Corso, plac Popallo, plac van Dom w Paryżu – są przykładami typowej kompozycji barokowej, maja idealnie wkomponowane fasady domów.

Watykański plac przed bazyliką św. Piotra – ma plan eliptyczny, ale dający złudzenie koła, kolumny otaczające go zniżają się co daje wrażenie, że fasada bazyliki jest wyższa – lubiano w baroku stwarzać wszelkiego rodzaju iluzje, nawet w architekturze.

Urbanistyka klasycyzmu

Ogromne znaczenia dla urbanistyki współczesnej wniosła Anglia – w Bath plac na rzucie półeliptycznym, otwarty na dolinę rzeczną i pagórki (koniec XVIII wieku). Jest również przykładem architektury wkomponowanej w krajobraz. Innymi przykładami tu są: kompozycja krajobrazowa opactwa benedyktyńskiego w Melk w Austrii, zbudowana przez Jakuba Prandtauera – fasada ujęta przodem do rzeki Dunaj, kompozycja jest symetryczna, założenie kamedułów na Bielanach czy zespół Kalwarii Zebrzydowskiej.

W 2 poł. XIX wieku miasta Europejskie gwałtownie się rozrastają. Następują regulacje wielu miast np. Paryża – bulwary paryskie zaprojektowane przez Hausmana [ausmana] dla Napoleona III , powstają też wtedy: opera paryska, kościół św. Marii Magdaleny zwrócone fasadami do bulwarów tak, aby całość tworzyła atrakcyjne osie widokowe. W XIX wieku następuje też regulacja Barcelony, brano pod uwagę ważną rolę parków w mieście.

W 1902 roku angielski fantasta – Howard stworzył ideę miasta – ogrodu. Stosował geometryczne założenia – centralny park i promieniście rozchodzące się od niego ulice. W oparciu o jego pomysły powstały np. w Krakowie osiedla zieleni na Salwatorze.



5. Witruwiańskie cechy architektury



Początki architektury miały miejsce w neolicie, w ok. III tyś. p.n.e. Ustawiano ogromne głazy w kilku rzędach orientowanych wschód-zachód lub w kole np. Stonehenge w Anglii. Zasady architektury wymagały klasyfikacji dlatego zaczęły pojawiać się traktaty. Pierwszym znanym jest dzieło Witruwiusza, rzymskiego architekta cesarza Augusta I wieku p.n.e. W „Dziesięciu księgach o architekturze” opisuje on dzieła Greków. Stwierdza, że projektując budynek, należy zatroszczyć się o jego trwałość, użyteczność i piękno. Architekt zaś jest osobą, który musi wszystkie te wymagania poskładać w sensowną całość.

Kryterium trwałości jest jednoznaczne i obiektywne – budynek nietrwały po prostu się wali. Kryterium użyteczności oznacza, że budynek winien odpowiadać potrzebom dwojakiego rodzaju: tym, które wynika z klimatu, oświetlenia i akustyki, i które również można jednoznacznie określić, oraz tym, które wynikają z przeznaczenia obiektu na konkretne cele. Trzecia cecha jest równorzędnie ważna, ale bardziej niejednoznaczna. Piękno jest to pojęcie wybitnie subiektywne, złożone i pełne niepewności. Nie istnieje definicja piękna, która by wszystkich zadowalała.

Witruwiańskie podejście do architektury odradza się w trakcie renesansu. L.B. Alberti, w oparciu o Witruwiusza napisał własny traktat (poł. XV wieku). Innym traktatem było dzieło Palladia z 1570 roku czy Vignoli. W Polsce też powstawały traktaty ale z opóźnieniem np. z 17 wieku Krzysztofa Opalińskiego „Krótka nauka budowania według nieba i zwyczaju polskiego”. Autor powtórzył triadę witruwiańską, ale zaznaczył, że 2 pierwsze cechy są niezbędne, a ostatnia już niekoniecznie.



6. Podział architektury według tematów.



Architekturę możemy podzielić na: sakralną i świecką. Wśród budowli sakralnych wyróżniamy: świątynie oraz architekturę grobową.

Jednymi z najstarszych są świątynie greckie i rzymskie. Najprostszą świątynią grecką jest świątynia z antami. Liczba kolumn przed świątynia jest parzysta, co wiąże się z prześwitem na osi świątyni. Pomieszczenie dla bóstwa zwane jest naosem a w świątyniach rzymskich cellą. Ważniejsze świątynie miały formę centralną.

Największe znaczenie architektura grobowa mała w starożytnym Egipcie. Budowano wielkie piramidy, na rzucie kwadratu, czyli centralnej figury doskonałej, będącej odzwierciedleniem świata nadprzyrodzonego np. Dżesera, 2600. Inną budowlą grobową było mauzoleum np. w Halikarnasie. Był to olbrzymi grób na formie kwadratu zwieńczony piramidą, innym znanym mauzoleum jest Mauzoleum Hadriana w Rzymie, 2 w. n.e. Znane są nekropolie: Cecylii Metelli w Rzymie i Teodoryka, władcy Wizygotów w Rawennie W renesansie budowano specjalne kaplice np. F. Bruneleschego dla rodu Puccich, 1 poł XV wieku., Zygmuntowska Berecciego na Wawelu, 1517-31

Rodzajem architektury świeckiej jest architektura obronna, zaliczany jest do niej system murów obronnych, przedbramię, zamki, fortyfikacje bastionowe.

baszta – jest budowlą obronnie czynna, służy do nękania wroga

wieża – jest obronnie bierna, służy do chowania się przed wrogiem


  • idealne mury obronne francuskiego Carcassone, wzmocnione basztami, posiada przedbramie z mostem zwodzonym

  • mury Krakowa, w 1312 roku Łokietek połączył budowę Wawelu z miastem

  • przedbramie w Harlen, często występują bramy wodne

  • Krakowski barbakan – to bardzo przemyślane i rozbudowane przedbramie: Brama Floriańska miała wysokość muru, połączona była z przedbramiem i 2gim murem niższym od pierwszego – takie połączenie zdawało sukces dopóki nie wynaleziono broni palnej. W 1410 roku pod Grunwaldem pojawiła się pierwsza broń palna na terenie Polski. Pierwsze działa szybko doszły do tego, że burzyły skutecznie mur na odległość 30 metrów. Dlatego do istniejącego systemu obronnego dobudowano 2gą fosę z wałem ziemnym, szyję i w 1498 roku barbakan (bezpośrednią przyczyną była klęska Jana Olbrachta przeciwko Turkom). Barbakan był miejscem dla ciężkiej broni ręcznej, nie było w nim miejsca na odrzut artylerii. Miał własną fosę szeroką na 30 metrów, dolna część była kamienna i stałą w wodzie. Trochę dalej był zbiornik retencyjny gromadzący wodę.

  • Zamek Biskupów Krakowskich w Siewierzu (posiada basteję – niską basztę ze stanowiskami ogniowymi dla ciężkiej broni ręcznej, czasem dla artylerii, jest to średnia średniowiecznej baszty i nowożytnego bastionu)

  • basteja w Asyżu, XVI wiek


Fortyfikacje bastionowe najsilniej rozwijały się w Niemczech i Holandii. Najczęściej miały plany 5-boków lub były do nich zbliżone. Między poszczególnymi bastionami znajdowały się kurtyny. Rawelima – jakby wysepka otoczona fosą. Zewnętrzne lica fortyfikacji były kamienne. Fortyfikacje posiadały również kazamaty, czyli składy amunicji, będące również schronami dla wojska.

  • Zamek w Krzepicy, lico bastionów i kurtyn jest usytuowane skośnie, trudniej je zniszczyć

  • Forty Austriackiej Twierdzy Kraków, XIX wiek

  • Krzyżtopór koło Ujazdu, rezydencja Ossolińskich, zniszczona przez Szwedów

  • Zamki nad Loarą, XVII wiek, są raczej pałacami, elementy obronne pełnią funkcje dekoracyjne

  • zamek Zbaraskich w Pilicy, na obwód fortyfikacji zbyt duży bo go obronić


Architektura pałacowa pełni funkcje reprezentacyjno-mieszkalne. We Florencji często spotykane są pałace śródmiejskie.

  • Palazzo Medici Ricardi, XV wiek

  • Palazzo Canceleria, XV/XVI wiek, wewnętrzny arkadowy dziedziniec, tradycja wczesnorenesansowa

  • Wawel, zamek – wzgórze ufortyfikowane, pałac – cechy reprezentacyjne budynków, obecny wygląd pochodzi z czasów Zygmunta Starego, prace wykonywał Franciszek Florentczyk.

  • Palazzo Farnese, XVI wiek

  • Pałac Krzysztofory, XVII wiek, pojawiły się pierwsze galerie z dziełami sztuki



Innymi budynkami świeckimi miejskimi były karczmy i zajazdy, które umożliwiały podróże.

  • Karczma w Suchej na Orawce (obszerna jadalnia, kuchnia, pokoje dla gości, stajnia dla koni)

  • Zajazd pocztowy (w takich zajazdach konie wyprzęgani i od razu zmieniano na nowe, jeździec nie miał czasu na odpoczynek) częste na terenach Galicji tzw. Traktat Cesarski, zachowane zajazdy w Izdebniku, w Krzywaczce


Ratusz – siedziba władz miejskich (we Francji nazywana pałacem miejskim)

  • ratusz w Arras

  • wieża w Kolonii

  • Palazzo Publico we Florencji, XIV wiek

  • ratusz w Toruniu

  • ratusz w Delft


Hale targowe – sukiennice (nazwa pochodzi od sukien, popularnego przedmiotu handlu)

  • Ypres [jeper] – zniszczone podczas II wojny światowej, ogromna budowla, bogato rozwiązana zewnętrznie, we wnętrzu prymitywna hala

  • Harlem w Holandii, hala manierystyczna

  • Ławy w Delft, ławy rybne, prymitywna forma kramów

  • krakowskie sukiennice, najstarsze elementy pochodzą XIV wieku, przebudowano je w manieryzmie XVI wieku i w 80. latach XIX wieku (główna hala podzielona jest an kramy, które maja swoje piwnice, a czasem piętro, sukiennice należały do miasta, ale poszczególne kramy były dziedziczne

  • sukiennice we Wrocławiu


Waga – osobna budowla, w której kupiec ważył i opisywał swoje towary według miar danego miasta

  • waga późnogotycka w Amsterdamie

  • waga w Lejdzie, pocz. XVII wieku


Hale fabryczne i dworcowe pojawiają się w XIX wieku, z reguły budowane z żelaza i stali olbrzymie konstrukcje.

Budynki rządowe tj. Kapitol w Waszyngtonie nawiązują do wzorców antycznych i do greckiej demokracji.

  • Parlament we Wiedniu

  • Parlament angielski neogotycki


Pierwsze biblioteki miały swoje miejsce przy uniwersytetach.

  • Biblioteka paryska – żelazna konstrukcja sprzed XIX wieku


Muzea – w XVI wieku ich funkcje pełniły galerie, jako instytucja udostępniająca zbiory publicznie pojawia się w dobie rewolucji francuskiej,. Pierwsze było muzeum brytyjskie.


Szpital – najpierw przytułki przy parafiach czy zakonach szpitalnych, gdy pojawia się arteterapia stara się otoczyć pacjentów pięknem

  • szpital na ul. Kopernika

  • szpital w Barcelonie


Teatr.

  • grecki w Epidauros, IV wiek p.n.e.(orchestra – scena, skene – scenografia, siedzenia i przejścia, doskonała akustyka)

  • rzymski w Taormina (orchestra jest półkolista, a nie okrągłą, rozwija się skene, jest wyższa i tworzy już prawdziwą scenografię, wykorzystanie pięknego widoku)

  • teatr w Pergamonie


Architektura mieszkalna.


Wieś.

Najstarsze siedziby rycerskie miały formę ziemnych kopców. Z czasem rozbudowały się w dwory, dworki.

  • Dwór obronny w Dębnie koło Brzeska własność Jakuba Dębińskiego (XV wiek) – późnogotycki, zgrupowany wokół dziedzińca

  • dwór w Jeżowie koło Gorlic, XVI wiek, gotycko-renesansowy

  • dwór w Szymborku, renesansowy, XVII wiek, z alkierzami na narożnikach (początkowo obronny charakter, potem tylko reprezentacyjny)

  • dwory klasycystyczne z XVIII/XIX wieku nawiązują do traktatów Palladia – dwór w Rożnowie nad Dunajcem


Miasto.

Kamienica – murowana budowla mieszkalna w mieście, pojawiła się już w starożytnym Rzymie na Zatybrzu (mieszkania o niskich standardach życia, brak kanalizacji). W XIV wieku wykształcił się typ kamienicy krakowskiej (o rzucie zbliżonym do kwadratu, podobne do wież). Kamienice składały się z oficyny tylnej, podwórza często ze studnią, izby na zadni, kuchni, wielkiej sieni i sklepu od frontu np. ul. Szpitalna, XV wiek. Kamienice przyrynkowe (najbogatsze) maiły jeszcze przedproża, czyli piwnice tworzące rodzaj tarasu przed fasada o charakterze prestiżowym. Na Kazimierzu nad Wisłą możemy spotkać typ kamienicy podcieniowej renesansowej – o bryle horyzontalnej, zwieńczonej Attyką.


Drewniane budownictwo miejskie stanowiły domy (w Polsce aż do XIX wieku).

  • Lanckorona, domy podcieniowe, okapy na słupach, czasem wysunięte przed lico



7. Porządki architektoniczne



Porządki architektoniczne – każdy porządek architektoniczny składa się z kolumny (elementu pionowego) i belkowania (elementu poziomego), w zależności jak są te elementy opracowane, wyróżniamy różne porządki. Pierwsze wykształciły się już w 8 wieku p.n.e. jako porządki drewniane, ok. 6 wieku p.n.e. przechodzą do architektury kamiennej.

Każda kolumna poza dorycką składa się z 3 elementów: bazy, trzonu i kapitelu. Każde belkowanie składa się z: architrawu, fryzu i gzymsu.

Grecy wykształcili 3 porządki:

  • DORYCKI – 7 w. p.n.e., era archaiczna

  • JOŃSKI – 6 w. p.n.e., era archaiczna

  • KORYNCKI – 4 w. p.n.e., koniec ery klasycznej, zrobił się bardzo popularny w erze hellenistycznej

Porządek dorycki

BAZA: brak.

TRZON: jest kanelowany tzn. występują w nim żłobki stykające się krawędziami biegnące wzdłuż trzonu. Ma ich być 20. Na ok ½ wysokości trzonu jest emfaza (widoczne wybrzuszenie).

KAPITEL: Kapitel od trzonu oddzielony jest bruzdą: hipetrahalią/hipertrahylią. Składa się z: echinus – okrągłej poduszki, abakus – kwadratowej płyty. Im starsza kolumna tym abakus jest większy.

Porządek dorycki uważany jest za męski, ze względu na swoje proporcje. ATLANT – rzeźba nagiego mężczyzny, zastępująca kolumnę dorycką np. w świątyni w Agrigento na Sycylii, znajdują się potężne kolumny doryckie a pomiędzy nimi atlanty.

ARCHITRAW: zupełnie gładki.

FRYZ: podzielony na tryglify i metopy. Tryglify są zestawem 3 żłobków, metopy zaś są czystymi płytami lub z cyklem drobnych płaskorzeźb. Tryglif powinien znajdować się na osi kolumny, na narożniku i symetrycznie między kolumnami.

GZYMS: wysunięty do przodu.



Porządek toskański

Rzymski porządek, powstał w V w. p.n.e., różni się od doryckiego tym, że posiada prostą bazę składającą się z kwadratowej plinty i kolistego wałka, trzon kolumny ma smuklejsze proporcje i nie ma żłobkowań, a jego emfaza jest zdecydowanie słabiej widoczna. Hipotrahelion (pierścień) jest trochę niżej, tworzy jakby szyjkę.


Porządek joński

BAZA: tworzy ją kwadratowa plinta, żłobki, wałki koliste

TRZON: kanelowany, ale bruzdy nie dochodzą do siebie jak w porządku doryckim, u dołu i u góry żłobki są zaokrąglone, jest ich 24.

KAPITEL: echinus – jest dekorowany ornamentem, zazwyczaj są to wole oczy, abakus – to pochodna od kwadratu, pomiędzy nimi znajduje się ślimacznica. Jeżeli kolumna stoi w rzędzie ślimacznica jest tylko z przodu i z tyłu, jeśli zaś kolumna stoi na rogu to ślimacznica jest z 4 stron.





Porządek joński uważany był za porządek żeński, dlatego, kolumny mogły być zastąpione przedstawieniami ubranych w togi kobiet – KARIATYD np. na ganku kor w Erechtejonie an Akropolu, posągi mają na głowie echinus i abakus, a ich szaty nawiązują do kanelowań trzonów kolumn.

ARCHITRAW: ma belki wysunięte.

FRYZ: gładki lub dekorowany ciągle.

GZYMS: bogato ornamentowany.

Przykłady: kapitel ze świątyni Didyma, 3 w. p.n.e., jońska kolumna podtrzymująca sfinksa, 560 p.n.e.



Porządek koryncki

Uważany jest za porządek dziewczęcy, posiada najbardziej smukłe proporcje. Od jońskiego różni się praktycznie tylko kapitelem.

KAPITEL: obecne jest w nim tylko wspomnienie o abakusie, podstawowym jego elementem są liście akantu i pęki sitowia nad nimi na rogach.


