Witaj ponownie!
Mail Grupowy pomaga Twojej grupie sprawnie się komunikować, dzielić notatkami, wydarzeniami i opiniami. Dowiedz się więcej »
Przedmioty Wykładowcy Uczelnie

Podział administracyjny Rzeczpospolitej Polskiej


Prowadzący Robert Szmytkie
zgłoś naruszenie zasad
Podgląd

Podział administracyjny kraju.docx

Podgląd pliku (pełna wersja wyższej jakości po zalogowaniu):

Podział administracyjny Rzeczpospolitej Polskiej


1. Podział terytorialny (administracyjny) – podział obszaru państwa dokonany w celu wykonywania w terenie działań państwowych. [Encyklopedia PWN]

Jako „działania państwowe” należy rozumieć realizowanie ustaw organów władzy najwyższej, tj. ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej Rzeczpospolitej Polskiej.


W każdym państwie jedną z pierwszych rzeczy, która klaruje się tuż po jego powstaniu jest podział kraju na mniejsze jednostki terytorialne. Zazwyczaj są to krainy geograficzne wchodzące w skład tego państwa, lecz wraz z rozwojem administracji tereny te często zostają prawnymi jednostkami administracyjnymi.

Pod koniec X wieku, a więc w kształtującym się państwie polskim, już można zauważyć osobne, mniejsze jednostki terytorialne, przypominające dzisiejszy podział państwa na województwa.

Innym przykładem, gdzie widać podział państwa na podregiony, jest Polska w okresie rozbicia dzielnicowego w 1138 roku. Oprócz podziału terytorialnego Polski, każda dzielnica miała swojego zarządcę – seniora, który stał na czele danego regionu. Do złudzenia przypomina to rozumiany przez nas dzisiaj podział administracyjny.


2. Po co podział administracyjny?

Podział terytorialny kraju ma za zadanie zregionalizować, czyli dostosować podział państwa wg kryteriów społecznych, geograficznych, historycznych, gospodarczych i prawnych. Ma on za zadanie utworzyć sztywne granice danych terenów. Po co? Chodzi o zakreślenie terytorium działalności władz lokalnych, nad którymi zwierzchnictwo pełnią władze państwowe, tak aby w jak najlepszym stopniu sprawować władzę nad państwem.

Każda jednostka terytorialna dzieli się na mniejsze jednostki, a te na jeszcze mniejsze i tak dalej. Sprawia to, iż tworzy się pewnego rodzaju „drabinka” rozkładu władzy, gdzie każdy zwierzchnik niższej jednostki terytorialnej podlega zwierzchnikowi jednostki wyższego rzędu.


3. Podstawowe żądania wobec podziału politycznego Polski (wg koncepcji Liszewskiego, Szczepkowskiego, Miszczuka):

1) Miastami wojewódzkimi są ośrodki wyróżniające się wielkością oraz rozmiarem zaplecza

2) Granice województw nie przecinają bezpośrednich zapleczy miast ani nie dzielą aglomeracji

3) Województwa są zbliżone wielkością; ewentualne zróżnicowanie wielkości wynika z różnic w gęstości zaludnienia.


4. Zmiany podziału administracyjnego w okresie powojennym


  • Podział administracyjny 1918 – 1939

Wraz z uzyskaniem przez Polskę niepodległości zaczęto budowę systemu administracyjnego. Na mocy ustawy tymczasowej z dn. 2 sierpnia 1919r. utworzono 5 województw: białostockie, kieleckie, lubelskie, łódzkie i warszawskie (z osobnym miastem stołecznym Warszawą). W sierpniu utworzono również województwo poznańskie i pomorskie.

15 lipca 1920r. doszło do utworzenia województwa śląskiego. W tym samym roku utworzono również województwa: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie.

W lutym 1921r. powołano województwa wołyńskie, poleskie i nowogródzkie. Ostatnim powstałym województwem było województwo wileńskie (1926).

W ten sposób pierwszy podział administracyjny kraju przedstawiał się w formie 16 województw (oraz miasto stołeczne Warszawa) i 281 powiatów. Oprócz zmian w powiatach, podział na województwa utrzymał się do wybuchu II wojny światowej.


  • Podział administracyjny 1944 – 1957


Pierwszym aktem prawnym regulującym podział administracyjny Polski w końcu II wojny światowej był dekret PKWN z dn. 21 sierpnia 1944r. w sprawie powołania władz administracyjnych. Na jego podstawie przywrócony przedwojenny podział administracyjny Polski, odrzucając zarazem podział dokonany przez Niemców w czasie okupacji. We wrześniu 1944 roku uchwalono oddzielenie Warszawy i Łodzi jako „wojewódzkie rady narodowe”. W 1945 roku Ziemie Odzyskane podzielono na 4 okręgi: Śląsk Opolski, Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie i Prusy Wschodnie. W tym samym roku powołano województwo gdańskie oraz przemianowano województwo lwowskie na rzeszowskie. Kolejnym etapem było całkowite przyłączenie Ziem Odzyskanych do Polski, częściowo dołączając do istniejących już województw, częściowo tworząc nowe.

Ustawą z dnia 29.05.1946r. ustanowiono 14 województw oraz dwa miasta wydzielone. W 1950 roku doszło do kolejnych zmian w składzie województw: utworzono 3 nowe – zielonogórskie, koszalińskie i opolskie. Ponadto zmieniono nazwy województw: śląskie na katowickie oraz pomorskie na bydgoskie.