Porządek kompozytowy

Rzymianie skompilowali porządek joński i koryncki tworząc porządek kompozytowy. Powstał on ok. II-I w. p.n.e. Zamiast wolut z pękami sitowia ma on w kapitelu woluty z kolumny jońskiej,


Porządek eolski (ok. 560 p.n.e.)

Porządek spotykany tylko w okresie greckiej sztuki archaicznej, później zanika, też zdobiony jest wolutami jak joński, ale jakby pędami wyrastającymi z łodygi.

W starożytności zdarzały się również kolumny kręcone (według traktatu Vignoli). Trzon kręcony spotyka się często w sztuce chrześcijańskiej: wierzono, ze takie kolumny znajdowały się w świątyni Salomona i każde pojawienie się tych kolumn w kościołach jest odniesieniem do nich np. w Krakowie w kościele św. Anny, nad konfesją św. Piotra w bazylice na Watykanie.


STOPNIOWANIE PORZĄDKÓW

Rzymianie wprowadzają zasadę stopniowania porządków, jeżeli budowla ma więcej niż jedną kondygnację i jest rozczłonkowana to im wyżej tym lżejszy musi być porządek np. koloseum → toskański, joński, koryncki, kompozytowe pilastry.


WIELKI PORZĄDEK

Każdy porządek może być w nim zastosowany, w sposób taki aby kolumny czy pilastry przechodziły przez więcej niż jedną kondygnację. Stosował go z upodobaniem Andrea Palladio.


Kolumny egipskie – ich kapitele nawiązywały do kwiatów lotosu

Kolumny minojskie – trzon czerwony zwężający się ku dołowi, prosta baza i kapitel


Kolumny średniowieczne – powoli zatracają więź z antykiem. Kolumna romańska: baza ma plintę, okrągły trzon, kapitel kostkowy (sześcian z zaokrąglonymi dolnymi rogami) zdobiony plecionką np. relikty z kościoła św. Gereona na Wawelu. Kolumny ze Strzelna (2 poł. XII wieku) posiadają bazy charakterystyczna dla 12 wieku – plinta, okrągły wałek, żłobek, wałek, na narożnikach tzw. żabki. Trzony kolumn ze Strzelna dekorowane są rzeźbiarsko (personifikacje cnót i wad), kapitel ma typową formę kostkową. W średniowieczu wykształcają się również kapitele historyczne ozdobione rzeźbiarskim przedstawieniem, często sceny biblijnej np. kapitel z Burgundii, XIII wiek, Mojżesz i św. Piotr. W Niemczech kapitele dekorowane są zgodnie z tradycją ottońską – skromne dekoracje rzeźbiarskie, prymitywne przedstawienia, częste kapitele kostkowe.


8. Wyjaśnić pojęcia: kolumna, półkolumna, pilaster, lizena, herma, atlant, kariatyda, filar, szkarpa, belkowanie.

KOLUMNA – pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne. Składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub z przynajmniej 2 pierwszych. Wykonywana z kamienia (o trzonie monolitycznym lub złożonym z bębnów łączonych czopami), z cegły lub drewna (niekiedy pokrytych zaprawą), a od XIX w. z żeliwa. Dwie kolumny ustawione blisko siebie zwane są parzysty mi (bliźnimi), kilka stykających się ze sobą - wiązką kolumn,a kilka stojących rzędem kolumnadą.

Kolumna jest jednym z elementów najpowszechniej stosowanych w architekturze wszystkich czasów. Jej proporcje, kształt i dekoracja zmieniały się w różnych epokach i stylach. W starożytnym Egipcie występowało kilka typów kolumn (protodorycka, lotosowa, papirusowa, palmowa) o trzonach pokrytych rytami i malowidłami. Kolumny perskie były lżejsze i bogatsze ornamentalnie (np. o głowicach z klęczącymi bykami). Dla sztuki minojskiej charakterystyczna była kolumny drewniane o trzonie rozszerzającym się ku górze. W starożytnej Grecji wypracowane zostały dwa zasadnicze porządki architektoniczne: dorycki i joński, które wykształciły typy kolumn o proporcjach ściśle określonych modułem; w IV wieku p.n.e. pojawiła się głowica koryncka na trzonie kolumny jońskiej, która znalazła największe zastosowanie w architekturze rzymskiej, nie prowadząc do zmian w proporcjach decydujących o wyróżnieniu odrębnego porządku architektonicznego. W architekturze bizantyjskiej kolumny nie miały entazis i ścisłych proporcji; trzony zdobiono ornamentem geometrycznym, głowice najczęściej miały kształt kostkowy lub ściętego ostrosłupa, często z impostem. Kolumny romańskie cechowało bogate dekoracyjnie opracowanie trzonu (płaskorzeźbione, polichromowane, mozaikowe, ornamenty geometryczne, roślinne, figuralne); bazy często zdobiono żabkami; dla sztuki romańskiej i gotyckiej charakterystyczne były kolumny stosowane w ujęciach portali i małe kolumienki w biforach i triforiach. Architektura gotycka stosowała głównie filary; charakterystyczne dla niej były małe, smukłe kolumienki (służki), ułożone w tzw. wiązki wokół filaru (tzw. filar wiązkowy). Renesans obok kolumn klasycznych wprowadził kolumny o trzonach bogato rzeźbionych; w manieryzmie wykształciła się tzw. kolumna kandelabrowa, której trzon składał się z kilku części o różnych średnicach, ozdobionych ornamentem okuciowym. Często stosowano także tzw. kolumny w okowach (o trzonach opasanych poziomymi, rytmicznie ułożonymi pasami w formie okowów, często pokrytych boniowaniem lub rustykowaniem). Dla baroku charakterystyczne były kolumny o trzonach spiralnych, boniowanych. W okresie klasycyzmu występują powszechnie porządki antyczne.

PÓŁKOLUMNA – od kolumny różni się tym, że jest podporą, która na przekrój półkolisty i występuje zazwyczaj przyparta do lica ściany lub filaru.



FILAR – w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień. Dla architektury gotyckiej charakterystyczny jest filar wiązkowy, stanowiący konstrukcyjne zespolenie ze służkami oraz filar przyporowy, domurowany do zewnętrznych ścian naw bocznych lub apsydy, podpierający za pośrednictwem zewnętrznych łuków przyporowych nawę główną, zakończony zwykle fialami. Filar przylegający do ściany i związany z nią nazywa się przyściennym, częściowo zatopiony w ścianę – półfilarem Filarem ściennym nazywa się odcinek ściany, zawarty między dwoma otworami.

PILASTER - płaski filar przyścienny, pełniący funkcję podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian. Występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu. Występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe). Czasem stosuje się tzw. wiązkę pilastrów – zestawienie całych, pół- i ćwierćpilastrów, wywołujących wrażenie nałożenia na siebie kilku pilastrów o węższych trzonach.

LIZENA - płaski, pionowy pas muru lekko występujący z jego lica; w odróżnieniu od pilastra bez głowicy i na ogół bez bazy. Lizeny stosowane były w architekturze późno-antycznej, nowożytnej i nowoczesnej, zwykle w rytmicznym układzie, głównie w celu ożywienia płaszczyzn zewnętrznej lub rzadziej wewnętrznej budowli.



HERMA – zarówno męskie jak i żeńskie półpostacie ludzkie, od pasa w dół zamieniające się w zwężający pilaster hermowy, zazwyczaj umieszczane były przy ścianie np. 1 poł. XVIII wieku w Dreźnie – późny barok.

W starożytnej Grecji hermę ustawiano na placach i ulicach jako rodzaj pomników Hermesa (stąd nazwa) z jego głową, później innych bogów, lub z biustami portretowymi. Niekiedy umieszczano dwie głowy razem, tworząc tzw. hermy parzyste. W sztuce nowożytnej herma (określana terminem terma zaczerpniętym z traktatów renesansowych) pojawiła się jako element architektoniczny przyścienny zw. pilastrem hermowym, pełniącym niekiedy funkcję konsoli oraz jako motyw dekoracyjny.

ATLANT – Posąg mężczyzny w postawie stojącej (rzadziej siedzącej lub klęczącej), służący za podporę zamiast kolumny, filara lub pilastra (zwykle doryckiego – jako porządku męskiego) wspierający głową, barkami albo rękami belkowanie,sufit, balkon czy inny element architektoniczny. Występował od starożytności, z antyku przejęty został (podobnie jak kariatyda i herma) przez renesans i manieryzm włoski oraz niderlandzki. Jest ulubionym motywem dekoracji architektonicznych baroku i klasycyzmu, pozostał w repertuarze stylów historyzujących XIX w. np. w świątyni w Agrigento na Sycylii, znajdują się potężne kolumny doryckie a pomiędzy nimi atlanty.

KARIATYDA – rzeźba przedstawiająca ubraną kobietę podtrzymującą belkowanie w porządku jońskim np. na ganku kor w Erechtejonie na Akropolu, posągi mają na głowie echinus i abakus, a ich szaty nawiązują do kanelowań trzonów kolumn.



SZKARPA – przypora, mur odchodzący prostopadle na zewnątrz od ściany wysokiego budynku pełniący funkcję konstrukcyjną. Patrząc na niego z boku, rozszerza się ku dołowi schodkowo lub pochyło. Podtrzymuje ścianę i równoważy siły rozporowe od znajdujących się w środku łęku lub sklepienia. Umożliwia stosowanie dużych, wysokich okien, zajmujących dużą powierzchnię ścian, które przez to traciły swoją funkcję nośną. Stosowany także w budowlach technicznych jak ściany fortyfikacji, kanałów.



BELKOWANIE – w porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny człon składający się z architrawu, fryzu i gzymsu. Ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków architektonicznych. W architekturze rzymskiej zastosowano po raz pierwszy belkowanie jako element wieńczący ścianę lub poszczególne kondygnacje, jak również belkowanie nad arkadami, wsparte kolumnami przyściennymi wtopionymi w filar arkadowy. W architekturze średniowiecza nie spotyka się na ogól belkowania w czystej formie. W gotyku nie występowało w ogóle. W XV i XVI w. klasyczne belkowanie interpretowano często swobodniej, stosowano w odcinkach nad pojedynczymi elementami, np. nad pilastrami czy w formie impostów nad głowicami kolumn; także w portalach, zwieńczeniach okien, obramieniach nagrobków, ołtarzy itp.; stosowano również belkowanie pozbawione jednego z elementów składowych (np. architrawu). W XVII i XVIII w. występowały rozmaite odmiany belkowań wyłamanych, przerywanych i wygiętych. W końcu XVIII i na pocz. XIX w. belkowanie powróciło na ogół do swej pierwotnej formy i funkcji związanych z porządkami antycznymi.



9. Co to jest sklepienie? Co to jest strop? Typy sklepien i stropów.



SKLEPIENIEkonstrukcja z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przykrycia określonej przestrzeni budynku. Technikę przesklepiania stosowano już na szeroką skalę w starożytnym Rzymie. Prototypem sklepienia konstrukcyjnego było sklepienie pozorne, zazwyczaj w formie podwyższonej kopuły wykonanej z poziomych warstw kamienia lub cegły, nadwieszanych stopniowo do wnętrza budowli. Zasadą sklepienia konstrukcyjnych jest wywołanie wewnętrznych naprężeń ściskających, utrzymujących całe sklepienie, którego obciążenia przenoszone są na podpory. Sklepienia kamienne konstruowane są z klińców. Długie sklepienia dzielone są i wzmacniane za pomocą łuków jarzmowych (gurtów).Pola sklepień wydzielone gurtami, żebrami lub filarami nazywa się przęsłami. Ze względu na boczne parcie ciężaru sklepień na podpory, ściany zewnętrzne lub filary wzmacniane są przyporami, czyli murami odciążającymi, dostawianymi po przeciwnej stronie niż spływające sklepienie; w budowlach bazylikowych dodatkowym wzmocnieniem są łuki przyporowe nad nawami bocznymi (system przyporowy).

Wśród częściej stosowanych sklepień rozróżniamy:

  • kolebkowe pełne (walcowe, kolebka) - o formie leżącej połowy walca, której przekrój prostopadły do osi stanowi pełne półkole; rzadziej stosowane są kolebki o przekroju eliptycznym, koszowym lub ostrołukowym. Przykłady: najstarsze sklepienia kolebkowe stosowano w Asklepejonie w Pergaminie (otwory miały działać pozytywnie na chorych), romański kościół San Sarin we Francji.

  • ko1ebkowe z lunetami, długie sklepienie kolebkowe z wciętymi po bokach odcinkami mniejszych kolebek (kozuby) o strzałce mniejszej od strzałki samego sklepienia. Przykłady:sklepienie kaplicy sykstyńskiej.

  • kolebkowe na gurtach – na wyodrębnione przęsła, Przykłady: krakowski kościół św. Marcina, 1 poł. XVII wieku

  • krzyżowe – sklepienie powstałe z przecięcia się 2 kolebek, krypta św. Leonarda – cześć katedry wawelskiej, XI/XII w.

  • klasztorne – złożone z czterech wycinków w kształcie trójkątów

  • zwierciadlane, utworzone z wydłużonego sklepienia klasztornego przez odcięcie jego górnej części płaszczyzną poziomą, która tworzy tzw. zwierciadło sklepienia, wykorzystywane zazwyczaj do celów dekoracyjnych (np. freski, dekoracja stiukowa). Przykłady: Wilanów pod Warszawą

  • krzyżowo-żebrowe – charakterystyczne dla architektury gotyckiej – odmiana sklepienia krzyżowego wzmocnionego na liniach przecinania się kolebek żebrami z ciosów kamiennych lub profilowanej cegły, spływającymi na narożniki pomieszczenia (służki lub wsporniki), pola między żebrami nazywane są wysklepkami. Gotyckie sklepienia krzyżowo-żebrowe mają zazwyczaj podwyższoną strzałkę w szczycie sklepienia. Przykłady: paryska Notre Dame (s. krzyżowo-żebrowe 6-polowe – schemat złożony: 1 przęsłu nawy głównej odpowiadają 2 przęsła nawy bocznej, Saint Denis, Anglia, kościoły cysterskie w Polsce: Koprzywnica, Wąchock, Sulejów, XII/XIII wiek (sklepienia nie pełnią f-cji strzelistości)

  • gwiaździste – odmiana sklepienia krzyżowo-żebrowego lub żaglastego o dekoracyjnym rysunku w kształcie gwiazdy utworzonej z żeber dzielących pola między żebrami przekątnymi. Późnogotyckie sklepienia gwiaździste mają często tzw. żebro wiodące, przebiegające szczytem przez całą długość przykrytego pomieszczenia.

  • sieciowe – sklepienie kolebkowe z lunetami o dekoracyjnym rysunku utworzonym przez ukośnie przecinające się żebra równoległe, proste lub krzywolinijne. Przykłady: kościół św. Krzyża w Krakowie

  • żaglaste (pruskie, kapa czeska) – utworzone z płaskiej czaszy przez obcięcie jej czterema płaszczyznami pionowymi, jak wygięty żagiel

  • trój-podporowe – charakterystyczne dla kościołów małopolskich

  • kryształowe – bez żeber, wysklepki nachylone są pod pewnym kątem, tworzą strukturę podobna do kryształu. Przykłady: Collegium Novum


Specjalną formą sklepienia jest kopułasklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym). Zasadniczą częścią kopuły jest czasza. Kopuły osadza się bezpośrednio na koronie murów lub na bębnie. Wnętrze kopuły oświetlane jest przez okna latarni, przez okna przebite w sklepieniu kopuły lub bębnie, czasem przez zamieszczony u szczytu otwór zw. oculusem. Przy kopułach budowanych nad pomieszczeniami kwadratowymi stosuje się trompy lub żagielki (pendentywy). Kopuły o dużej wysokości składają się zwykle z dwu czasz: zewnętrznej i wewnętrznej (tzw. kopuły podwójne).

Przykłady kopuł:

  • kopuła rzymskiego Panteonu (z oculusem),

  • kopuła w kościele Hagia Sophia w Konstantynopolu (oświetlenie w dolnej partii czaszy, brak bębna),

  • kopuła katedry florenckiej, Filippo Brunelleschi (zapoczątkowała renesans)

  • kopuła bazyliki św. Piotra na Watykanie, Michał Anioł

  • kopuła w kościele San Ivo dela Sapienza, Borromini (kształt gwiazdy)

  • kopuła kościoła w Endelburgu, bracia Asam


Koncha - sklepienie w kształcie odciętej pionowo połowy bani lub czaszy, zwane niekiedy także sklepieniem konchowym, zastosowali już ją starożytni Rzymianie np. w Termach Karakali, Donato Bramante świątynia przy szyszce


Sztuka konstrukcji sklepień rozwinęła się w starożytnym Rzymie; w Bizancjum powstały sklepienia kuliste, zwłaszcza kopuły; w okresie romańskim stosowano głównie sklepienia kolebkowe na gurtach i krzyżowe; w gotyku zastosowano ostrołukowe. krzyżowo-żebrowe; w architekturze późnogotyckiej przeważały dekoracyjne odmiany sklepień (gwiaździste, kryształowe); od renesansu przeważały sklepiania kolebkowe z lunetami, klasztorne i zwierciadlane oraz kopuły, w baroku również sklepienia żaglaste; od czasów klasycyzmu sklepienia występowały sporadycznie (gł. w budowlach sakralnych) wypierane przez stropy.