W 1951 roku miała miejsce ostatnia zmiana granic terytorialnych Polski. 15 lutego 1951 roku Polska podpisała w Moskwie umowę ze ZSRR o wzajemnej wymianie terytoriów o powierzchni 480 km2. Polska zmuszona była oddać część województwa lubelskiego (tzw. „kolano Bugu”), w zamian za to otrzymała fragment dorzecza górnej części Sanu (okolice Ustrzyk Dolnych). Jakie korzyści z takiej zamiany? Polski rząd utrzymywał, że oddał nic nieznaczące tereny, aby w zamian otrzymać fragment dorzecza rzeki, gdzie planował wybudować zbiornik retencyjny zapobiegający powodziom ( np. takiej, która miała miejsce w 1934 r.) – chodziło o zbiorniki w Myczkowicach i Solinie. W rzeczywistości na terenach zabranych przez ZSRR znajdowały się pokłady węgla kamiennego, z których ZSRR otrzymywał 15 mln ton tego surowca rocznie.

W 1953 roku zmieniono nazwę województwa z katowickiego na stalinogrodzkie, jednakże zmiana ta utrzymała się tylko 3 lata i później wrócono do nazwy katowickie. W 1957 podniesiono do rangi województwa 3 miasta: Wrocław, Kraków i Poznań. Reasumując, w 1957 roku Polska liczyła 17 województw i 5 miast wydzielonych.


  • Podział administracyjny 1975 – 1999


Aby zrozumieć przemiany administracyjne w latach 70., trzeba zaznaczyć, że dotychczas w Polsce obowiązywał trójstopniowy podział administracyjny – województwa, powiaty i gromadzkie rady narodowe. W 1972 roku, na wniosek Edwarda Gierka, zniesiono podział na gromady, zastępując je gminami. W ten sposób z ponad 4 tysięcy gromad utworzono 2365 gmin.

Diametralna zmiana zaszła jednak na mocy ustawy z dn. 28 maja 1975 r., kiedy uchwalono, że jednostkami administracyjnymi w Polsce będą województwa i gminy – oznaczało to likwidację powiatów. Uchwała weszła w życie 1 czerwca tego samego roku, powołując do życia nowy twór administracyjny – 49 województw.

Jako główne zalety tego podziału uważa się zatarcie podziałów pozaborowych w Polsce. Ponadto spowodowało to duży rozwój miast powiatowych, które w bardzo szybkim czasie zyskały rangę miast wojewódzkich.


5. Obecny podział administracyjny


W rok po gruntownej reformie ustrojowej, w maju 1980 r. Rząd RP uchwalił decyzję o powołaniu samorządów terytorialnych. Ich podstawową jednostką została gmina – spowodowało to przydzielenie wszystkich obszarów do trzech rodzajów gmin: wiejskich, miejskich oraz miejsko-wiejskich.

W sierpniu 1980 r. ustanowiono, iż 254 urzędy rejonowe będą stanowiły jednostki pomocnicze województw. Urzędy te zyskały miano powiatów. Do dnia 31 grudnia 1998 roku liczba powiatów zwiększyła się do 268.

1 stycznia 1999 roku weszła w życie ustawa o podziale terytorialnym Państwa Polskiego. Zgodnie z tą ustawą, Rzeczpospolita Polska podzielona została na 16 województw. Województwa te z kolei dzieliły się na 308 powiatów i 65 miast na prawach powiatu oraz 2489 gmin, jednakże liczby te się jeszcze zmieniły, zanim na stałe ukształtował się obecny stan.

Powiatami miały być jednostki, które obejmują co najmniej 5 gmin, mają co najmniej 50 tys. mieszkańców, a w mieście powiatowym mieszka co najmniej 10 tys. ludzi. Miastami na prawach powiatu miały stać się miasta liczące ponad 100 tys. mieszkańców oraz miasta, które z początkiem 1999 roku traciły rangę miasta wojewódzkiego.

Województwa otrzymały nazwy historyczne, chociaż nie do końca jest to spełnione (np. historyczna małopolska była dużo większa w każdym kierunku, niż obecne woj. małopolskie).

AKTUALNIE W POLSCE PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY KSZTAŁTUJE SIĘ NASTĘPUJĄCO:

  • 16 jednostek I stopnia – województw;

  • 380 jednostek II stopnia:

- 66 miast na prawach powiatu;

- 314 powiatów;

  • 2479 jednostek III stopnia – gmin:

- 306 miejskich;

- 602 miejsko-wiejskich;

- 1571 wiejskich;


6. Klasyfikacja NUTS

W 2000 roku do polskiej statystyki wprowadzono podział jednostek terytorialnych określanych mianem NUTS (fr. Nomenclature des Unites Territoriales Statistique). Jest to sposób geokodowania, czyli wyznaczania współrzędnych geograficznych obiektu na podstawie innych danych, rozwinięty w UE na potrzeby identyfikowania statystycznych jednostek terytorialnych (def. Wikipedia.pl). Oparty jest on na pięciu poziomach podziału terytorium: 1) regiony, 2) województwa, 3) podregiony, 4) powiaty, 5) gminy.



Sposób kodowania w klasyfikacji NUTS:

  • Kod NUTS rozpoczyna się dwuliterowym oznaczeniem kraju zgodnym z kodem ISO

  • Numer regionu

  • Numer województwa

  • Numer podregionu

ALE! Używamy jedynie cyfr od 1 do 9, gdyż cyfra 0 oznacza przejście do innego poziomu. W wyniku tego, gdy jest więcej niż 9 jednostek na danym poziomie, to używamy dużych liter alfabetu.


7. BIBLIOGRAFIA:

  • Gawryszewski A. „Ludność Polski w XX wieku; II Terytorium i podziały administracyjne”, IGiPZ PAN, 2005

  • Zaborowski Ł. „Podział terytorialny Rzeczypospolitej – spojrzenie krytyczne”, IGiGP UJ, Kraków 2009

  • http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/nuts_nomenclature/introduction

  • http://pl.wikipedia.org/wiki/NUTS


4


Współpraca