STROP (konstrukcyjnie bierny) – zespół elementów konstrukcyjnych rozdzielających w poziomie poszczególne kondygnacje budynku lub ograniczających go od góry; elementy te dźwigają obciążenie użytkowe, zapewniają ochronę termiczną i akustyczną pomieszczeń oraz usztywniają konstrukcję budynku. Czasem może naśladować sklepienie. Strop drewniany wykonywany jest z belek opartych na ścianach nośnych budynku i nakrytych powałą z desek. We wnętrzach reprezentacyjnych belki stropowe były bogato profilowane, a przestrzeń między nimi wypełniano kasetonami.


Przykłady:

  • belkowy strop w Harlem w Holandii (muzeum Franza Halsa), XVII w.

  • strop plafonowy w pałacu Dożów w Wenecji, późny renesans

  • pałac biskupi w Kielcach,

  • Wawel: stropy belkowe, kasetonowe wypełnione głowami, pseudokasetonowe najstarsze z końca XIV wieku.

  • W Harlem w kościele św. Bawona strop naśladuje sklepienie, XIV wiek

  • strop plafonowy w pałacu w Podchorcach, XVII wiek

  • strop z drewnianego kościoła z Brzeska Szczecińskiego, koniec XVII wieku

  • strop imitujący gotyckie sklepienie w kościele św. Katarzyny w Krakowie


10. Co to jest portal? Typy i przykłady portali.


PORTAL – ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy architektoniczne i rzeźbiarskie. Po bokach otwór ujmują uskokowo opracowane ościeża (filary, kolumny lub pilastry dźwigające nadproże lub łuk – archiwolty). Drzwi może przedzielać trumeau [trimo]. Nad wejściem może znajdować się również tympanon z dekoracją rzeźbiarską.

Zależnie od charakteru podpór i kształtu zwieńczenia wyróżnia się :

  • portal kolumnowy,

  • portal arkadowy,

  • portal ostrołukowy itp.

W średniowiecznej architekturze sakralnej wykształcił się odrębny typ portali monumentalnych, bogato dekorowanych rzeźbą figuralną i dekoracjami, o szerokich rozglifieniach, z ustawionymi przy nich w uskokach kolumienkami, zamkniętych górą rzędami archiwolt,również w uskokach,ujmujących pole wypełnione rzeźbionym tympanonem (portal perspektywiczny). Portale takie często obejmowały dwa lub trzy otwory wejściowe (tzw. portale bliźniacze, potrójne). Dla okresu baroku charakterystyczne były portale, których rozbudowane zwieńczenia łączyły się z balkonem piętra (portal balkonowy).

Przykłady:

  • portal z kościoła benedyktynów w Moisac w Langwedocji – tympanon z przedstawianiem Sądy Ostatecznego (Chrystus w mandorli, po prawej zbawieni, po lewej potępieni), odwołanie do granicy między przestrzenią sacrum a profanum

  • portal z Beslef we Francji, 20 lata XII wieku – tympanon z przedstawieniem zesłania Ducha Świętego (z dłoni Chrystusa otoczonego mandorlą padają promienie na apostołów, jest to przykład chrześcijańskiego uniwersalizmu)

  • portal w kościele Santiago de Compostela w Hiszpanii – ogromne przedstawienie Sądu Ostatecznego

  • portal w katedrze w Moden we Włoszech – profilowany portyk z 2 lwami poprzedzający portal

  • gotycki portal w katedrze w Amiens, poł. XIII wieku – w uskokach stoją posągi o ikonografii maryjnej, łuk nad portalem jest ostry

  • portale wawelskie, 20 lata XVI wieku, mistrz Benedykt (gotycko-renesansowe) – przeplatające się profilowania gotyckie, gzymsy renesansowe, ornament przeplatany – gotycki, muszelkowy – renesansowy

  • renesansowy portal wawelski, Bartolomeo Berecci – portal architektoniczny, zasada rzymska (arkada wsparta na filarach), zdwojone półkolumny

  • portale rustykowane z traktatu Vignoli – boniowanie przysłaniające pilastry, wmontowana dodatkowa rama z „uszami”

  • portal boniowany – Brama Wazy na Wawelu, 1 poł. XVII wieku

  • północnoeuropejski portal manierystyczny – świadome łamanie zasad, wmontowany herb



11. Wyjaśnienie pojęć: rustyka (i rodzaje rustyki), sgraffito, attyka, loggia


RUSTYKA - dekoracyjne opracowanie faktury ściany za pomocą obróbki lica poszczególnych ciosów na wzór naturalnego łomu kamienia lub w podobny sposób. Czołowa płaszczyzna bloku najczęściej ujęta jest w gładkie obramienie: płaskie lub sfazowane.

Zależnie od użytych narzędzi rozróżnia się rustykę:

  • grubo wyrównaną (oskard, grot),

  • żłobkowaną równolegle lub krzyżowo (dłuta, karbownik),

  • gradzinową (zębaki, gradziny),

  • prążkowaną prosto, falisto, kręto (karbowniki, gradziny),

  • groszkowaną(groszkowniki młotkowe, karbowniki).

Rustyką nazywa się niekiedy naśladownictwo jej efektów w tynku – boniowanie. Rustyka była typowym elementem dekoratorskim w architekturze renesansu, manieryzmu i baroku.


Ze względu na opracowanie kamieni wyróżnia się: rustykę diamentową (dokładnie opracowane krawędzie kamieni przypominają szlif diamentu) i rustykę dziką (kamień obrobiony tylko z grubsza).


Przykłady:

  • Palazzo dei Rutelanti, rustyka diamentowa

  • Palazzo Pittich, rustyka dzika (ma dolnych kondygnacjach kamień mniej obrobiony, im wyżej tym łagodniejszy – stopniowanie rustyki)


BONIOWANIE – dekoracyjne opracowanie lica muru kamiennego przez profilowanie zewnętrznych krawędzi poszczególnych ciosów lub naśladowanie tego w tynku. Powstają w ten sposób poziome, a zwykle także i pionowe podziały rowkowe powierzchni. Boniowane bywają całe elewacje budynku, poszczególne kondygnacje, cokoły, odcinki ścian, narożniki, kolumny, pilastry i obramienia otworów. Poszczególne typy boniowania zależne są od układu rowków (płytowy, pasowy), ukształtowania płyt (płaskie, wypukłe) oraz faktury ich powierzchni (polerowana, szlifowana, groszkowa, rustykowana itp.). W powszechne użycie weszło boniowanie w architekturze rzymskiej. W średniowieczu występowało sporadycznie we francuskiej architekturze obronnej XII w. W renesansie powróciło we wszystkich formach (głównie w architekturze pałacowej) i występuje nieprzerwanie aż po XX w.


Przykłady:

  • fasada Palazzo Medici we Florencji


SGRAFFITO – jedna z technik dekoracyjnych malarstwa ściennego, polegająca na pokryci umuru kilkoma (najczęściej dwiema) warstwami barwnego tynku i na częściowym zeskrobywaniu wilgotnych warstw górnych za pomocą ostrych narzędzi, w ten sposób w wydrapanych partiach odsłania się kolor warstwy dolnej i powstaje dwu- lub kilkubarwna kompozycja, oparta najczęściej na ornamencie geometrycznym. Stosowano ją zwykle w dekoracji fasad w architekturze włoskiej i środkowoeuropejskiej renesansu. Od XVIII w. stosowana tylko sporadycznie. Czasami sgraffita były figuralne.


Przykłady:

  • kamienica Dziekańska, pałac kapitulny ul. Kanonicza 21

  • Santa Gucci


ATTYKA - ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczycików, wieńczących elewację budowli i znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym (na dole dekorowana arkadami w strefie górnej grzebieniem). Attyka pełni głównie funkcję dekoracyjną, służąc zwykle do częściowego lub całkowitego osłonięcia dachu. Wieńczy całe budynki lub ich poszczególne części.

Zależnie od ukształtowania rozróżnia się:

  1. attyki pełne, zwykle ślepe ścianki

  2. attyki ażurowe, których najważniejszą odmianą jest attyka balustradowa i arkadowa

  3. attyki grzebieniowe , złożone najczęściej z cokołu (fryzu) oraz z grzebienia (koronki) z szeregiem zębów

  4. attyki szczytowe, złożone z rzędu szczycików.

Attyką nie nazywa się gotyckich balustrad wieńczących korpusy kościołów i nie należy też attykami nazywać piętra attykowego, osobnej kondygnacji,wzniesionej nad gzymsem wieńczącym, niższej od kondygnacji dolnych i często cofniętej w stosunku do ich lica. W starożytnej architekturze greckiej i rzymskiej attyka pojawiała się w formie pełnej, na ogół wysokiej ścianki, służącej czasem jako pole dla płaskorzeźb i inskrypcji. W średniowieczu występowała rzadko. W XIV-XV wieku w środkowej Europie pojawiały się sporadycznie attyki zdobione blendowaniem, rzadziej ażurowe, kryjące często dach pogrążony. Od początku XVI wieku attyka stosowana była coraz powszechniej; specyficzne jej odmiany rozwijały się w środkowej Europie, stając się charakterystyczne,zwłaszcza dla renesansu polskiego i czeskiego. Ich wcześniejszy typ to skromne zwieńczenia złożone na ogół z grzebienia bez wyraźnie zaznaczonego fryzu, o zębach z motywami półkoli i jaskółczych ogonów; szczególnie charakterystyczne od 1530 do końca XVI w. dla Śląska. Attyka stosowana najczęściej w architekturze polskiej w 2 poł. XVI w. składała się z wysokiego zazwyczaj cokołu dekorowanego rzędem ślepych arkadek lub nisz, dzielonego pilastrami i lizenami; z grzebienia o zębach ukształtowanych z cokolików, frontoników, obelisków, tralek, kul, waz itp. oraz z łączących zęby - spływów wolutowych, leżących ślimacznic i esownic; niekiedy występowały także maszkarony, hermy i elementy figur. Attyki wprowadzano przede wszystkim na budowlach świeckich: zamkach, okazalszych dworach murowanych,ratuszach, kamienicach; w budownictwie kultowym częściej na synagogach niż na kościołach, gdzie pojawiały się na dobudówkach, jak zakrystie i skarbce, lub wieżach, częściej wieńczyły budynki klasztorne. Od czasu renesansu stosowano coraz powszechniej w architekturze pałacowej Włoch, a za ich przykładem w innych krajach attyki opartą na wzorach klasycznych, bez grzebienia, zazwyczaj balustradową, zwieńczoną posągami. Ten typ attyki stosowany był często w okresie baroku. Piętra attykowe występowały od czasów renesansu głównie w architekturze pałacowej Włoch i Francji. W baroku piętro attykowe bywało często pozorne, odpowiadając górnej części ścian dwukondygnacjowych sal najwyższego piętra.


Przykłady:

  • Sukiennice, 1558 -1559 (attyka przykrywa dach pogrążony – w 1541 roku krakowska rada miejska wydała przepis o nakrywaniu dachami nowych budynków, miały to być dachy z attykami, aby zamknąć bryłę horyzontalnie i uzyskać efekty estetyczne)

  • prałatówka kościoła mariackiego, 20 lata, VII wieku(pas arkad i grzebień, fasada imitująca sgraffito)

  • attyka krenelażowa na Kazimierzu – grzebień jak średniowieczny krenelaż


LOGGIA - pomieszczenie otwarte na zewnątrz, zwykle przesklepione, usytuowane zazwyczaj w elewacji budynku na całej jej szerokości lub na krótszym odcinku, na jego narożu, na parterze lub piętrze, zamknięte kompozycyjnie i nie będące ciągiem komunikacyjnym, służące głównie jako miejsce dla wypoczynku i widokowe. Loggie były szczególnie charakterystyczne dla renesansowych oraz manierystycznych pałaców i will. We współczesnej architekturze 1oggiami nazywane są balkony wnękowe.


Przykłady:

  • loggie kolumnowo-arkadowe – Palazzo Cancelaria XV wiek

  • Kraków – dziedziniec arkadowy na Wawelu, realizacja Franciszka Florentczyka w latach 30. XVI wieku

  • dziedziniec Santa Maria dela Patce [pacze], Bramante, pocz. XVI wieku (arkady spoczywają na filarach według rzymskich zasad, ale na górze zdublowane prześwity i opilastrowane filary - nieprawidłowo)

  • Palazzo Wenecja – piętrowe filarowe loggie, półkolumny wspierają belkowanie, stopniowanie porządków.



12. Kościół katolicki: typy architektoniczne, ich ewolucja.


KOŚCIÓŁ - świątynia chrześcijańska, wzniesiona dla stałych potrzeb publicznego kultu; W liturgii chrześcijańskiej od kościołów odróżnia się kaplice. Wg hierarchii kościelnej rozróżnia się: katedrę – kościół biskupi, kościół parafialny – główny kościół gminy kościelnej, czyli parafii, kościół filialny – mniejszy kościół gminy, zależny od parafialnego;bazylikę – kościół o specjalnych przywilejach papieskich (rozróżnia się m.in. basilkae maiores z tzw. ołtarzem papieskim – altare papale i basilkae minores); kolegiatę – kościół, przy którym istnieje kapituła kanoników; kościół farny, f arę – dawniej główna świątynia miejska pod opieką bractw cechowych. Ze względu na funkcje rozróżnia się kościoły klasztorne, zamkowe, szpitalne, cmentarne itp. Kościół katolicki składa się z części przeznaczonej dla wiernych, jedno- lub kilku przestrzennej nawy lub naw oraz części przeznaczonej do odprawiania nabożeństw, zarezerwowanej zasadniczo dla duchownych – prezbiterium; miejsce zbiegu nawy i prezbiterium nosi nazwę tęczy; nawa poprzeczna między nawami i prezbiterium – transeptu; przecięcie się nawy głównej z transeptem – skrzyżowania; przestrzeń przywejściowa zw. kruchtą; przy prezbiterium grupują się: pomieszczenie dla kapłanów przygotowujących się do obrządku (zakrystia) oraz miejsca do przechowywania przedmiotów kultowych – skład lub skarbiec. Do naw, czasem do prezbiterium, przylegają niekiedy kaplice. Na dachu nawy znajduje się zwykle wieżyczka na sygnaturkę. Wewnątrz kościoła przednią część nawy zajmuje zazwyczaj chór muzyczny. Większe kościoły miewają podziemia o przeznaczeniu najczęściej grobowym. Do wyposażenia wnętrza kościoła należą: ołtarze (główny w prezbiterium), w prezbiterium stalle, czasem tron biskupi, w nawach ambona, ławki, konfesjonały, stacje Męki Pańskiej, w zakrystii lawaterz, szafy i komody, w kruchcie lub w jej pobliżu kropielnica, w nawie lub w jednej z kaplic chrzcielnica. Plac otaczający kościół, wyodrębniany zwykle murem z bramą i furtami,służący dawniej do celów grzebalnych, nosił nazwę cmentarza kościelnego. Od V w. we wschodnim budownictwie kościelnym, a od kon. I tysiąclecia także w zachodnim kościoły zwykle orientowano, tzn. zwracano prezbiterium ku wsch. Przed oddaniem kościołów do celów kultowych odbywa się, tzw. konsekracja kościoła, czyli uroczyste poświęcenie ściśle określone przepisami liturgicznymi.



ŚWIĄTYNIE WCZESNOCHRZEŚCIJAŃSKIE

W 313 roku cesarz Tuwstawimię zalegalizował chrześcijaństwo. Cesarz Konstantyn sam też zbudował wiele budowli dla celów świeckich, a teraz pozwolił abo powstawały oficjalne budowle sakralne.

Świątynia chrześcijańska nie była budowana dla bóstwa, ale dla ludzi, miała gromadzić tłumy. Pierwsze świątynie chrześcijańskie miały formy przejęte z antycznych bazylik (budowli użyteczności publicznej).

Kościół bazylikowy – kościół na rzucie podłużnym, wielonawowy, o środkowej nawie wyższej niż boczne. Typ bazyliki podłużnej (charakterystyczny dla architektury wczesnochrześcijańskiej) wykształcił się w Rzymie za czasów Konstantyna; prostokątny budynek z nawą środkową oddzieloną od niższych naw bocznych kolumnami i zamknięty apsydą, przecięty był niekiedy transeptem; nad nawami bocznymi mogły występować empory; od frontu przez całą szerokość budynku ciągnął się narteks (pronaos); budynek poprzedzało czworoboczne atrium (paradisó), otoczone krużgankami z sadzawką lub studnią (kantharos) pośrodku; bryłę budynku, zróżnicowaną przez niejednolitą wysokość naw, krył dach dwuspadowy nad nawą środkową i dachy pulpitowe nad nawami bocznymi; pierwotnie apsyda skierowana była ku zach., od ok. V w. ku wschodowi. Szczytowym osiągnięciem architektury wczesnochrześcijańskiej jest bazylika krzyżowo-kopułowa o filarach łączonych arkadami, sklepionych przęsłach naw z emporami, prezbiterium z apsydą i pastoforiami, narteksie krytym na ogół kopułami; oświetlona przez okna w bębnie kopuły. Wypracowane w IV-VI w. formy bazyliki przejęła i rozwinęła średniowieczna sakralna architektura zachodnioeuropejska, jako układ najczęściej stosowany. W okresie renesansu powrócono częściowo do wzorów wczesnochrześcijańskich, pojawił się również typ bazyliki, w której rolę naw bocznych pełniły dwa rzędy kaplic łączących się między sobą, nakrytych osobnym dachem. Ten typ przyjęła i rozwijała europejska architektura barokowa, (szczególnie charakterystyczny dla świątyń jezuickich, stąd zw. schematem kościoła jezuickiego) aż do poł. XVIII w. w architekturze sakralnej klasycyzmu, romantyzmu i 2 poł.XIX w. stosowano często typ bazyliki wczesnochrześcijańskiej. Bazyliki posiadały też wieże, dzwonnice wolno stojące zw. campanilla.

Przykłady:

  • I bazylika św. Piotra na Watykanie (5-nawowa, ołtarz w apsydzie prezbiterialnej, dziedziniec z kolumnadą, dzwonnica, baptysterium – mniejszy kościół chrzcielny, zazwyczaj budowla centralna)

  • Santa Maria Maggiore (nawa główna większa, boczne mniejsze)

  • bazylika św. Pawła za murami Rzymu (posiada narteks, arkady spoczywają bezpośrednio na kolumnach)

  • bazylika Matki Boskiej na Koronie Nieba

  • bazylika Santa Sabina na wzgórzu Awentyńskim (posiada niską przegrodę oddzielającą część prezbiterialną od części przeznaczonej dla wiernych)

ŚWIĄTYNIE ROMAŃSKIE

Romańska sztuka rozwijała się w XI-XIII w. w podporządkowanej rzymskiemu Kościołowi Europie. Epoka ta jednakże nie naśladowała form antycznych, lecz świadomie posługiwała się elementami architektury starożytnej dla kształtowania samodzielnego stylu będącego wyrazem potrzeb społecznych i ideowych epoki. Do głównych typów architektury należą kościoły zakonne z zabudowaniami klasztornymi, wznoszono także tzw. kościoły pielgrzymkowe związane z kultem relikwii, katedry, kolegiaty i kościoły parafialne. Były to budowle wysokie,masywne, wieloczłonowe o formach prostych, geometrycznych i surowych, o zwartych proporcjach i przejrzystym układzie spiętrzonych brył, podporządkowanych określonej hierarchii. Podstawowym materiałem był kamień w formie starannie opracowanych ciosów. W rzutach budowli stosowano czasem założenia centralne (koliste i wieloboczne), ale głównym typem były podłużne założenia bazylikowe na planie krzyża łacińskiego z rozbudowaną częścią chórową wzniesioną nad kryptą, w części zachodniej z jednym lub trzema portalami, flankowanymi dwiema wieżami, albo także z parą wież na ramionach transeptu i przede wszystkim z główna wieżą na skrzyżowaniu naw. W części wschodniej kościoła romańskiego znajdowało się 3, 5 lub 7 apsyd rozmieszczonych na zakończeniu naw głównej i bocznych i przy ramionach transeptu (tzw. typ benedyktyński) lub wieniec kaplic promienistych otaczających półkolem obejście (kościoły pielgrzymkowe). W architekturze cysterskiej stosowano rzut o prosto zamkniętym prezbiterium, z kaplicami bocznymi przy transepcie, jednakże bez krypty i wież. We wnętrzach romańskich początkowo przeważały otwarte wiązania dachowe lub drewniane stropy, pod kon. XI w. zaczęto stosować powszechnie sklepienia kolebkowe i krzyżowe, występowały także kopuły na pendentywach i trompach oraz półkopuły w apsydach; przesklepione wnętrza dzielono na kwadratowe lub prostokątne przęsła, stosując często wiązany system. Podziału na przęsła dokonywano przez wzbogacenie podpór służkami podtrzymującymi gurty i żebra sklepienne, tak że rozczłonkowanie poziome (arkady, empory, triforia i ściany nad nimi) zawsze było podporządkowane rozczłonkowaniu pionowemu. Na zewnątrz budowla romańska była zespołem geometrycznych brył stykających się ze sobą pod kątem prostym i tworzących uskoki; akcenty pionowe stanowiły lizeny i wieże, poziome - cokoły, fryzy arkadkowe, gzymsy i ślepe galeryjki; między stroną zewnętrzną a wnętrzem panowała zgodność, tak że po sposobie rozczłonkowania budowli na zewnątrz można było odczytać jej układ wnętrza.

Przykłady:

  • kościół w Cluny III, Burgundia, XI/XII wiek, najsłynniejszy kościół zachodniego chrześcijaństwa (korpus 5-nawowy, 3-nawowy przedsionek od zachodu, prezbiterium w stallach, w przedłużeniu naw bocznych biegnie obejście, do którego przylegają kaplice, transept z 2 wieżami)

  • kościół San Sarne w Tuluzie – kościół halowy (empora – piętro nad nawą boczną, nad emporą może być tryforium)


Kościół halowy – budowla sakralna, w której wszystkie nawy mają jednakową wysokość, a nawa główna, pozbawiona okien, oświetlona jest za pośrednictwem naw bocznych. Nawy nakryte są zwykle wspólnym dachem. Liczba naw może być różna – najczęściej występują kościoły trzynawowe, czasem pięcio- i dwunawowe. Kościoły halowe odznacza się prostą konstrukcją (rozpór sklepień nawy głównej w znacznej części równoważą sklepienia naw bocznych) oraz zwartym układem przestrzennym (często brak transeptu, nie wyodrębnione prezbiterium). Kościoły halowe był szczególnie charakterystyczny dla ceglanej architektury gotyckiej Europy Środkowej w XIV w.


  • kościół Vezle w Burgundii

  • Caen w Normandii (arkady międzynawowe, tryforium we wnętrzu muru, okna)

  • Katedra w Pizie

  • Kościół Panny Marii na kapitolu w Kolonii

  • opacki kościół benedyktyński z czasów Karola Wielkiego (dodano westwerk – empora zachodnia przeznaczona dla cesarza)

  • kościół św. Michała w Hildescheim, XI wiek, (westwerk wzbogacony o powtórzenie chóru, centula – wieżyczka w westwerku)

  • kolegiata w Tumie pod Łęczycą (system wiązany)


Cystersi wykształcili własny określony typ kościoła (XII-XIII wiek). Zasadnicze założenie: prostota, rezygnacja z bogatych portali. Św. Bernard zarzucał Benedyktynom zbytnie bogactwo dekoracji, mówiąc, że odwraca ono uwagę od Boga.

  • Wąchock – typ cysterski, trójnawowa bazylika, transept, para kaplic zgrupowanych po bokach prezbiterium, kościół bezwieżowy, duży nacisk na doskonałość konstrukcyjną


ARCHITEKTURA GOTYCKA


Gotyk był od początku stylem architektonicznym, co znalazło wyraz w konstrukcji o zwartym i konsekwentnym systemie szkieletowym, na który złożyły się: sklepienia krzyżowo-żebrowe, przypory i łuki przyporowe przyporowy system) oraz łuk ostry w konstrukcji i dekoracji. Każdy z tych elementów miał tradycję starszą od gotyku, ale dopiero połączenie wszystkich trzech w czasie przebudowy wschodniego chóru w opactwie St. Denis koło Paryża (1140-43), z inicjatywy opata Sugera, doprowadziło do powstania gotyku. Zastosowanie systemu szkieletowego pozwoliło na wznoszenie strzelistych i smukłych kościołów o zredukowanych murach magistralnych, zastąpionych wielkimi oknami witrażowymi. Na zewnątrz świątynię gotycką otaczał zespół przypór, pojedynczych lub podwójnych łuków przyporowych, arkad, wimperg, maswerków, pinakli, baldachimów, sterczyn, potęgujących wrażenie koronkowej lekkości. Nad wszystkim panowała scholastyczna reguła nadrzędności i podporządkowania, która znalazła odbicie we współzależnym układzie naw i przęseł, obejmujących wszystkie człony rzutu poziomego, jak i w równoważeniu arkad międzynawowych,empor, triforiów i ścian nawowych ponad nimi, wreszcie w rozkładzie filarów, gurtów, służek i żeber. Wszystkie te elementy podlegały w ciągu całe gotyku stałym przemianom, w kierunku coraz większej dekoracyjności. Materiałem dominującym był kamień, na niektórych obszarach stosowano jednak także cegłę i drewno; rzuty poziome były zróżnicowane – wielonawowe,podłużne założenia z transeptem (czasem podwójnym) lub bez, z wieńcem kaplic i obejściem lub zamknięte proste; wykształciła się także wielka rozmaitość sklepień (cztero i sześciodzielne, gwiaździste, sieciowe, kryształowe); zróżnicowana także była liczba wież: podstawowymi układami przestrzennymi była bazylika i halowy kościół.

Przykłady:

  • Notre Dame w Paryżu, XIII wiek, (bazylika wielonawowa, 2 wieże w fasadzie)

  • katedra w Reims, poł. XIII wieku, (arkady międzynawowe, trufirium, strefa okien, akcent strzelistości i świetlistości)

  • katedra w Amiens (trójnawowa bazylika, transept, wieniec kaplic, środkowa najwieksza)

  • katedra w Kolonii

  • kościół mariacki w Gdańsku (halowy, dwunawowy)

  • kolegiata w Wiślicy (dwunawowy korpus, skomplikowane sklepienie, wydłużony trójboczny chór – jednonawowy chór rzeczą charakterystyczną dla gotyku małopolski)

  • kościół mariacki w Krakowie, 2 poł. XIII wieku (bazylika, wydłużony chór wywodzący się od dominikanów, korpus halowy,)


ARCHITEKTURA BAROKU


Sobór trydencki – sobór powszechny Kościoła katolickiego, który miał miejsce w latach 1545-1563.Sobór był odpowiedzią na narastającą potrzebę reform w Kościele katolickim, który podjął się ich w odpowiedzi na reformację. Jest uznawany za początek okresu kontrreformacji.


Obok rozbudowanych planów centralnych (San Agnese i San Ivo w Rzymie, Louis-des-Invalides w Paryżu) oraz schematów podłużnych (spopularyzowane w całej Europie wzorce jezuickich kościołów rzymskich Il Gesu i San Andrea delia Valle) – wystąpiła dążność do spojenia przestrzeni centralnej z podłużnym ukierunkowaniem wnętrza poprzez: rzuty eliptyczne (kościół Św. Karola Boromeusza w Wiedniu), kombinacje wielu centralnych rzutów uszeregowanych na wspólnej osi (Santa Maria delia Pace), rzuty o swobodnie płynnym zarysie (San Carlo alle Quattro Fontane w Rzymie), często oparte na połączeniu przecinających się elips, kół i wieloboków (późnobarokowe kościoły austriackie, czeskie i śląskie). Ożywienie ruchu zakonnego spowodowało powstanie na przeł. XVII/XVIII w. typu wielkiego założenia klasztornego, zbliżonego do pałacowego i złożonego z kościoła, reprezentacyjnego, pałacu opackiego z wielka salą paradną, budynku dla zakonników oraz biblioteki (np. Melk w Austrii, Lubiąż na Śląsku).


Barok dba o to, aby fasada poprzedzona była odpowiednim placem. Nawa główna jest wyższa od bocznych sprowadzonych do rzędu kaplic (jezuita Loyola powiedział: wierny musi mieć izolowaną przestrzeń do kontemplacji). Dominantą jest często kopuła.


Przykłady:

  • Il Gesu w Rzymie (kopuła, krótki transept, chór z apsydą, kaplica zamiast naw bocznych)

  • kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie

  • kościół św. Piotra na Watykanie

  • San Andrea na Kwirynale

  • kościół Bonifratrów w Krakowie

  • San Ivo dalla Sapienza (punkt wyjściowy planu – gwiazda Dawida)

  • kościół św. Boromeusza w Wiedniu, ok. 1700 r., (fasada nie związana eliptycznym korpusem, para kręconych kolumn)


ARCHITEKTURA KLASYCYZMU


W architekturze klasycyzmu szukano inspiracji w słynnych budowlach starożytnych (tj. Panteon w Rzymie). Występowały często centralne plany budowli, głównie oparte na kole i kwadracie; stosowano powszechnie klasyczne porządki architektoniczne i detale, portyki kolumnowe i trójkątne frontony.


Przykłady:

  • kościół św. Anny w Warszawie, koniec XVIII wieku (nawiązanie do palladianizmu)

  • kościół w Lejdzie


ARCHITEKTURA NEOGOTYKU


Neogotyk to kierunek w architekturze charakteryzujący się nawrotem do form gotyku. Występował od ok. poł. XVIII w. do pocz. XX w., zwłaszcza w krajach anglosaskich oraz w północnej i środkowej Europie.


Przykłady:

  • kościół w Krzeszowicach, Friedrich Schinkel, 1 połowa XIX wieku (nawiązanie do wzorów angielskich

  • Votivkirche we Wiedniu – neogotyk naukowy, „supergotyk”


ARCHITEKTURA MODERNIZMU


Przykłady:

  • kościół w Limanowej – szorstka, kamienna architektóra, inspiracja budownictwen drewnianym, lata 20 XX wieku

  • Rouchamp, lata 50 XX wieku, La Corbusier (okna z witrażani, jako barwne projektory)

  • Arka Pana w Nowej Hucie, powtórzenie Rouchamp



RZUT CENTRALNY


Już od czasów wczesnochrześcijańskich mamy do czynienia z rzutem centralnym w przypadku budowli pełniących specjalne funkcje:

  • San Stefano Rotondo,

  • Santa Constanza, IV wiek (kościół grobowy).

  • San Giovanii in Fonte, baptysterium na rzucie 8-boku


Formy centralne miały kościoły pałacowe:

  • San Vitale w Rawennie – cesarza Justyniana, wielobok, centralna przestrzeń jest wyższa od bocznych, od zachodu empora dla cesarza.

  • Kaplica pałacowa w Akwizgranie – Karola Wielkiego, przestrzeń środkowa nakryta kopułą, empora dla cesarza.


Rotundy – budowla centralna na rzucie koła, mająca wewnątrz najczęściej jedno pomieszczenie kryte kopułą; może stanowić budynek zamknięty, czasem otoczony kolumnadą, bądź otwierający się kolumnadą na zewnątrz (monopteros).

  • Rotunda w Cieszynie, XI wiek, związana z pałacem


  • Parma – wieloboczne baptysterium

  • baptysterium przy katedrze florenckiej


Forma centralna jest ulubiona w renesansie:

  • Tempietto, Bramante, na rzucie koła

  • bazylika św. Piotra → Bramante, plan centralny

  • Santa Maria della Salute w Wenecji – późny manieryzm






13. Zasadnicze elementy wyposażenia kościoła katolickiego, ich historia i ewolucja.


Do wyposażenia wnętrza kościoła należą:

  • w prezbiterium:

    • ołtarz główny

    • konfesja

    • stalle

    • czasem tron biskupi

    • lektorium

  • w nawach:

    • ambona

    • ławki

    • konfesjonały

    • stacje Męki Pańskiej

    • chrzcielnica (może być w jednej z kaplic)

  • w zakrystii:

    • lawaterz

    • naczynia liturgiczne:

      • kielich i patena

      • puszka na komunikanty

      • pacyfikał

      • monstrancja

      • relikwiarz

    • szafy i komody:

      • ornaty

      • kapa i dalmatyki

  • w kruchcie lub w jej pobliżu:

    • kropielnica



OŁTARZ – W religii chrześcijańskiej ołtarz jest miejscem modlitwy kapłana i ofiary mszy. Pierwsze ołtarze miały formę stołu lub rumby grobowej. Zasadniczą częścią ołtarza jest mensa, w której wmurowane są relikwie. Od ok. IV-VI w. zaczęto stosować dekoracyjną oprawę w formie cyborium. Od okresu romanizmu rozróżnia się ołtarz główny – umieszczony w prezbiterium i ołtarze boczne – w kaplicach lub nawach bocznych. W XI w. pojawiła się płaskorzeźbiona lub malowana nastawa ołtarzowa (retabulum) ustawiona w tylnej części ołtarza na mensie lub osobnej podbudowie. Dla gotyku charakterystyczny był ołtarz szafiasty, początkowo w formie tryptyku, później pentaptyku. Nastawa łączyła się z mensą, najczęściej za pośrednictwem tzw. predelli (niskiej ścianki zwykle nieco krótszej niż długość mensy zdobionej malowidłem lub płaskorzeźbą) i zamykała się ruchomymi skrzydłami pokrytymi po obu stronach malowidłami lub płaskorzeźbą. Ponad retabulum znajdowało się ozdobne zwieńczenie. W gotyku także rozwinęła się dekoracyjna forma tabernakulum. Znane były też małe ołtarze w formie dyptyku. W renesansie najpopularniejszy stał się typ ołtarza przyściennego, architektonicznego, o nastawie stanowiącej kilku-kondygnacjową kompozycję architektoniczno-rzeźbiarską z obrazem lub rzeźbą w polu środkowym. Ołtrze. Wykonywano głównie z drewna, a także stiuku i marmuru, oraz zdobiono polichromią. W baroku ołtarze cechowała bardzo bogata dekoracja rzeźbiarska (np. ozdobne zwieńczenia w formie glorii, jak w monstrancji); występował też typ ołtarza baldachimowego. Ołtarze rokokowe miały bogate złocenia, formy ażurowe i układ kulisowy. W ołtarzach klasycystycznych przeważyły formy architektoniczne. Współczesna liturgia zaleca ustawianie ołtarza w formie mensy wolno stojącej wysuniętej w stronę nawy, zmniejszanie liczby ołtarzy bocznych i prostotę w ich zdobieniu. Od VII w. wykonywano również małe, przenośne ołtarze, głównie z metalu lub kości słoniowej, zwane portatylami.


  • Retabulum ołtarzowe romańskie w Westwalii (przedstawienie Trójcy św na tzw. tronie łaski)

  • Nastawa ołtarzowa z Tahull w Katalonii – romańskie rzeźbienia drewniane (Chrystus w mandorli, symbole 4 ewangelistów, 12 mniejszych apostołów)

  • Poliptyk z Łopusznej na Podhalu

  • Ołtarz Mariacki Wita Stwosza, pentaptyk, 1477-89 (Zaśnięcie Maryi, po bokach 6 scen radosnych z jej życia, na predelli drzewo Jessego, na zwieńczeniu ukoronowanie)

  • srebrny ołtarz renesansowy z kaplicy zygmuntowskiej na Wawelu, trybowany, 30 lata XVI wieku

  • ołtarz manierystyczny w Bieczu, koniec XVI wieku, o strukturze architektonicznej, nawiązanie do łuku triumfalnego, obraz: „Zdjęcie z krzyża”

  • ołtarz doby dojrzałego baroku: Il Gesu, ołtarz architektoniczny (kręcone kolumny, przerwane belkowanie, barwne marmury i stiuki)

  • ołtarz z kościoła benedyktynek w Staniątkach (drewniany, imitujący marmur, wizerunek z XVI wieku, wprawiony w późniejsza nastawę”)

  • ołtarz w katedrze św. Piotra (forma nie architektoniczna a rzeźbiarska, z tyłu witraż z gołębicą)

  • ołtarz z kościoła Dominikanów w Krakowie (nastawa architektoniczna jak w renesansie ale o formach gotyckich – sterczyny, pinakle itp.)



KONFESJA – przedsionek grobu męczennika znajdującego się pod ołtarzem głównym, do którego prowadzą schody najczęściej w bogatej oprawie architektoniczno-rzeźbiarskiej. Ołtarz nad konfesją często nakryty jest architektonicznym baldachimem na kolumnach.

Baldachim jest symbolem nieba.

  • Konfesja w Rawennie, IX wiek

  • konfesja w kościele św. Cecylii na Zatybrzu w Rzymie (gotycki)

  • konfesja nad grobem św. Piotra na Watykanie, 20 lata XVII wieku

  • konfesja wawelska nad grobem św. Stanisława, 1628-30 (G. Trevano wzorował się na watykańskiej)

  • konfesja nad grobem św. Wojciecha

  • konfesja nad grobem św. Jana Kantego w kościele św. Anny (trumna wsparta jest na ramionach 4 profesorów UJ, zamiast baldachimu sklepienie transeptu)


TABERNAKULUM – w kościołach rzymskokatolickich mała, zamykana na klucz szafka stojąca pośrodku tylnego brzegu mensy ołtarzowej, przeznaczona do przechowywania hostii i komunikantów. Tabernakulum. Wykonywano zwykle z drewna,wewnątrz obijano białym jedwabiem. Zdobiono – zwłaszcza od czasów baroku – dekoracją rzeźbiarską, polichromowaną.

Sobór trydencki nakazał aby najświętszy sakrament był chowany w tabernakulum, a nie w cyborium. Czasem tabernakulum może być zwieńczone tronem, do wystawiania monstrancji.

  • Cyborium z kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu

  • Tabernakulum z kościoła Bożego Ciała w Krakowie


STALLE – drewniane lub kamienne ławy przeznaczone dla duchowieństwa. Stalle ustawiano pod ścianami prezbiterium, występowały głównie w kościołach kolegialnych, klasztornych i katedrach. Stalle miały wysokie zapiecki (często z baldachimem), oparcia, klęczniki obudowane z przodu, zwykle o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej, lub malarskiej. Stalle rozpowszechniły się od XI w.

  • stalle gotycko-renesansowe w kościele w Toruniu (siedziska, przedpiersia, 2gi rząd siedzisk, zaplecek, zwieńczenie – baldachim)

  • stalle w Pelplinie na Pomorzu (kolumienki renesansowe, baldachim gotycki)

  • stalle w kościele Bożego Ciała w Krakowie, 30 lata XVII wieku, manierystyczne

  • stalle fandearowskie w kościele mariackim (dla fundatorów)

  • tron prepozyta w kościele Bożego Ciała (tron osoby, stojącej na czele duchowieństwa)

  • chór tzw. panieński w klasztorze benedyktynek w Staniątkach, tron Ksieni (przeoryszy)


LEKTORIUM – drewniana lub murowana ścianka oddzielająca w kościołach (głównie biskupich i klasztornych) prezbiterium od nawy. 2-5 m wysoka, zasłaniająca częściowo lub całkowicie ołtarz główny. Pośrodku 1ektorium znajdowały się drzwi, w górnej części trybuna muzyczna, kazalnica i pulpit do czytania Ewangelii, niekiedy małe organy. Lektoria były najczęściej ścianą pełną lub w części górnej ażurową, czasem z baldachimowym występem pośrodku. Lektoria wykształciły się w XIII w., wznoszone do XVI w., głównie w kościołach katedralnych i klasztornych francuskich, angielskich., niemieckich. i niderlandzkich.. W XVIII w, po soborze trydenckim, uległy w większości zniszczeniu. W kościele wschodnim lektorium ewoluowało w Ikonostas.

  • Lektorium w Modenie, XII wiek, powiązane z amboną, zawiera przedstawienie sceny Ostatniej Wieczerzy

  • lektorium z Naumburgu w Niemczech


KONFESJONAŁ – drewniany sprzęt kościelny przeznaczony do słuchania spowiedzi, w formie krzesła obudowanego ze wszystkich stron, z przodu zwykle tylko do połowy wysokości człowieka. Do ścian bocznych przylegają klęczniki dla wiernych, którzy spowiadają się przez otwory osłonięte kratką, umieszczone w bocznych ściankach. Zwykle konfesjonał zdobiony jest płaskorzeźbą. Wprowadzony został w 2 poł. XVI w. po soborze trydenckim.

  • Konfesjonał z kościoła św. Krzyża, najstarszy zachowany w Krakowie, XVI/XVII wiek, manierystyczny


AMBONA – kazalnica, jeden z głównych elementów wyposażenia kościoła chrześcijańskiego, służy do odczytywania tekstów liturgicznych, wygłaszania kazań; wykonywana z kamienia naturalnego lub sztucznego, drewna, metalu, zazwyczaj bogato zdobiona. Najdawniejsze ambony z V-VI w. miały kształt trybun z parapetem, wspartych na kolumnach, czasem z nadwieszoną kopułką; ustawiano je przed ołtarzem, przy balustradzie oddzielającej chór od nawy. Od XIII w. występowały także ambony wolno stojące, przyścienne i przyfilarowe. W okresie gotyku ambony na rzucie koła lub wieloboku, wsparte na kolumnach o silnych bazach, powtarzały typ tradycyjny. Od późnego średniowiecza ustaliło się obowiązujące do dziś miejsce ambony: przy pierwszym (od prezbiterium) lub środkowym lewym filarze nawy głównej. Kazalnice renesansowe (najwcześniej we Włoszech) miały przeważnie rzuty koliste lub czworoboczne; pojawił się typ ambony nadwieszonej,nie wspartej na kolumnach. Używany dziś typ ambony wykształcił się w XVI w.: zawieszona na ścianie lub filarze, rzadziej podparta słupem lub figurą, z wejściem po schodkach; złożona z korpusu – mównicy z parapetem, zapiecka i baldachimu. Korpus przybiera rozmaite kształty (często wybrzuszony, z podwieszonymi ozdobami, np. szyszką); baldachim zdobi zwykle na podniebieniu gołębica, a wieńczy posążek; wszystko zdobione rzeźbą i ornamentacją. Ambony rokokowe cechowały bardziej wysmukłe kształty i przewaga dekoracji ornamenalnych. W XVIII i 1 poł. XIX w. spotyka się bardziej wyszukane formy kazalnic: np. kielicha kwiatowego, paszczy ryby, łodzi. Ambony klasycystyczne mają formy i dekorację bardziej oszczędną. W kościołach ewangelickich występują często ambony-ołtarze. Odpowiednikiem ambony w synagogach jest bima, a w meczetach minbar.

  • Ambona romańska z Moscufo we Włoszech

  • ambona Nicola Pisano w baptysterium w Pizie

  • ambona w kościele Bożego Ciała (kształt łodzi św. Piotra, barokowa – barok lubił symbole), 1748 rok

  • ambona w kościele benedyktynów w Tyńcu

  • ambona w kościele św. Andrzeja w Krakowie

  • ambona w kościele w Dusznikach (kształt ryby, która połknęła Jonasza – zapowiedź zmartwychwstania), poł XVIII wieku

  • barokowa ambona z kościoła karmelitańskiego w warszawie, poł. XVIII wieku



CHRZCIELNICA – zbiornik na wodę święconą używaną do sakramentu chrztu, ustawiony w kościele. W zachodniej i środkowej Europie od XII w. obowiązuje chrzcielnica typu kielichowego, złożona z trzech głównych części: czaszy, czyli zbiornika na wodę, trzonu, często z nodusem, oraz bazy; kształt czaszy i bazy bywa okrągły lub wielokątny. Materiałem zazwyczaj jest kamień, metal (brąz, ołów) lub drewno, pokrywa czaszy najczęściej metalowa lub drewniana (musiała być trwała, woda nie mogła wyciekać). Proporcje i dekoracja chrzcielnicy zmieniały się zależnie od stylu. Chrzcielnice często bogato zdobiono dekoracją figuralną oraz ornamentami geometrycznymi i roślinnymi.

Na początku budowano baptysteria, następnie po rozszerzeniu chrześcijaństwa na kraje chłodniejsze niż Włochy zrezygnowano z nich na rzecz chrzcielnic.

  • Chrzcielnica w kościele św. Bartłomieja z Liesz w Belgii, mistrz Renie, 1 poł. XII wieku, odlew z brązu, wsparta na karkach byków

  • chrzcielnica z katedry w Hldescheim


KIELICH – wykonany ze szlachetnego metalu, jest najważniejszym naczyniem liturgicznym w kulcie chrześcijańskim. Na zewnątrz zdobiony zwykle od średniowiecza bogatą dekoracją. Kielich mszalny zbudowany jest z następujących części: czary, pokrytej często ażurowym koszyczkiem, trzonu – z nodusem i umieszczonymi po obu jego stronach talerzykami i pierścieniami oraz stopy. Stopa kielicha mszalnego pierwotnie miała wykrój kolisty, w średniowieczu najczęściej sześcio-kolisty, w dobie baroku i rokoka o wymyślnym, niekiedy skomplikowanym obrysie. Również nodus przybierał kształty charakterystyczne dla różnych epok – gotyk w formie kuli lub kuli spłaszczonej, bywał też niekiedy w formie kapliczki z dekoracją architektoniczną, później najczęściej miewał formę jajowatą, przechodzącą z czasem w gruszkowatą i wazonową,

  • kielich wczesnoromański z grobu opackiego w Tyńcu, 1 poł XI wieku

  • kielich późnogotycki z kościoła mariackiego, ma formę architektoniczną (czasza z koszykiem, stopa wielolistna)

  • kielich z katedry tarnowskiej z przełomu XV/XVI wieku, wieolistna stopa, nodus kapliczkowy


PATENA – płaskie, okrągłe naczynie liturgiczne, używane podczas mszy do kładzenia hostii i nakrywania kielicha; wykonane zwykle z pozłacanego srebra; pierwotne pateny były szersze i głębsze, zdobione wewnątrz przedstawieniami figuralnymi w medalionach

  • patena z Trzemeszna, dar Konrada Mazowieckiego, XIV wiek

.

PACYFIKAŁ – relikwiarz w kształcie krzyża lub monstrancji, podawany wiernym do ucałowania (do XIII w. podczas mszy przed komunią); wykonywany zazwyczaj ze srebra i bogato zdobiony.

  • Pacyfikał benedyktyński w Tyńcu, XV/XVI wiek, obecnie w skarbcu katedry tarnowskiej


MONSTRANCJA – naczynie liturgiczne, służące do kultowego ukazywania i procesyjnego przenoszenia hostii. Monstrancja składa się ze stopy, trzonu z nodusem i tzw. glorii, dekoracji kształtowanej, z małą puszką kryształową lub szklaną, z metalowym półksiężycem wewnątrz (tzw. melchizedech), służącym do podtrzymania hostii. Wykonywana jest najczęściej ze złota, srebra lub pozłacana. Używana od 1264 roku, kiedy to papież wprowadził święto Bożego Ciała. Początkowo gloria miała kształt wieży gotyckiej, od XV w. spłaszczonej kompozycji wielowieżowej. Monstrancje o formach gotyckich były wykonywane przez długi okres niezależnie od przemian stylowych. Barok wprowadził nowy typ glorii w kształcie słońca, z odśrodkowo wybiegającymi promieniami, stosowany do dzisiaj.

  • Monstrancja z Kolonii, XIV wiek


RELIKWIARZ – sprzęt kultowy służący do przechowywania relikwii. Wykonywany ze szlachetnych metali, kości słoniowej lub szkła, przybiera różnorodne kształty, m.in. ampułki, skrzynki, sarkofagu, krzyża i narzędzi męki (dla relikwii pasyjnych), hermy, monstrancji itp. W średniowieczu najczęściej stosowaną formą relikwiarza był sarkofag z dwuspadowym daszkiem,wykonany z kości słoniowej lub drewna pokrytego emalią albo złotą blachą repusowaną, zdobiony drogimi kamieniami lub dekoracją malarską.

  • św. Zygmunta, relikwiarz fundacji Kazimierza Wielkiego, XIII wiek, herma

  • najstarszy w Krakowie, relikwiarz na głowę św. Stanisława, złotnik Marcin Marciniec, 1504


ORNAT – wierzchnia szata liturgiczna w ubiorze duchowieństwa rzymskokatolickiego do mszy. Ma kształt wydłużonego prostokąta o krótszych bokach zaokrąglonych, z otworem pośrodku do wdziewania przez głowę. Sięga do kolan. Ornaty średniowieczne na szerokość sięgały do łokci i w tej formie utrzymały się najdłużej w krajach północnej Europy i we Włoszech. Od XVII w. wystąpiły ornaty na szerokość ramion. Przód ornatu zdobi emblemat, tył – krzyż. Zdobniejsze ornaty mają z przodu i z tyłu pas pionowy, tzw. kolumnę, utworzoną z haftów lub aplikacji. W gotyku pojawił się ornat z haftowanym lub aplikowanym z przodu i z tylu krzyżem o ukośnych w górę wzniesionych ramionach, początkowo wąskim, szerszym w XVI w.; od XVII występuje – stosowany do dziś – wąski krzyż łaciński; w XX w. zaczęto również powracać do szerokich ornatów średniowiecznych. Ornaty wykonywano najczęściej z atłasu lub adamaszku w odpowiednim kolorze liturgicznym zdobiąc złotym haftem, taśmami i nierzadko szlachetnymi kamieniami.

  • Późnogotycki ornat z darów rycerza Piotra Kmity

  • ornat biskupa Stanisława Kostki z katedry wawelskiej, poł. XVIII wieku



KAPA – w kościele rzymskokatolickim uroczysta, purpurowa szata liturgiczna w formie fałdzistej peleryny z trenem, spięta klamrą, z okrywającą ramiona małą peleryną z kapturem, zwykle bogato zdobiona haftem i frędzelkami, przysługująca kardynałom, noszona także przez panujących w dawnej Polsce. Biskupi i kanonicy niektórych bazylik w Rzymie mają przywilej noszenia kap rzymskich podczas uroczystości w Wielkim Tygodniu; w 1 poł. XVII w. kanonikom krakowskim przyznano prawo noszenia wiśniowej kapy podbitej niebieskim jedwabiem, krótszej niż rzymska.

  • Późnobarokowa kapa krakowska z XVIII wieku


DALMATYKI – luźna, dochodząca do stóp szata z długimi szerokimi rękawami, dekorowana dwoma purpurowymi pasami pionowymi z przodu i na plecach; szyta z białego lnianego płótna, noszona była od II w. przez Greków i Rzymian, za pośrednictwem Bizancjum przyjęła się w zachodniej Europie w okresie Merowingów i Karolingów, znikła w V w. z ubiorów cywilnych; pozostała jako szata liturgiczna od XIV w. znacznie skrócona, noszona przez diakonów (asystę)przy uroczystych nabożeństwach. Ód XII w. sporządzana w kolorach liturgicznych z tkanin jedwabnych, brokatów i aksamitu, była bogato zdobiona haftem.


INNE

  • Najstarsze prospekty organowe w Polsce pochodzą z gotyku. Zazwyczaj były ustawiane w zachodniej części kościoła, zdarzały się nad prezbiterium. np. kościół Bożego Ciała, XVII wiek, chór organowy w Leżajsku


14. Cerkiew prawosławna: typy architektoniczne, wyposażenie.


CERKIEW – określenie świątyni obrządku wschodniego: kościoła prawosławnego i greckokatolickiego (unickiego). W architekturze cerkiewnej istnieje wypracowany przez wieki kanon, który przy wszystkich różnicach lokalnych, historycznych i zmianie stylów architektonicznych powinien odpowiadać specyficznym potrzebom świątyni.

Cerkiew dzieli się na trzy części niezbędne do sprawowania liturgii:

  • sanktuarium, czyli przestrzeń ołtarzową( prezbiterium),

  • oddzieloną od niego ikonostasem część nawową

  • poprzedzający ją narteks.

Pośrodku sanktuarium, w którym mogą przebywać jedynie duchowni, zwykle podwyższonego w stosunku do nawy, znajduje się ołtarz. Podwyższenie znajdujące się przed ikonostasem od strony nawy zwane solea służy do udzielania wiernym Świętych Darów, a jego wysunięta do przodu część środkowa – ambona jest przeznaczona dla lektora i biskupa. Po bokach solei usytuowane są klirosy, wydzielone miejsca dla chórów i duchownych, którzy nie sprawują liturgii. Dla wiernych przeznaczona jest część nawowa, zaś narteks, jedyne miejsce w cerkwi gdzie znajdują się siedziska, przeznaczony jest dla katechumenów i pokutujących.


Do wyposażenia cerkwi należą:

  • ikony, ikonostas

  • proskynetaria

  • kiwoty, chorągwie,

  • chrzcielnica

  • tzw. grób (epitafion).

Wewnętrzne, a niekiedy i zewnętrzne, ściany cerkwi są bogato dekorowane malowidłami rozmieszczonymi wg ściśle ustalonych schematów ikonograficznych. Przy cerkwi mogą znajdować się dzwonnice, dzwony bywają też umieszczane w kopułach cerkwi. Architektura cerkiewna występuje głównie w krajach bałkańskich, Rusi oraz później Rosji.


  • Hagia Sophia (wiązanie figur centralnych z podłużnymi – koło kopuły + kwadrat nawy + prostokąt przedsionka, wypełnienie mozaikami – blask), 2 ćwierć VI wieku, czasy Justyniana

  • Grecja, cerkiew św. Łukasza Mnicha (na planie krzyża greckiego wpisanego w kwadrat)

  • Wenecja kościół św. Marka, 2 poł. X wieku – zbudowany przed schizmą wschodnią

  • cerkiew wykuta w skale w Anatoli w Turcji (plan krzyża greckiego wpisanego w kwadrat)

  • w Polsce cerkwie na ziemiach: Łemkowskiej i Wołowskiej, początek XVII wieku


IKONOSTAS – w cerkwiach ściana dzieląca nawę od przestrzeni ołtarzowej, wysoka, całkowicie zamknięta, pokryta ikonami. Ikonostas wywodzi się od kamiennej przegrody w kościołach wczesnochrześcijańskich często wzbogaconej kolumnami, na której zawieszano tkaniny dekoracyjne i wyobrażenia świętych. Bizantyjskie monumentalne przegrody w X-XII w. składały się z szeregu kolumn, z parapetami i architrawami, zwieńczone krzyżem, z kilkoma lub wieloma ikonami, zawsze z grupą Deesis. W ikonostasie znajduje się troje drzwi, z których środkowe tzw. królewskie lub święte wrota przeznaczone są dla kapłana sprawującego liturgię oraz władcy w dniu koronacji. Dwoje bocznych drzwi, tzw. diakońskich, służy do wejścia (pd.) i wyjścia (pn.) kapłana i diakona oraz niższego kleru bez szat liturgicznych. Ikonostas składa się z kilku rzędów ikon rozmieszczonych wg ściśle określonych reguł zgodnych z treścią liturgii. Najwyższy rząd zawiera wizerunki patriarchów i starotestamentową Trójcę Św. (od XVI-XVII w. zastępowaną Paternitas – Ojcostwo), reprezentującą Kościół Starego Testamentu od Adama do Mojżesza. Następny rząd proroków, reprezentujących Stany Testament od Mojżesza do Chrystusa, symbolizuje także zapowiedź zbawienia uosabianą przez umieszczoną pośrodku ikonę Matki Bożej. Trzeci rząd jest poświęcony wyobrażeniom dwunastu wielkich świąt, ułożonych w porządku roku liturgicznego lub zgodnie z chronologią wydarzeń ewangelicznych. Ponad drzwiami królewskimi znajduje się ikona Komunii Apostołów lub Ostatniej Wieczerzy. Drzwi królewskie symbolizują dobrą nowinę, dlatego umieszczano na nich ikony Zwiastowania i czterech Ewangelistów. Drzwi boczne z ikonami archaniołów Gabriela i Michała symbolizują strzeżony przez nich raj. Po obu stronach drzwi królewskich umieszczone są: ikona Chrystusa (czasami Trójcy Sw.), wyobrażenie odpowiadające wezwaniu cerkwi, ikona Matki Bożej z Chrystusem Emanuelem i szczególnie popularnych świętych. Od XVII w. ikonostas rozbudował się w kompleks architektoniczny o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej.

Ikonostas grecki → w najwyższym rzędzie Deesis

ikonostas ruski → pośrodku wyobrażenie Trójcy Świętej



15. Kościół ewangelicki: typy architektoniczne, wyposażenie.





Kościół ewangelicki powstał po rozłamie, spowodowanym wystąpieniem w ____ Marcina Lutra.

Kościół ewangelicki odwoływał się do źródeł → Ewangelii, a odrzucał żywoty świętych.

  • Kościół Pokoju w Jaworznie, poł XVII wieku

  • Kościół w Świdnicy


Najważniejszym elementem kościoła ewangelickiego jest AMBONA, z której czytane jest Słowo Boże a także CHÓR z ORGANAMI do wykonywania psalmów. Wnętrza kościołów ewangelickich są przestronne i posiadają doskonałą akustykę.


16. Bożnica: typy architektoniczne, wyposażenie.


BOŻNICA - synagoga, budowla służąca członkom gminy żydowskiej jako miejsce modlitw. Pierwsze synagogi powstały w VI w. p.n.e. w wyniku zniszczenia pierwszej świątyni jerozolimskiej i niewoli babilońskiej Żydów. Istniały tak w diasporze, jak i w samej Jerozolimie, obok drugiej świątyni. Po zniszczeniu świątyni w 70 r. n.e. znaczenie synagog wzrosło jeszcze bardziej, choć ofiar nigdy tam nie odprawiano. Rozkwit bożnic palestyńskich przypadł na III/IV, a zwłaszcza VI w., kiedy sale te stały się większe, często podzielone kolumnadą wzdłuż trzech ścian na trzy nawy z emporami nad nawami bocznymi oraz Aron Hakodesz przy ścianie wschodniej. Synagogi te miały apsydę i planem swoim oraz schematem dekoracji mozaikowej były bardzo podobne do kościołów chrześcijańskich, z tego samego czasu i obszaru. Średniowieczne synagogi środkowoeuropejskie były najczęściej halowymi budowlami dwunawowymi. Głównym pomieszczeniem bożnicy jest sala modlitw z bimą, przeznaczona wyłącznie dla mężczyzn, zwykle orientowana; czasem przy ścianie zachodniej wydzielano rodzaj galerii (dla chóru, nowożeńców itp.); salę modlitw poprzedza podwyższony zwykle o kilka stopni przedsionek, sytuowany najczęściej wzdłuż jej ściany zachodniej. Ściana wschodnia nigdy nie była obudowana z zewnątrz; pomieszczenia dla kobiet (zw. w Polsce babińcem) lokowano bądź nad przedsionkiem, bądź na parterze z jednego lub obu boków sali modlitw; ponadto w dobudówkach synagogalnych znajdowały się często: izba posiedzeń zarządu gminy, szkoły talmudyczne, biblioteka, niekiedy pomieszczenia dla bractw. W Polsce wytworzył się typ centralnej synagogi, o jednoprzestrzennej sali modlitw, na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu, przykrytej jednym, najczęściej klasztornym,sklepieniem z lunetami. Na przeł. XVI i XVII w. wytworzył się również centralny typ tzw. 9-polowy, o sklepieniu podpartym czterema słupami, dzielącymi je na dziewięć pól z bimą, organicznie związaną z wnętrzem, ustawioną między słupami; przetrwał on do kon. XIX w. W układzie brył wytworzyły się dwa podstawowe schematy: w jednym wspólną bryłą objęte były wszystkie pomieszczenia zasadnicze, a pomieszczenia dla kobiet lokowano nad przedsionkiem, w drugim wyższą salę modlitw otaczały niższe od niej - przedsionek i pomieszczenia dla kobiet. Typy często wznoszonych w Polsce synagog drewnianych zbliżone były w zasadzie do murowanych, z tym że ten sam program architektoniczny realizowano tu w innym materiale: sala modlitw najczęściej była kwadratowa, występowały jednak również układy z czterema słupami wewnątrz. Szczególnie bogate były rozwiązania drewnianych sklepień kryjących salę główną, od kolebek do wielokondygnacjowych sklepień i kopuł; dzięki temu synagogi należały do najwyższych osiągnięć kunsztu ciesielskiego w Polsce. Wszystkie synagogi drewniane zostały zniszczone w czasie okupacji hitlerowskiej.

  • Bożnica w Wormacji, XII wiek (2-nawowa hala, sklepienie oparte na kolumnach ustawionych pośrodku)

  • Bożnica w Ratyzbonie (sala dla mężczyzn orientowana, na wschodzie Aron Hakodesz, bima, dobudowana modlitewnia dla kobiet – nie zachowała się)

  • Synagoga Staro-nowa w Pradze, poł. XIII wieku

  • Bożnica Stara na Kazimierzu, 2-nawowa hala (założona pierwotnie w gotyku w 1494 roku po pogromach żydów, w 1557 roku spalona, odbudowana w 1570 roku przez Matteo Guttiego powtarzając wcześniejszy układ sali męskiej)

  • bożnica Ajzyka, 40 lata XVII wieku, (zawiera salę dla kobiet, emporę dla kobiet i przedsionek co po raz pierwszy zaprojektowano razem)

  • bożnica w Lesku, XVII wiek

  • bożnica żydów postępowych na Miodowej, 1860 rok (podłużna, nie ma bimy, Tora czytana była od strony Aron Hakodesz)


TORA - w liturgice żydowskiej nie iluminowany rulon pergaminowy zawierający Pięcioksiąg Mojżesza, zwinięty na dwóch wałkach, przechowywany w Aron Hakodeszu


ARON HAKODESZ - szafa ołtarzowa przeznaczona do przechowywania Tory, jeden z zasadniczych elementów wyposażenia głównej sali modlitwy w synagodze, umieszczony na osi ściany skierowanej w stronę Jerozolimy (w Europie – ściany wschodniej).


BIMA – w synagodze miejsce do odprawiania obrzędów religijnych i czytania Tory, używane takżejako mównica; budowana w formie podwyższenia z kilkoma stopniami, ze stołem zasłanym kosztowną,haftowaną serwetą. Bima sytuowana byłanajczęściej centralnie, otaczana balustradą, często zwieńczana.


17. Meczet: typy architektoniczne, wyposażenie.


MECZET – muzułmańska budowla kultowa pełniąca funkcję domu modlitwy. Zasadniczą częścią każdego meczetu jest obszerna sala modlitwy z mihrabem (wnęką), wskazującym wiernym kierunek,w którym leży Mekka. W większych meczetach w pobliżu mihrabu znajduje się kazalnica (minbar), wydzielone miejsce dla władcy (maksura) i podium dla czytającego Koran (dakka). Podłoga jest wysłana matami i kobiercami (ze względu na zakaz wchodzenia do meczetu w obuwiu). Salę modlitw poprzedza zwykle dziedziniec, otoczony kolumnadą, pośrodku dziedzińca często usytuowana jest studnia lub basen, służące do rytualnych ablucji. Obok znajdują się wieże (minarety) z których o określonych godzinach muezini wzywają śpiewem wiernych do modlitwy. Często meczety zdobione są mozaikami.

  • Minaret w Samarze nad Tygrysem

  • Wielki Meczet w Kairunie w Tunezji

  • Minarety w Hagia Sophia (zmienionej na meczet)

  • Meczet błękitny, XVI/XVII wiek


MINBAR – w meczecie od VII w. kazalnica stojąca na tej samej ścianie co mihrab, wykonywana z drewna, rzadziej z kamienia; najokazalsze minbary miały boczne ściany bogato rzeźbione, inkrustowane lub wycinane techniką ażurową,


MIHRAB – nisza, wnęka w sali modlitwy w meczecie wskazująca kierunek na Mekkę, zwykle na planie półokrągłym lub wielobocznym ujęta po bokach dwiema kolumnami, często bogato zdobiona


MINARET – wieża przy meczecie, z której muezzin wzywa wiernych muzułmanów na modlitwę. W różnych częściach świata islamu minaret miał różne kształty: bywały minarety czworoboczne, oktogonalne, okrągłe, zakończone na górze jedną lub kilkoma galeryjkami. Zwykle minarety są zwieńczane metalowym półksiężycem.


18. Architektura miejska i mieszczańska


Architektura mieszkalna.


Wieś.

Najstarsze siedziby rycerskie miały formę ziemnych kopców. Z czasem rozbudowały się w dwory, dworki.

  • Dwór obronny w Dębnie koło Brzeska własność Jakuba Dębińskiego (XV wiek) – późnogotycki, zgrupowany wokół dziedzińca

  • dwór w Jeżowie koło Gorlic, XVI wiek, gotycko-renesansowy

  • dwór w Szymborku, renesansowy, XVII wiek, z alkierzami na narożnikach (początkowo obronny charakter, potem tylko reprezentacyjny)

  • dwory klasycystyczne z XVIII/XIX wieku nawiązują do traktatów Palladia – dwór w Rożnowie nad Dunajcem


Miasto.

Kamienica – murowana budowla mieszkalna w mieście, pojawiła się już w starożytnym Rzymie na Zatybrzu (mieszkania o niskich standardach życia, brak kanalizacji). W XIV wieku wykształcił się typ kamienicy krakowskiej (o rzucie zbliżonym do kwadratu, podobne do wież). Kamienice składały się z oficyny tylnej, podwórza często ze studnią, izby na zadni, kuchni, wielkiej sieni i sklepu od frontu np. ul. Szpitalna, XV wiek. Kamienice przyrynkowe (najbogatsze) maiły jeszcze przedproża, czyli piwnice tworzące rodzaj tarasu przed fasada o charakterze prestiżowym. Na Kazimierzu nad Wisłą możemy spotkać typ kamienicy podcieniowej renesansowej – o bryle horyzontalnej, zwieńczonej Attyką.


Drewniane budownictwo miejskie stanowiły domy (w Polsce aż do XIX wieku).

  • Lanckorona, domy podcieniowe, okapy na słupach, czasem wysunięte przed lico


Architektura pałacowa pełni funkcje reprezentacyjno-mieszkalne. We Florencji często spotykane są pałace śródmiejskie.

  • Palazzo Medici Ricardi, XV wiek

  • Palazzo Canceleria, XV/XVI wiek, wewnętrzny arkadowy dziedziniec, tradycja wczesnorenesansowa

  • Wawel, zamek – wzgórze ufortyfikowane, pałac – cechy reprezentacyjne budynków, obecny wygląd pochodzi z czasów Zygmunta Starego, prace wykonywał Franciszek Florentczyk.

  • Palazzo Farnese, XVI wiek

  • Pałac Krzysztofory, XVII wiek, pojawiły się pierwsze galerie z dziełami sztuki


Innymi budynkami świeckimi miejskimi były karczmy i zajazdy, które umożliwiały podróże.

  • Karczma w Suchej na Orawce (obszerna jadalnia, kuchnia, pokoje dla gości, stajnia dla koni)

  • Zajazd pocztowy (w takich zajazdach konie wyprzęgani i od razu zmieniano na nowe, jeździec nie miał czasu na odpoczynek) częste na terenach Galicji tzw. Traktat Cesarski, zachowane zajazdy w Izdebniku, w Krzywaczce


Ratusz – siedziba władz miejskich (we Francji nazywana pałacem miejskim)

  • ratusz w Arras

  • wieża w Kolonii

  • Palazzo Publico we Florencji, XIV wiek

  • ratusz w Toruniu

  • ratusz w Delft


Hale targowe – sukiennice (nazwa pochodzi od sukien, popularnego przedmiotu handlu)

  • Ypres [jeper] – zniszczone podczas II wojny światowej, ogromna budowla, bogato rozwiązana zewnętrznie, we wnętrzu prymitywna hala

  • Harlem w Holandii, hala manierystyczna

  • Ławy w Delft, ławy rybne, prymitywna forma kramów

  • krakowskie sukiennice, najstarsze elementy pochodzą XIV wieku, przebudowano je w manieryzmie XVI wieku i w 80. latach XIX wieku (główna hala podzielona jest an kramy, które maja swoje piwnice, a czasem piętro, sukiennice należały do miasta, ale poszczególne kramy były dziedziczne

  • sukiennice we Wrocławiu


Waga – osobna budowla, w której kupiec ważył i opisywał swoje towary według miar danego miasta

  • waga późnogotycka w Amsterdamie

  • waga w Lejdzie, pocz. XVII wieku


Hale fabryczne i dworcowe pojawiają się w XIX wieku, z reguły budowane z żelaza i stali olbrzymie konstrukcje.

Budynki rządowe tj. Kapitol w Waszyngtonie nawiązują do wzorców antycznych i do greckiej demokracji.

  • Parlament we Wiedniu

  • Parlament angielski neogotycki


Pierwsze biblioteki miały swoje miejsce przy uniwersytetach.

  • Biblioteka paryska – żelazna konstrukcja sprzed XIX wieku


Muzea – w XVI wieku ich funkcje pełniły galerie, jako instytucja udostępniająca zbiory publicznie pojawia się w dobie rewolucji francuskiej,. Pierwsze było muzeum brytyjskie.


Szpital – najpierw przytułki przy parafiach czy zakonach szpitalnych, gdy pojawia się arteterapia stara się otoczyć pacjentów pięknem

  • szpital na ul. Kopernika

  • szpital w Barcelonie


Teatr.

  • grecki w Epidauros, IV wiek p.n.e.(orchestra – scena, skene – scenografia, siedzenia i przejścia, doskonała akustyka)

  • rzymski w Taormina (orchestra jest półkolista, a nie okrągłą, rozwija się skene, jest wyższa i tworzy już prawdziwą scenografię, wykorzystanie pięknego widoku)

  • teatr w Pergamonie



19. Architektura: wątki murów (kamiennych i ceglanych), typy konstrukcji drewnianych


WĄTEK - układ cegieł lub kamieni w murze (ścianie). Odróżnia się odmiany w zależności od kształtu i rytmu układanych elementów.


Wyróżniamy następujące wątki murów kamiennych:

  • mury cyklopowe – ogromne głazy dopasowywane do siebie (kultura mykeńska)

  • regularnie dobrane ciosy – układane w równych warstwach (architektura romańska)

  • opus emplectum – zewnętrzne ciosy regularne, a wnętrze muru wypełnione odłamkami zalanymi zaprawa

  • opus spicatum – kamienie płaskie układane w jodełkę (wczesne średniowiecze)

  • opus reticulatum – sieciowy układ kamieni

  • opus mixtum – pomieszanie różnych wątków (wykształcił się w Starożytnym Rzymie)

  • kamienie wyrównawcze, niezbyt regularne


W romanizmie na wątkach murów, pojawiają się proste znaki, są to sygnatury kamieniarzy.

We Włoszech używano kolorowych kamieni, które układano w pasy.

Lullka – san Vicele w Toskanii, romanizm, biały i zielony marmur, skomplikowane pasy

Baolia Fiezolana – fragment romańskiej fasady, kombinacja różnych barw kamienia


CEGŁA została wynaleziona w starożytnej Mezopotamii 3 tyś lat p.n.e. Z powodu deficytu kamienia najpierw suszono, a później wypalano glinę. Rzymianie przejęli wynalazek cegły i rozwinęli ją używając wraz z betonem do najróżniejszych budowli. Cegła rzymska miała małe rozmiary. Rozmiar i kształt cegieł ułatwia datowanie muru. W Polsce cegła pojawiła się w XIII wieku.


Wątki ceglane:

  • wątek wendyjski – 2 wozówki, 1 główka, w Polsce od ok. 1300 roku, do końca gotyku, np. klasztor benedyktynek w Staniątkach

  • wątek polski – na zmianę główka i wozówka, czasem niektóre główki są specjalnie zadymiane lub glazurowane, w celu uzyskania efektów estetycznych – zendrówki np. południowa ściana kościoła mariackiego

  • mury kamienne z warstwą wyrównawczą np. mury obronne Krakowa, mury kościoła św. Krzyża, mury obronne obok bramy Floriańskiej



TYPY KONSTRUKCJI DREWNIANYCH


Konstrukcje drewniane możemy podzielić na: konstrukcje słupowe (gdzie najważniejszy jest element pionowy) i na konstrukcje zrębowe (gdzie podstawowymi elementami są belki odpowiednio zaciosana na węgłach).


Rodzaje węgłów:

  • obłap

  • nakładka

  • zamek (najczęstsze, bo mocne i umożliwiało przeniesienie budowli)

  • jaskółczy ogon np. chałupa kurpiowska

Inne konstrukcje zrębowe występują w: chałupie podkrakowskiej (błękitno-brązowej) i w chałupach łemkowskich (Skansen w Sanoku)

Konstrukcje słupowe wzmacniane były tzw. krzyżami św. Andrzeja, wykorzystywane były np. do budowy dzwonnic (tereny karpackie), na których wieszano dzwonki.


Powiązanie konstrukcji słupowej z murowaną daje konstrukcję szachulcową inaczej pruski mur. Szkielet konstrukcji jest drewniany, zaś wypełnienia murowane. np. pawilony w Szczawinicy, rynek w Hildesheim.


Konstrukcja sumikowo-łątkowa – system konstrukcji ścian drewnianych, składających się z poziomych elementów zwanych sumikami (palcami), wpuszczonych w wyżłobione pazy słupów narożnych i pośrednich, zwanych łątkami; ułożone jeden nad drugim sumiki wypełniają przestrzeń między łątkami.


System 9 słupów nad Dunajcem – łączenie konstrukcji zrębowej i słupowej. Dach opierał się na slupach, ściany były elementem niezależnym.



20. Rzeźba i malarstwo: podział według tematów.



Tematów w malarstwie i rzeźbie jest ogromna ilość. Najprościej można je podzielić na świeckie i religijne.


Kilka z najczęstszych tematów religijnych w ikonografii chrześcijańskiej to: pieta, Boże Narodzenie, Ostatnia Wieczerza, Ukrzyżowanie, Przemienienie Pańskie, Wstąpienie do Otchłani, Sąd Ostateczny.

W rzeźbie i malarstwie świeckim możemy wyróżnić portret (autoportret, portret zbiorowy, karykatura)


Pieta (Matka trzyma na kolanach ciało Chrystusa zdjęte z krzyża):

  • pieta z kościoła św.. Barbary w Krakowie, XV wiek

  • pieta z Avignon, poł. XV wieku

  • pieta Michała Anioła

Czasem ciało Chrystusa jest pomniejszone, aby przypominało o scenie ze żłóbka. Występują też symbole męki tj. czerwona szata, owoc granatu, winne grono, jabłko, szczygiełek.


Boże Narodzenie

  • Giotto, XIV wiek

  • Mistrz z Wyższego Grodu, XV wiek, klasztor św. Agnieszki w Pradze


Przemienienie Pańskie – występuje rzadko w malarstwie zachodnim, a często w ikonostasach

  • Botticelli

  • Teofan Grek


Ostatnia Wieczerza

  • lektorium w katedrze romańskiej w Modenie, Mistrza Wilhelma

  • Leonardo da Vinci, Mediolan, 80. lata XVI wieku

  • Tintoretto

  • Salvadore Dali


Ukrzyżowanie – przedstawienie to pojawiło się stosunkowo późno, bo dopiero w V wieku i na początku bez krzyża.

  • ok. 800 roku, metalowe okucie ewangeliarza syryjskiego

  • Chrystus umęczony i cierpiący, Kolonia 970 rok

  • krzyż toskański, XIII wiek

  • romańska rzeźba z XII wieku, Chrystus triumfator, spokój, harmonia, czasem okrywano ciało Chrystusa królewskim płaszczem

  • gotycki realizm – Chrystus z Niemieckiego krucyfiksu, ciało pełne drobnych ran, prawdziwe włosy i cierniowa korona, XIV wiek

  • Matias Grunewald, 1517, ołtarz z Isenheim – ekspresja: ciało pełne drobnych ran, belka pozioma wygięta, skrzepy krwi

Podniesienie i zdjęcie z krzyża – Rubens, barok, 1 poł. XVII wieku


Wstąpienie do Otchłani – częste w ikonografii prawosławnej i wschodniego kościoła (anastasis)

  • bizantyjskie malarstwo ścienne z kościoła na Horze, XIV wiek, Chrystus w białym płaszczu, wyciąga pierwszych rodziców

  • fragment malowidła odnaleziony w kaplicy Batorego w katedrze wawelskiej

Sąd Ostateczny:

  • częste w tympanonach portali romańskich np. w Autum, XII wiek – dobre uczynki mierzone na wadze, diabeł oszukuje, aniołowie pomagają

  • Memlinga ołtarz w Gdańsku, XV wiek – na kuli kosmosu siedzi Chrystus w czerwonym płaszczu, z ust jego wypadają lilia i miecz, następuje ważenie dusz.

  • kaplica sykstyńska, 1 poł. XVI wieku, Michał Anioł – potężny Chrystus, skulona Matka Boska, po lewej potępieni, po prawej zbawieni

Sacra convesatione - zestawienia świętych, którzy tak naprawdę nie mieli szans się spotkać w życiu ale teraz są razem w niebie

  • malarstwo małopolskie, poł. XV wieku, muzeum w Sandomierzu (św. Dorota, Agnieszka i Scholastyka), świętych rozpoznać można po atrybutach


Portret:

  • Peryklesa, grecy nie znali formy popiersia, dla nich ważne było całe ciało

  • portrety na tarczy Dziewicy z Akropolu – Fidiasz umieścił własną i Peryklesa

  • portret rozpowszechnił się w sztuce hellenistycznej a zwłaszcza w sztuce rzymskiej, był to przywilej i obowiązek patrycjuszy np. portret wodza – August z Prima Porta

  • portret Konstantyna Wielkiego – odchodzi już od realizmu, powiększone oczy jako zwierciadło duszy

  • portret konny Marka Aureliusza na Kapitolu – koń podkreśla dostojeństwo jeźdźca

  • posążek z Karolem Wielkim, IX wiek – koń jest tylko atrybutem

  • neoklasycystyczny książę Józef Poniatowski w Warszawie, Thorvaldsen

  • Portret Doży, malarstwo weneckie, XV wieku, Bellini, realizm

  • Bacciarelli, Stanisław August Poniatowski z klepsydrą i portret oficjalny

Autoportret:

  • Rembrandt van Rijn, 1629

  • van Gogh, XIX wiek np. z obciętym uchem

  • 1902, Wyspiański

Karykatura:

  • poł. XVII wieku, austriacki rzeźbiarz Meser Smith

Portret zbiorowy:

  • Rembrandt, Starsi sukiennicy, Straż nocna, Lekcja anatomii dr Tulpa

  • Franz Hals, Portrety kombatanckich towarzystw, strzeleckich kompanii


Sceny rodzajowe (z życia codziennego):

  • sztuka późno-archaiczna – scena szczucia na siebie kota i psa

  • rzeźba hellenistyczna, chłopiec wyciągający cierń z nogi

  • Vermeer van Delft, Mleczarka, Czytająca list


Abstrakcja oderwanie od tematu)

  • Picasso

  • Pollock



21. Rzeźba: podział według plastyczności, przykłady.



Ze względu an plastyczność rzeźbę możemy podzielić na pełną, płaską i ryt.

Rzeźba może być pełna, ale może być przy tym przeznaczona do oglądania z jednej tylko strony, a może być opracowana do oglądania dookoła.

Przykładami rzeźby pełnoplastycznej przeznaczonej do oglądania z jednej strony są statyczne i symetryczne posągi faraonów starożytnego Egiptu np. posąg Ramzesa II, a także architektoniczne rzeźby gotyckie z XIII wieku. Są to rzeźby pełne (gdyż wychodzono z założenia, że Bóg widzi wszystko), ale ludzie mogli je podziwiać tylko od frontu np. Złota dziewica z Amiens, czy Książę Głupoty, a także Zwiastowanie i Nawiedzenie z katedry w Reims. Przeznaczone do oglądania od frontu były także rzeźby umieszczane we wnękach np. fasad budynków czy postacie z ołtarza mariackiego Wita Stwosza.


Do rzeźb. Które należy obejść dookoła, aby poznać ich piękno należą przede wszystkim dynamiczne rzeźby baroku ze swoją słynną pozą serpentinata np. G. Boloni, Porwanie Sabinek, XVI wiek


Reliefy także mogą się różnić stopniem plastyczności.

  • Paleolityczne przedstawienie kobiety – Wenus z Laussel

  • płaski relief na Palecie Narmera, sztuka staroegipska

  • reliefy na kolumnie Trajana sławiące carskie czyny, starożytny Rzym

  • ołtarz Bomberski 20 lata XVI wieku w katedrze w Bombergu w Niemczech


Ryty:

  • Gipsowe płyty z Wiślicy, 1166-1177

  • późnoromańska płyta grobowa opatów w Wąchocku


22. Rzeźba: podział według materiału i techniki, przykłady.



Ludzie rzeźbili już od czasu paleolitu.

  • Wenus z Willendorfu, 20 tys. lat p.n.e. miękki kamień

Starożytność preferowała trwały, twardy materiał, zwłaszcza w Egipcie, gdzie to ile lat przetrwa rzeźba było najistotniejsze. W Cykladach stosowano biały marmur, podobnie jak w Grecji. Biały marmur jest twardy i trwały a przy tym łatwy w obróbce.

  • Idole cykladzkie, ok. 3 tys. lat p.n.e.

  • współcześnie do idoli cykladzkich nawiązywał H. Mur

  • greckie rzeźby były malowane jaskrawymi barwami, mnóstwo rzeźb znaleziono na perskim zasypisku, biel marmuru antycznego fascynowała ludzi renesansu np. Pieta Michała Anioła

Brąz i odlewy z brązu także znane były już od starożytności.

  • Archaiczny grecki wojownik, 700 p.n.e.

Stosowano przede wszystkim metodę jednokrotną, na wosk tracony.

  • Grecki Woźnica z Delf, 1 poł. V wieku p.n.e., szklane oczy, elementy stroju i wargi były złocone

  • brąz etruski Wilczyca Kapitolińska, VI wiek p.n.e.

  • pomnik gloryfikujący Karola Wielkiego, 8 wiek

  • Dawid Donatella, XV wiek

Z brązu odlewano drzwi do ważnych katedr i kościołów.

  • Drzwi brązowe w Hildescheim, XI wiek, upadek człowieka

  • Drzwi Gnieźnieńskie, romańskie, XII wiek, misja św. Wojciecha

  • czasem nabijano jedynie brązowe płytki na drewniane drzwi – drzwi z Werony

Również jednym z najstarszych materiałów jest glina.

  • Gliniane bizony z francuskiej groty, 20 tyś lat p.n.e.

  • najstarsze przedstawienie macierzyństwa, gliniana figurka z Mezopotamii

  • Brama Isztar z Babilonu, VI wiek p.n.e.

  • figurka kapłanki z kultury minojskiej na Krecie, 1600 p.n.e.

  • ceramika etruska: posągi bóstw, sarkofagi dla małżeństw, VIII – III wiek p.n.e.

Drewno – materiał nietrwały.

  • Wójt z Sakkara, 3 tyś lat p.n.e., realizm przedstawienia

  • sztuka romańska – nastawa ołtarzowa z Katalonii, XII wiek, malowana temperą, Chrystus w płaszczu królewskim

  • romańskie Madonny np. madonna z Krużlowej, XV wiek

  • plastyka XX wieku, Stepkowski, Madonna z Dzieciątkiem

Stiuk – masa szybko zastygająca, dlatego wymagająca szybkiego formowania, można ją wypolerować lub dodać troszkę sproszkowanego marmuru aby imitowała marmur. Stiuk rzadko występuje samodzielnie, raczej jest stosowany do dekorowania, powszechny w baroku.

  • Kraków, sklepienie kościoła św. Piotra i Pawła, sztukateria

  • klasztor kamedułów na Bielamach

  • kościół św. Anny, Baltazar Fontana

Kość słoniowa to materiał z kłów słonia afrykańskiego, rzadziej indyjskiego lub morsa. Była wykorzystywana już od starożytności.

  • Adam i zwierzęta, starochrześcijańska rzeźba rzymska, koniec IV wieku

  • w technice chryzelefantyny w Grecji klasycznej w dziełach Fidiasza: Zeus Olimpijski, Atena Partenos




23. Ikonografia i ikonologia; wyjaśnienie pojęć.


IKONOGRAFIA – 1.) nauka pomocnicza historii sztuki, powstała w XIX w.; zajmuje się głównie rozpoznaniem, klasyfikacją tematów ikonograficznych, badaniem ich stałości, powstaniem wariantów ikonograficznych i motywów, a także odczytaniem treści symboli, personifikacji, atrybutów itp.; pomaga w ustaleniu datowania dzieł sztuki, czasami ich autentyczności; 2) zbiór dzieł sztuki, głównie malarstwa i fotografii stanowiący dokumentację danego tematu, osoby, miejsca lub zagadnienia.


IKONOLOGIA – 1) jedna z metod badawczych historii sztuki, powstała w 1 poł. XIX w. Największy rozwój ikonologii datuje się od 2 ćw. XX w., jej najwybitniejszym przedstawicielem był E. Panofsky, w Polsce J. Białostocki. Panofsky głosił, że odczytanie dzieła lub grupy dzieł nie może się ograniczać do sfery formalno-przedmiotowej, ale musi się rozciągać na sferę znaczeń umownych, w ostateczności winno dotrzeć do ich wewnętrznego sensu, stanowiącego symptom postawy ideowej grupy ludzkiej, która je wydała. Ten ostatni akt interpretacyjny pojmowany był jako analiza ikonologiczna. Panofsky uważał, że interpretacja dzieła sztuki musi się opierać na wiedzy o historycznego rozwoju, dzieło sztuki winno być analizowane przede wszystkim jako układ przedstawiających form (styl), następnie układ historii, symboli i alegorii (typy ikonograficzne) i wreszcie jako objaw sytuacji historyczno-kulturowej (objawy kulturowe).Wg Panofskiego ikonologia powinna ustalać współzależność poszczególnych typów ikonograficznych od oddziaływania idei teologicznej, filozicznej, a także politycznej ze skłonnościami poszczególnych artystów i mecenasów. E. Gombrich wzbogacił ikonologię o metody zaczerpnięte z nowoczesnej psychologii percepcji. Ikonologia przechodziła przez różne stadia rozwoju, jest odmiennie traktowana przez wielu badaczy. Początkowo badania ikonologiczne obejmowały głównie sztukę późnego średniowiecza, następnie włączono w zakres badań sztukę XIX i XX w. Wielu badaczy zarzuca ikonologii bezzasadność ścisłej klasyfikacji przedstawień, a także zubożenie badań nad formą artystyczną i spowodowanie zaniku wartościowania dzieł sztuki z punktu widzenia ich jakości artystycznej i estetycznej; 2) zbiór alegorii figuralnych, personifikacji oraz ich opisów; popularne w okresie baroku, traktowane jako podręczniki dla artystów.


24. Malarstwo: podział według materiału i techniki, przykłady.



Malarstwo prehistoryczne: farby mineralne, ziemne wcierane w ściany skalne jaskiń


Fresk – typ malarstwa ściennego, (al fresco) malarstwo an wodnej zaprawie, wymaga bardzo szybkiego malowania, praca podzielona jest na tzw. dniówki.

  • Giotto w kościele górnym w Asyżu

  • Masaccio w kaplicy florenckiej St. Maria del Carmino, renesans

Odmianą jest al secco czyli malowanie na suchej zaprawie np. Leonardo da Vinci, Ostatnia wieczerza, XV wiek, Mediolan


Mozaika – układanka z kamyków, jeśli jest drobna może być idealną imitacją malarstwa, jest trwała

  • mozaika w cesarskim pałacu rzymskim, V wiek – białe tło, wielobarwne zwierzęta

  • kościół grobowy Santa Constanza, 2ga poł. IV wieku, białe tło, symbole, pawie

  • bizantyjska w mauzoleum Gali Placydii, niebo

  • mozaika w San Vitale – cesarz Justynian z dostojnikami, niweluje trzeci wymiar, złote tlo, typizacja, izokefalia


Witraż – szczególnie rozwija się w sztuce gotyckiej, mistyka światła

  • Chartres, drzewo Jessego – jedna kompozycja wypełniająca całe okno

  • Saint Chapel – różne sceny wypełniające całe okno

  • kościół mariacki po 1360 roku, Chrystus po zmartwychwstaniu, ogrodnik w kościele św. Marii Magdaleny

  • wskrzeszenie w secesji – St. Wyspiański, Bóg Ojciec


Enkaustyka – spoiwo woskowe, wynaleziona wcześnie ale nietrwała

  • obrazy Grecji starożytnej, ikony koptyjskie


Tempera na desce – zwłaszcza w średniowiecznym malarstwie tablicowym, nastaw ołtarzowych

  • tryptyk z domu Matejki, 1420 rok

  • Giotto, Maesta

  • Jan van Eyck, Ołtarz gandawski


Technika olejna – pojawiła się w renesansie, podobrazie zmienia się na płótno.

W manieryzmie weneckim zamiast fresków wprawiano płótna na ściany i sufity obejmując je w specjalnie dekorowane plafony.

  • Frans Hals, malarstwo portretowe

  • Piotr Michałowski, Powstanie styczniowe


Aby malować gładko używano płyty miedzianej np. Jan Breugel Starszy Aksamitny. W Polsce słynne są portrety trumienne szlachciców malowane na blasze, poł. XVII wieku.


Farby wodne rozkwitały w miniaturach na pergaminie

  • miniatura iryjska w kodeksie, ok. 800 r.

  • Otton III na tronie, ok. 1000 r.

  • Inicjały i marginesy w księgach średniowiecznych

  • „Godzinki” książąt Daheri z Holandii – kalendarz astronomiczny

Akwarela samodzielnie rozwinęła się w XVII i XIX wieku, w składzie swym zawiera trochę gumy arabskiej, traganckiej lub miodu.

  • Julian Fałat, Modlący się starzec, 1881 rok

Gwasz jest kryjącą farbą wodną, do jego składu dodane jest trochę kredu.

  • Mikołaj Czurnolis, Lśnienie


Pastel – farby w formie sproszkowanych pigmentów z odrobiną spoiwa uformowane w pałeczki, rozwinęła się w rokoku a potem w impresjonizmie.

  • Degas, Tancerki

  • Axentowicz, Portret dziewczyny

  • Wyspiański, Widok z Wawelu na dolinę Wisły



26. Grafika, techniki


GRAFIKA – jeden z podstawowych działów sztuk plastycznych,obejmujący techniki warsztatowe pozwalające na powielanie rysunku na papierze lub tkaninie z uprzednio przygotowanej formy druku (płyty metal., klocka drzeworytniczego i innych).


Podstawowe techniki graficzne dzielą się na: wypukłe, wklęsłe, płaskie.


WYPUKŁE:

  • drzeworyt – na powierzchni deski lub klocka wygładzonego i powleczonego warstwą gruntu wykonuje się rysunek, następnie metalowymi dłutkami, nożem lub rylcami wycina się tło, pozostawiając wypukły rysunek. Tak przygotowaną formę powleka się farbą drukarską i odbija na papierze. Deski drzeworytnicze cięte są z drewna wzdłuż słojów, a klocki cięte są w poprzek słojów i to decyduje o podziale na: 1) drzeworyt wzdłużny lub langowy (stosowany do koń. XVIII w.), w którym tło wycinano nożem i dłutkami w drewnie miękkim 2) drzeworyt poprzeczny czyli sztorcowy (wynaleziony przez Th. Bewicka ok. 1790), ryty rylcem, w poprzek spoistych słojów twardego drewna. Na przeł. XV i XVI w. najwybitniejszym drzeworytnikiem był A.Diirer

  • linoryt – technika stosowana od koń. XIX w. Rysunek wycina się w linoleum nożykami, dłutkami, igłami itp., a następnie, po pokryciu farbą niewyciętych części wypukłych, wykonuje się odbitkę. Charakter odbitek może być różnorodny, od wielkich, kontrastowych płaszczyzn biało-czarnych do drobnych elementów linearnych. Linoryt stosuje się często do druków wielobarwnych, jak również do odbitek dużych formatów.


WKLĘSŁE:

  • miedzioryt – na gładko wypolerowanej i zagruntowanej powierzchni płyty miedzianej rytuje się rysunek za pomocą stalowych rylców. Po opracowaniu przeszlifowuje się węglem drzewnym lub drobnoziarnistymi pastami polerskimi do metalu, a następnie lekko podgrzewa i wciera farbę w wycięte bruzdy. Po usunięciu farby z gładkich partii metalu odbija na wilgotnym papierze pod prasą. Z płyty można otrzymać kilkaset odbitek. Ryciny mogą być odbijane na papierze, pergaminie, płótnie, atłasie itp. Technikę tę charakteryzuje cienka, sucha, ostro zakończona kreska. Miedzioryt jest najstarszą techniką graficzną na metalu, stosowaną już w XV w. (pierwszy datowany miedzioryt 1446). Prawdopodobnie rozwinął się z techniki niella.

  • Mezzotinta – technika polegająca na równomiernym nasiekaniu i zadraśnięciach gładkiej powierzchni płyty, przeważnie miedzianej specjalnymi narzędziami (chwiejak, ruletka), po uprzednim zaznaczeniu konturów rysunku. Następnie po wygładzeniu pewnych partii płyty, gładzikiem lub skrobaczem, dla wydobycia świateł i półtonów z ciemnego tła, uzyskuje się właściwą formę ryciny. Mezzotintę wynalazł (ok. 1640) L. van Siegen.

  • akwaforta – wypolerowaną płytę pokrywa się werniksem akwafortowym (wosk, asfalt, żywica). Rysunek wykonuje się igłą, nacinając werniks i odsłaniając powierzchnię metalu. Następnie płytę poddaje się trawieniu w wodnym roztworze kwasu azotowego lub chlorku żelazowego. Natężenie kreski zależy od głębokości trawienia, tj. od czasu trawienia, dlatego albo dorysowuje się sukcesywnie kreski od (pierwszych najdłużej trawionych) najciemniejszych, do najdelikatniejszych (najkrócej trawionych), tzw. trawienie stanowe, albo wykonuje się całość rysunku, a poszczególne partie po wytrawieniu zakrywa się półpłynnym werniksem. Po zakończonym trawieniu wymywa się werniks i na podgrzaną płytę metalową nakłada farbę drukarską, którą wyciera się z powierzchni płyty, tak że pozostaje ona tylko w głębi wytrawionych kresek. Z tak przygotowanej płyty wykonuje się odbitkę w prasie pod dosyć silnym tłokiem, na wilgotnym papierze. W okresie1515-18 kilka rycin wykonał A.Durer, a największy rozwój tej techniki przypada na XVII w. – Rembrandt.

  • akwatinta – technika zbliżona do akwaforty, rozpowszechniona w XVIII w. W akwaforcie trawione są na płycie metalowej kreski, natomiast w akwatincie płaszczyzny, a efekt plam o różnym natężeniu osiąga się przez odpowiednią regulację czasu trawienia poszczególnych tonów. Akwatinta przypomina rysunek wykonany pędzlem i często jest stosowana w połączeniu z akwafortą. Płytę miedzianą lub cynkową zapyla się sproszkowaną kalafonią albo asfaltem, stapia na piecyku, uzyskując po wytrawieniu efekt jasnych punkcików na ciemnym tle. Stosując np. sól kuchenną rozsypaną na powierzchni płyty pokrytej werniksem akwafortowym, a następnie stopioną na piecyku i wypłukaną wodą, otrzymuje się po wytrawieniu powierzchnię jasną pokrytą ciemnymi punkcikami.

  • kredkowy sposób – technika pokrewna akwaforcie. Wynaleziona ok. 1740 przez J. Ch. Francois, popularna w2 poł. XVIII w. Na pokrytą werniksem akwafortowym płytę przenosi się rysunek wykonany kredką (np. sangwiną lub sepią). Rysunek opracowuje się ruletkami, o różnej szerokości i grubości groszku, zachowując charakter kredki. Płytę poddaje się trawieniu. Odbija się farbami o kolorze użytej kredki. Odbitka łudząco przypomina rysunek kredką.

  • miękki werniks – technika pokrewna akwaforcie. Na płytę metal, pokrytą miękkim werniksem (mieszanina werniksu akwafortowego i łoju baraniego) przerysowuje się (kalkuje) rysunek, podkładając papiery lub tkaniny o różnej fakturze. Pod naciskiem narzędzia, którym przekalkowuje się rysunek, część lepkiego werniksu przywiera do podłożonego materiału odsłaniając częściowo płytę metalowa, którą następnie poddaje się trawieniu. Rycina wykonana tą technika daje w odbitce efekt rysunku ołówkiem lub kredką. Sposobem miękkiego werniksu można również przenosić na płytę faktury tkanin, gazy (lub też papierów ściernych) w postaci płaszczyzn. Technika miękkiego werniksu wynaleziona ok. poł. XVII w.,rozwinęła się szczególnie w XIX w.


PŁASKIE:

  • litografia – technika, w której rysunek przeznaczony do odbicia ryciny wykonuje się na kamieniu litograficznym. Zasada 1itografii oparta jest na właściwościach tłuszczu i wody, tj. przyjmowaniu farby w miejscu zatłuszczonym kredką lub tuszem litograficznym, a odpychaniu farby z miejsc na kamieniu lub blasze zwilżonych wodą. Zarówno partie drukujące,jak i niedrukujące leżą w tej samej płaszczyźnie. Rysunek poddaje się trawieniu słabymi roztworami kwasu azotowego lub fosforowego i gumy arabskiej, dla spotęgowania odpychania farby i niezarysowanych płaszczyzn kamienia lub blachy. W ten sposób farba nakładana wałkiem przechodzi jedynie na miejsca zatłuszczone rysunku. Technikę tą wynalazł ok. 1796 A. Senefelder. Pierwsze 1itografie stosowano do powielania pisma; jako technika artystyczna rozpowszechniła się w 1 poł. XIX wieku np. Daumier, 1830 rok.

  • algrafia – odmiana litografii, sposób wykonywania rysunku jest identyczny jak w litografii na kamieniu, jedynie przygotowanie blachy aluminiowej oraz jej preparowanie jest odmienne (użycie innych preparatów). Technika algrafii pozwala na uzyskanie dużej gradacji plamy lawowanej tuszem oraz delikatności rysunku wykonanego ołówkiem. Technika ta jest stosowana od lat 90. XIX w.


Odrębną techniką druku jest sitodruk (serigrafia).



28. Złotnictwo i techniki złotnicze


ZŁOTNICTWO – rzemiosło artystyczne zajmujące się wyrobem przedmiotów nie tylko ze złota, ale platyny, srebra, szlachetnych kamieni i innych drogich materiałów. Od starożytności złotnictwo zajmowało się głównie wyrobem ozdób i luksusowych przedmiotów codziennego użytku (diademy, naszyjniki, brosze, naramienniki, pierścienie,puzderka; srebrne naczynia stołowe, świeczniki,wazony, figurki); od średniowiecza złotnictwo rozwinęło też intensywną produkcję przedmiotów kultowych (złote i częściej srebrne relikwiarze, kielichy, monstrancje, puszki, pateny, plakiety, srebrne ołtarze).


TECHNIKI:


  • repusowanie (trybowanie) – jedna z podstawowych technik kształtowania wyrobów ze złota, polegająca na wykuwaniu na zimno puncami lub młotkami odpowiedniej formy; tą techniką uzyskuje się z płaskiej blachy naczynia różnego kształtu lub bardzo bogate i skomplikowane półplastyczne reliefy. Podkład twardy tworzy kowadło, podkład miękki poduszka skórzana wypełniona piaskiem, trocinami itp. albo mieszanina smoły i wosku; podczas trybowania na metalowej blasze ze szkicem dekoracji wykuwa się wg szkicu wgłębienia, tworzące po przeciwnej stronie blachy dekorację wypukłą. Kucie po obu stronach stosuje się aż do momentu uzyskania odpowiedniej formy opracowywanego przedmiotu lub dekoracji. Technikę repusowania stosowano od starożytności aż po wiek XIX. np. Maska Agamemnona, 1600 p.n.e.

  • cyzelowanie – ręczna lub mechaniczna obróbka przedmiotów metalowych, repusowanych lub odlewanych, stosowana w celu ostatecznego wykończenia powierzchni obiektu. Polega na wstępnym oczyszczaniu przedmiotu przez usunięcie wszelkich nierówności powierzchni i wszelkich naddatków metalu. Dalszą czynnością jest opracowanie powierzchni, polegające na dokładnym wygładzeniu miejsc, które mają mieć równą płaszczyznę oraz ukształtowaniu prawidłowego rysunku wszelkich ozdób i szczegółów za pomocą różnych kształtów dłut, pilników o formach dostosowanych do opracowywanej powierzchni np. srebrny ołtarz w kaplicy zygmuntowskiej

  • niello – technika zdobnicza przedmiotów metalowych, stosowana głównie w złotnictwie. Niello uzyskuje się przez wypełnienie dekoracji rytej w metalu pastą złożoną z siarczków srebra, miedzi i ołowiu. Po wypolerowaniu otrzymuje się rysunek o barwie szarografitowej, czarnej lub kontrastującej z tłem. Technikę niella znano w starożytności (Egipt, Rzym); w średniowieczu stosowana byłą na terenie Bizancjum i w Europie; niello rozpowszechniło się szczególnie we Włoszech w XV-XVI w. np. miecz koronacyjny polskich królów, Szczerbiec, XII wiek

  • inkrustacja – barwne zdobienie powierzchni metalowej różnymi (zwykle cenniejszymi) materiałami, jak np. .kość słoniowa, metale, kamienie (szlachetne i półszlachetne), masa perłowa itp. Inkrustacja występowała już w starożytnej architekturze; w III tysiącleciu p.n.e. Sumerowie i Egipcjanie zdobili ściany wgniatając w świeżą zaprawę płytki z barwnego szkła, lapis lazuli itp.

  • emalia – sproszkowane szkło stopione w wysokiej temperaturze, nałożone najczęściej na podłoże metalowe. Rozróżnia się następujące odmiany emalii:

    • komórkowa – na podłożu tworzy się rysunek z przylutowanych, odpowiednio powyginanych pasków metalowych lub spłaszczonego drutu, powstałe komórki wypełnia się – każdą jednym kolorem; po oszlifowaniu emalia komórkowa przypomina mozaikę. Odmianą emalii komórkowej jest emalia węgierska: komórki z odpowiednio wyginanego drutu wypełnia się do połowy, tak że druciane przegródki lekko wystają, podkreślając dekoracyjny charakter np. znana już od czasów starożytnego Egiptu

    • żłobkowa – w zagłębienia wyżłobione albo wytrybowane w metalu kładzie się emalię. Kontur pól jest mniej precyzyjny niż w emalii komórkowe, efekt barwny podnosi często kładzenie w jednym zagłębieniu kilku kolorów, które stapiają się ze sobą i dają łagodne przejście. Połączeniem emalii żłobkowej z komórkową jest emalia mieszana np. emalie z Limoges

  • odlewnictwo - metodą odlewania można uzyskać przedmioty metalowe o najbardziej skomplikowanych kształtach i różnej wielkości. Odlewnictwo jako rzemiosło znano od starożytności. np. kolumna św. Benewadra, XII wiek, Hildesheim














Współpraca

Wczytywanie...